Tekstverbanden herkennen en gebruiken
Tekstverbanden herkennen
Onderdelen in deze les
Tekstverbanden herkennen
Open met het idee dat signaalwoorden helpen, maar dat je vooral moet kijken naar de betekenis tussen zinnen.
Lesdoel
Ik kan tekstverbanden herkennen en bij elk tekstverband een passend voorbeeld geven.
Deze slide heeft geen instructies
Welke signaalwoorden of tekstverbanden ken je al?
Gebruik de woordenwolk als start: laat leerlingen kort noemen welke woorden ze herkennen en koppel die daarna aan het idee dat betekenis tussen zinnen belangrijker is dan alleen het signaalwoord.
Opsomming
Bij een opsomming worden meerdere dingen achter elkaar genoemd. De zinnen of woordgroepen horen bij elkaar en vullen elkaar aan.
Voorbeeld: Shampoo maakt je haar schoon. Daarnaast verwijdert het vet.
Benadruk dat er geen tegenstelling of oorzaak hoeft te zijn; het gaat vooral om het naast elkaar noemen van punten.
Tegenstelling
Bij een tegenstelling staan twee dingen tegenover elkaar of verschillen ze van elkaar. De tweede zin laat een verschil of omkering zien.
Voorbeeld: Deze shampoo is duur, maar je hebt er weinig van nodig.
Wijs erop dat signaalwoorden als 'maar' en 'echter' vaak direct verraden dat twee ideeën botsen.
Oorzaak-gevolg
Bij oorzaak-gevolg gebeurt eerst iets, en daardoor gebeurt er iets anders. Je ziet dus een reden en het resultaat daarvan.
Voorbeeld: Het haar is beschadigd. Daardoor breekt het sneller af.
Laat eventueel het verschil horen met reden/verklaring: hier ligt de nadruk op wat er als gevolg gebeurt.
Reden/verklaring
Bij reden/verklaring wordt uitgelegd waarom iets zo is of waarom iemand iets doet. De nadruk ligt op de uitleg bij een keuze, mening of situatie.
Voorbeeld: Ik gebruik weinig shampoo, omdat dat beter is voor het milieu.
Vergelijk kort met oorzaak-gevolg: bij reden/verklaring gaat het vaker om een bewuste uitleg of motivatie.
Voorbeeld
Bij het tekstverband voorbeeld wordt iets concreet genoemd om een idee duidelijker te maken. Het maakt algemene informatie makkelijker te begrijpen.
Voorbeeld: Sommige verzorgingsproducten bevatten microplastics, bijvoorbeeld crèmes.
Benadruk dat 'bijvoorbeeld' vaak helpt, maar dat ook zonder dat woord een voorbeeld gegeven kan worden.
Welk tekstverband past bij: 'Ik nam shampoo mee en ook conditioner'?
reden/verklaring
opsomming
tegenstelling
voorbeeld
Checkt of leerlingen 'en' en 'ook' herkennen als aanwijzingen voor naast elkaar genoemde dingen.
Welk tekstverband past bij: 'Deze fles is klein, maar gaat lang mee'?
tegenstelling
conclusie
voorwaarde
vergelijking
Veel leerlingen verwarren tegenstelling met vergelijking; hier staan twee eigenschappen tegenover elkaar door 'maar'.
Vul de tekstverbanden in
Bij een oorzaak-gevolg gebeurt eerst iets en daarna volgt het resultaat. Bij een reden/verklaring leg je juist uit waarom iets zo is of waarom iemand iets doet. Een voorbeeld maakt een algemeen idee concreter.
De drie begrippen uit deze eerste reeks lijken op elkaar, dus deze invuloefening dwingt leerlingen op betekenis te letten.
Conclusie
Bij een conclusie wordt uit eerdere informatie een slot getrokken. De schrijver laat zien wat je dus kunt afleiden.
Voorbeeld: Deze stof kan irritatie veroorzaken. Daarom vermijd ik hem.
Leg uit dat conclusie vaak aan het einde van een redenering staat.
Voorwaarde
Bij een voorwaarde gebeurt iets alleen als eerst aan een bepaalde eis is voldaan. Zonder die voorwaarde gebeurt het niet.
Voorbeeld: Als je te veel shampoo gebruikt, verspil je product.
Noem dat woorden als 'als', 'wanneer' en 'tenzij' vaak op een voorwaarde wijzen.
Doel-middel
Bij doel-middel lees je wat iemand doet om iets te bereiken. Het middel is de aanpak, het doel is wat je wilt bereiken.
Voorbeeld: Gebruik een haarmasker om je haar te verzorgen.
Laat leerlingen het doel en het middel los van elkaar benoemen: middel = haarmasker gebruiken, doel = haar verzorgen.
Vergelijking
Bij een vergelijking worden twee dingen naast elkaar gezet. Zo zie je overeenkomsten of verschillen duidelijker.
Voorbeeld: Een pot is makkelijker leeg te maken dan een tube.
Wijs op woorden als 'dan', 'zoals' en 'net als'.
Tijd/volgorde
Bij tijd/volgorde wordt aangegeven wanneer iets gebeurt of in welke stap iets plaatsvindt. Je volgt als het ware een volgorde in de tijd.
Voorbeeld: Na het wassen breng je conditioner aan.
Maak duidelijk dat dit verband vaak voorkomt in instructies en stappenplannen.
Welk tekstverband past bij: 'Deze crème is parfumvrij. Daarom gebruik ik hem graag'?
oorzaak-gevolg
voorbeeld
conclusie
opsomming
Hier trek je uit de eerste zin een gevolgtrekking voor een keuze: daarom gebruik ik hem graag.
Welk tekstverband past bij: 'Ik gebruik een pompje om minder product te verspillen'?
voorwaarde
tijd/volgorde
doel-middel
reden/verklaring
Leerlingen zien soms alleen het woord 'om', maar hier moet ook duidelijk zijn: middel = pompje gebruiken, doel = minder verspillen.
Maak de verbanden compleet
Bij een voorwaarde gebeurt iets alleen als eerst aan een eis is voldaan. Bij doel-middel lees je wat iemand doet om iets te bereiken. Bij tijd/volgorde volg je juist stappen of momenten in de tijd.
Laat leerlingen na het invullen eventueel de signaalwoorden erbij noemen: als, om ... te, eerst/daarna.
Wat is het verschil tussen vergelijking en tijd/volgorde?
Verwachte elementen: vergelijking = twee dingen worden naast elkaar gezet; tijd/volgorde = stappen of volgorde in de tijd. Een sterk antwoord benoemt kort het verschil in functie.
10 vragen over tekstverbanden
Vragen 1-5
Vragen 6-10
Welk tekstverband zie je in: Ik nam shampoo mee en ook conditioner?
Welk tekstverband zie je in: Deze fles is klein, maar gaat lang mee?
Welk tekstverband zie je in: De dop zat los, daardoor lekte de fles?
Welk tekstverband zie je in: Ik kies deze zeep, omdat hij natuurlijk is?
Welk tekstverband zie je in: Sommige producten zijn duurzaam, bijvoorbeeld navulverpakkingen?
Welk tekstverband zie je in: Deze crème is parfumvrij. Daarom gebruik ik hem graag?
Welk tekstverband zie je in: Als je de fles goed sluit, blijft het product langer bruikbaar?
Welk tekstverband zie je in: Ik gebruik een pompje om minder product te verspillen?
Welk tekstverband zie je in: Een vaste zeep gaat vaak langer mee dan douchegel?
Welk tekstverband zie je in: Eerst maak je je haar nat, daarna breng je shampoo aan?
Alle tien tekstverbanden komen precies één keer terug, in dezelfde volgorde als in de uitleg.
Welk tekstverband onthoud jij het best?
Laat leerlingen één concreet tekstverband of inzicht noemen, liefst met een voorbeeld of signaalwoord uit de les.
Wat hielp jou vandaag het meest bij het herkennen?
Stuur aan op metacognitie: leerlingen kunnen noemen dat voorbeelden, signaalwoorden, verschillen tussen begrippen of de 10 vragen hielpen.
Begrippenlijst
tekstverband - Het verband tussen zinnen of alinea's in een tekst.
signaalwoord - Een woord dat helpt om het tekstverband te herkennen.
opsomming - Meerdere dingen worden achter elkaar genoemd.
tegenstelling - Twee dingen verschillen van elkaar of staan tegenover elkaar.
oorzaak-gevolg - Iets gebeurt, waardoor iets anders ontstaat.
reden/verklaring - Er wordt uitgelegd waarom iets zo is of gebeurt.
voorbeeld - Een concreet geval maakt iets duidelijker.
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
conclusie - Een gevolgtrekking op basis van eerdere informatie.
voorwaarde - Iets gebeurt alleen als eerst aan een eis is voldaan.
doel-middel - Wat je doet om een bepaald doel te bereiken.
vergelijking - Twee dingen worden met elkaar vergeleken.
tijd/volgorde - Het geeft aan wanneer iets gebeurt of in welke volgorde.
Deze slide heeft geen instructies
