AK H2 Van de bergen naar de zee
2.1
AK H2 Van de bergen naar de zee
2.1
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoelen
Aan het einde van deze les kan ik uitleggen hoe de Alpen zijn ontstaan.
Aan het einde van deze les weet ik wat de bron van de Rijn is.
Deze slide heeft geen instructies
Programma
Introductieopdracht afmaken
Zelfstandig aan het werk met de opdrachten van het boek
Stukje uitleg
Exit: beantwoord de lesdoelen
Deze slide heeft geen instructies
2.2 Rivieren van ijs
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoelen
Aan het einde van deze les kan ik uitleggen hoe een gletsjer ontstaat
Aan het einde van deze les begrijp ik dat door de opwarming van de aarde gletsjers kleiner worden.
Deze slide heeft geen instructies
Programma
Terugblik en vooruitblik
Uitleg
Aan het werk
Exit
Deze slide heeft geen instructies
Wat is erosie?
Het afbreken en meenemen van gesteente
Het stollen van lava
Het ontstaan van aardlagen
Het bewegen van platen
Deze slide heeft geen instructies
Welke kracht hoort bij exogene krachten?
Aardbevingen
Plooiing
Vulkanisme
Erosie
Deze slide heeft geen instructies
Welke kracht komt uit het binnenste van de aarde?
Gletsjerijs
Rivierwater
Vulkanisme
Zeewind
Deze slide heeft geen instructies
Wat doet een gletsjer met het landschap?
Het bouwt duinen op
Het laat platen botsen
Het schuurt dalen uit
Het maakt koraalriffen
Deze slide heeft geen instructies
Hoe zijn de Alpen vooral ontstaan?
Door botsende aardplaten
Door sterke zeestroming
Door groei van bossen
Door langdurige droogte
Deze slide heeft geen instructies
Welke combinatie is juist?
Endogeen: wind
Exogeen: aardbeving
Endogeen: plooiing
Exogeen: vulkanisme
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Wat is firn?
Oud sneeuwijs
Vloeibaar smeltwater
Los woestijnzand
Warme berglucht
Deze slide heeft geen instructies
Waaruit ontstaat een gletsjer vooral?
Rivierklei
Zeezout
Samengeperste sneeuw
Vulkanische as
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Gletsjerpuin in het landschap
Een gletsjer schuift langzaam over het land en neemt stenen, zand en klei mee. Dit materiaal heet gletsjerpuin. Als het ijs smelt, blijft dit losse materiaal achter. Het kan dan op de bodem of langs de rand van de gletsjer terechtkomen. Zo laat een gletsjer duidelijke sporen in het landschap achter.
Deze slide heeft geen instructies
Wat zijn morenen?
Een morene is een hoop of wal van stenen, zand en klei die door een gletsjer is neergelegd. Zo'n wal ontstaat vaak aan de zijkant of voorkant van het ijs. Aan de vorm van deze wal kunnen aardrijkskundigen zien hoe ver de gletsjer vroeger kwam.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Erosie door rivieren
Een rivier kan het landschap langzaam veranderen door erosie. Stromend water schuurt stenen en zand over de bodem. Daardoor ontstaat vaak een V-dal. Zo'n dal heeft steile hellingen en een smalle bodem, omdat de rivier vooral naar beneden insnijdt.
Deze slide heeft geen instructies
Erosie door gletsjers
In koude gebieden kan een gletsjer het landschap vormen. Een gletsjer is een grote massa ijs die langzaam beweegt. Tijdens die beweging schuurt het ijs breed over de ondergrond. Daardoor ontstaat vaak een U-dal met een brede bodem en steile wanden.
Deze slide heeft geen instructies
Verschil tussen V-dalen en U-dalen
Niet elk dal ontstaat op dezelfde manier. Een rivier maakt meestal een V-dal, omdat water in een smalle geul stroomt. Een gletsjer maakt juist een U-dal, omdat het ijs veel breder is. Daarom past een V-dal bij stromend water en een U-dal bij bewegend ijs.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
2.3 Het stroomgebied van de Rijn
Hoe stroomt de Rijn door Europa?
De bron is in de Zwitsere Alpen en
de Rijn mondt uiteindelijk uit in de
Noordzee (via de delta - netwerk van riviertjes)
Bovenloop Rijn > midden-Rijn > benedenloop Rijn
(Basel) (Bingen -Bonn) (Nederland)
Deze slide heeft geen instructies
Programma
>korte herhaling
>vragen leerlingen
>uitleg 2.3
>exit
Deze slide heeft geen instructies
Welke kracht komt van binnenuit de aarde?
Verwering
Plaatbeweging
Regen
Riviererosie
Deze slide heeft geen instructies
In welk gebergte begint de Rijn?
Pyreneeën
Jura
Alpen
Ardennen
Deze slide heeft geen instructies
In welk land bereikt de Rijn de zee?
Duitsland
België
Nederland
Frankrijk
Deze slide heeft geen instructies
Wat noem je de plek waar een rivier in zee uitkomt?
Bron
Bocht
Delta
Monding
Deze slide heeft geen instructies
Wat betekent chemische verwering?
Gesteente lost op of verandert door water en zuren
Gesteente breekt alleen door vorst
Zand waait weg door de wind
Bodem schuift snel van een helling
Deze slide heeft geen instructies
Welk gesteente verweert sterk door chemische verwering?
Graniet
Leisteen
Kalksteen
Basalt
Deze slide heeft geen instructies
Welk verschijnsel hoort bij exogene krachten?
Aardbeving
Plooiing
Erosie
Vulkanisme
Deze slide heeft geen instructies
Wat is het belangrijkste verschil tussen endogene en exogene krachten?
Binnen of buiten
Nat of droog
Snel of langzaam
Warm of koud
Deze slide heeft geen instructies
Welk proces is een voorbeeld van mechanische verwering?
Roesten
Bevriezen van water
Oplossen in zuur
Verbranding
Deze slide heeft geen instructies
Wat gebeurt er met de samenstelling van gesteente bij mechanische verwering?
Die verandert snel
Die verdwijnt
Die blijft gelijk
Die wordt vloeibaar
Deze slide heeft geen instructies
Wat betekent erosie?
Het afzetten van zand
Het slijten van land door water of wind
Het groeien van planten
Het smelten van ijs
Deze slide heeft geen instructies
Wat kan een gevolg zijn van erosie aan de kust?
Duinvorming
Kustafslag
Bosgroei
Vulkanisme
Deze slide heeft geen instructies
Waterscheiding van het stroomgebied van de Rijn
Stroomgebied = het hele gebied waar al het water naar 1 bepaalde rivier stroomt.
Waterscheiding = natuurlijk grens (bijvoorbeeld linker- en rechterkant van de berg) tussen 2 stroomgebieden.
Stroomgebied Rijn: 1. Zwitserse Alpen tot aan de Noordzee in Nederland
Waterscheidingen: Alpen noordkant bergtop = Rijn, zuidkant zelfde bergtop = Rhone en Po. 2. Middelgebergte Zwarte Woude, Rijn versus Donau. 3. Fr/Ned/B Vogezen en Ardennen -heuvelruggen- Rijn versus Seine
Deze slide heeft geen instructies
Erosie en verwering + sedimentatie
Erosie = exogene kracht van water, wind en ijs die verweringsmateriaal verplaatsen (transporteren) en hierdoor het landschap feitelijk uitschuren of het aardoppervlak wordt afgesleten. - hier horen U- en V-dal bij
Sedimentatie = het neerleggen van het verweringsmateriaal
Verwering = verandering van gesteente op een vast plek door bijvoorbeeld plantenwortels en ijs/water of zuurstof
Chemische verwering - samenstelling gesteente verandert (invloed mineralen)
Mechanische (fysische) verwering - gesteente valt uit elkaar maar blijft gelijk
Deze slide heeft geen instructies
2.1 vraag 8 over erosie en sedimentatie
8a verschil verwering & erosie: verwering van het gesteente op een vaste plek versus erosie het afslijten van het aardoppervlak, link met verwering is dat door het proces van erosie verweringsmateriaal wordt getransporteerd en zij zorgen voor uitslijten van het aardoppervlak.
8b 3 transporteurs/vervoerders = ijs (gletserrivier), water (rivier) en wind
8c sedimentatie is het neerleggen van het verweringsmateriaal (oftewel puin, uiteengevallen gesteente)
Deze slide heeft geen instructies
2.2 vraag 6 over U-dalen
6a U-dalen erosie door gletsjerrivier. Tekening a is nog een gewoon V-dal, tekening b laat de vorming van de gletsjers zien (2,3,4). Tekening c bij 5 een groot U-dal maar ook nog zij-vertakkingen (nr 3 op tekening b)
6b kenmerken U-dal: uitgeslepen door ijs (gletsjer), breed en diep
6c papieren wb of basisboek?
6d zijmoren =puinafzetting (verweringsmateriaal van de gletsjer-erosie) aan de zijkant van de gletsjer
Deze slide heeft geen instructies
Rivieren
Water stroom altijd van boven naar beneden. Bovenin stroomt het heel snel en hoe verder je naar beneden gaat hoe langzamer het water gaat stromen.
Deze slide heeft geen instructies
Rivieren
Deze slide heeft geen instructies
Stroom gebied
van de Rijn
Bron: Zwitserland
Bovenloop: Zwitserland, Liechtenstein, Oostenrijk, Frankrijk en Zuid-Duitsland
Middenloop: Duitsland
Benedenloop en monding: Nederland
Deze slide heeft geen instructies
Bovenloop van de Rijn, in de Zwitsere Alpen bron van de Rijn
Deze slide heeft geen instructies
Middenloop van de Rijn, grote meanders in de Boven-Rijnse laagvlakte. Rijn loopt richting middelgebergte.
Deze slide heeft geen instructies
Benedenloop van de Rijn, Rijn stroomt langzamer door een vlak gebied welke uitmondt in de delta > Noordzee
Deze slide heeft geen instructies
De Rijn in de bergen = bovenloop Rijn
Bron begin van de rivier
Bovenloop Eerste deel van de rivier, hoge stroomsnelheid
rivier neemt meer mee dan hij achterlaat
zoals: grind, stenen en zand
Deze slide heeft geen instructies
Boven-Rijnse laagvlakte (middenloop van de Rijn)
De Boven-Rijnse Laagvlakte ontstond miljoenen jaren geleden toen een deel van de aardkorst naar beneden zakte.
Zo ontstonden hogere blokken (horsten) en lagere blokken (slenken).
Noem horsten en slenken als landschapsvormen. Niet uitwerken naar platentektoniek buiten wat de bron aangeeft.
De mens past de rivier aan
Vanaf Basel is de Rijn goed bevaarbaar. De mens heeft daarbij geholpen door de hoofdgeul uit te graven tot een breed kanaal.
Zo werd de rivier beter geschikt voor scheepvaart.
Blijf bij het geografische effect: aanpassing van de rivier voor gebruik door de mens.
Een brede rivier in een breed dal
In de Boven-Rijnse laagvlakte stroomt de rivier langzamer dan in de bovenloop
De rivier snijdt zich minder diep in het landschap in
Daardoor is het dal breed
De Rijn maakt hier ruime bochten = meanders
Leg het verband tussen stroomsnelheid en vorm van het dal expliciet uit.
2.3 Het stroomgebied van de Rijn
Les 2
Hoe stroomt de Rijn door Europa?
De bron is in de Zwitsere Alpen en
de Rijn mondt uiteindelijk uit in de
Noordzee (via de delta - netwerk van riviertjes)
Bovenloop Rijn > midden-Rijn > benedenloop Rijn
(Basel) (Bingen -Bonn) (Nederland)
Deze slide heeft geen instructies
Programma
>korte herhaling
>uitleg 2.3 afmaken
>exit
Deze slide heeft geen instructies
Bovenloop
Benedenloop
Middenloop
Deze slide heeft geen instructies
grind
klei
zand
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een meander?
Een bocht in een rivier
Een bergkam
Een duingebied
Een zeestroom
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een gletsjer?
Een grote massa ijs
Een diepe rivier
Een warme luchtstroom
Een laag zand
Deze slide heeft geen instructies
Hoe ontstaat een plooiingsgebergte zoals de Alpen?
Door botsende platen
Door rivierafzetting
Door zeespiegelstijging
Door aardbevingen alleen
Deze slide heeft geen instructies
Welk kenmerk past het best bij een jong gebergte?
Hoge, spitse toppen
Lage, ronde toppen
Vlak landschap
Diepe polders
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een morene?
Een hoop stenen en zand die door ijs is meegenomen
Een diepe kloof in een berg
Een rivier van smeltwater
Een laag verse sneeuw
Deze slide heeft geen instructies
Waardoor ontstaat meestal een V-dal?
Zeewind
Riviererosie
Gletsjerijs
Vulkanisme
Deze slide heeft geen instructies
Tussen welke twee platen zijn de Alpen vooral gevormd?
Afrikaanse en Euraziatische plaat
Pacifische en Nazcaplaat
Noord-Amerikaanse en Pacifische plaat
Indische en Australische plaat
Deze slide heeft geen instructies
Waardoor beweegt een gletsjer langzaam naar beneden?
Windkracht
Zonnewarmte
Zwaartekracht
Getijden
Deze slide heeft geen instructies
Welk landschapsonderdeel kan door een gletsjer worden gevormd?
Duin
V-dal
U-dal
Delta
Deze slide heeft geen instructies
Erosie en sedimentatie in bochten
snelle stroming in buitenbocht → erosie
langzame stroming in binnenbocht → sedimentatie
Daardoor wordt de bocht steeds groter en schuift de rivier langzaam op in het landschap.
Gebruik de pijlnotatie hier bewust, omdat de causale keten zelf de kern van de slide is.
Erosie
Sedimentatie
Meanders
Deze slide heeft geen instructies
Afzettingen in het dal
Het dal van de Boven-Rijnse Laagvlakte is gevuld met afzettingen van grind, zand en vooral klei.
Bij overstromingen stroomt het water langzaam en kunnen deze sedimenten bezinken.
Koppel afzettingen aan overstromingen: rustig water laat materiaal vallen.
De Midden-Rijn: middenloop van de Rijn
Waar: tussen Bingen en Bonn
Wat: middelgebergte in Duitsland
Bekend van: schilderachtige landschappen
en vele kastelen
Deze slide heeft geen instructies
Benedenloop van de Rijn
Benedenloop Laatste deel van de rivier
Water stroomt langzaam
Zand en klei zakt naar de bodem
Monding Hier komt de rivier uit bij de zee
Delta = een gebied vlak voor de monding, waar de rivier zich vertakt in meerdere riviertjes, alleen komen uit in de zee
Deze slide heeft geen instructies
Slide titel
Slide tekst
Maak de mini-oefentoets
Deze slide heeft geen instructies
2.4 Kustvormen
Lesdoel:
Aan het einde van deze les kun je uitleggen waarom kustlandschappen voortdurend veranderen.
Deze slide heeft geen instructies
Programma
>korte herhaling
>uitleg 2.4
>exit
Deze slide heeft geen instructies
Openingsfoto
Wat zie je op deze foto? Hoe zou dit zijn ontstaan?
Beschrijving van de openingsfoto
Cliffs of Moher Ierland Hoogte en Omvang: De kliffen strekken zich uit over ongeveer 14 kilometer en bereiken hun hoogste punt van 214 meter
Bekend van de verfilming van Harry Potter and the Half-Blood Prince (de scène met de grot waar waar Voldemort een Gruzielement -het medaillon van Zwadderich- verborg).
Kustgebieden veranderen voortdurend. Door de kracht van de golven en de getijden worden kusten afgebroken en sediment verplaatst. Op de plekken waar het sediment wordt afgezet, groeit de kust juist weer aan.
Verwering
Erosie
Sedimentatie
Deze slide heeft geen instructies
Wat gebeurt er meestal met een oud gebergte door slijtage?
Het wordt hoger
Het wordt ronder
Het wordt steiler
Het wordt jonger
Deze slide heeft geen instructies
Welk gebergte is een voorbeeld van een jong gebergte?
Ardennen
Schotse Hooglanden
Oeral
Himalaya
Deze slide heeft geen instructies
Waardoor ontstaan golven op zee meestal?
Door wind
Door eb
Door mist
Door zon
Deze slide heeft geen instructies
Wat gebeurt er vaak met golven als ze dicht bij het strand komen?
Ze bevriezen
Ze verdwijnen
Ze breken
Ze zinken
Deze slide heeft geen instructies
Welke omschrijving past het best bij een aanslibbingskust?
Kust met kliffen
Kust die aangroeit
Kust met ebbe
Kust met stormen
Deze slide heeft geen instructies
De zee geeft en neemt
branding
Deze slide heeft geen instructies
Golven
Golven zijn rimpels in het water, veroorzaakt door de wind.
Hoogte en kracht van de golf hangt af van 3 factoren:
Kracht van de wind.
Duur van de wind.
Afstand die de golf al heeft afgelegd (hoe groter de afstand hoe krachtiger de golf).
Golven breken in ondiep water (= branding), voorbij de branding stroomt het water het strand op.
Deze slide heeft geen instructies
Waar is hier sprake van erosie door wind en water op deze foto?
afbraakkust of aanslibbingskust?
Toekomst tekenen?
Afbraak- en aanslibbingskust
Kustduinen ontstaan uit strandwallen
Deze slide heeft geen instructies
Afbraakkust
Dit is een kust waarbij het wegslaan (dus verdwijnen) van materiaal (kust) overheerst.
Bijvoorbeeld: klifkust
Golven beuken tegen de onderkant van het klif, de grote kracht van de golven laten grotten en gaten ontstaan. Na verloop van tijd stort het overhangende rotsgedeelte in. De kust trekt zich terug (wordt letterlijk kleiner).
Deze slide heeft geen instructies
Opbouwkust
De zee bouwt op, dit is een aanslibbingskust zoals de Nederlandse kusten. Hier overheerst de afzetting van materiaal.
Er ontstaan zandbanken (zandafzetting langs de kust), strandwallen (zandbank boven zeeniveau) en kustduinen.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
EXIT TICKET: KUSTVORMEN
Slide tekst
Maak de mini-oefen-toets
Deze slide heeft geen instructies