AARDE · LANDSCHAPSZONES
Landschapszones en landdegradatie
Examenstof aardrijkskunde havo
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Landschapszones en landdegradatie
Examenstof aardrijkskunde havo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: C2 7b.1, 7b.2. Image credit: Neil Palmer (CIAT) / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Wat ga je kunnen?
Ik kan de landschapszones op aarde beschrijven met hun geofactoren en uitleggen hoe menselijk handelen tot landdegradatie leidt.
Deze slide heeft geen instructies
Denk aan een woestijn en een regenwoud. Wat is er allemaal anders?
Verwachte woorden: regen, temperatuur, planten, bomen, zand, dieren, bodem, rivieren, mensen, landbouw. Sorteer ze op het bord in groepen: klimaat, bodem, water, planten, dieren, mens, gesteente en reliëf. Dat zijn de geofactoren waarmee de les begint. Laat daarna zien dat bijna elk verschil terug te voeren is op het klimaat.
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Het landschap is een systeem
Een landschap bestaat uit geofactoren: gesteente en reliëf, klimaat en lucht, bodem, water, planten, dieren en de mens.
De geofactoren hangen met elkaar samen: het landschap is een dynamisch systeem.
Verandert één geofactor, dan veranderen de andere mee. Minder regen betekent minder planten en een kalere bodem.
Vooral het klimaat bepaalt welke natuurlijke begroeiing ergens groeit.
Klimaatzone plus natuurlijke begroeiing samen vormen een landschapszone.
Syllabus 7b.1: het landschap herkennen als het resultaat van een dynamisch systeem en de geofactoren met elkaar in verband brengen. Dit zijn verticale relaties: verbanden tussen geofactoren op één plek. Veelgemaakte fout: de mens vergeten als geofactor. In de syllabus hoort de mens er uitdrukkelijk bij.
Toendra in Alaska in de zomer, 2008: geen bomen, veel meren en drassige grond
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Eén geofactor verandert, alles verandert
In de toendra is de ondergrond het hele jaar bevroren: permafrost.
In de zomer ontdooit alleen de bovenlaag. Het water zakt niet weg: drassige grond en veel meren.
Door de kou en het korte groeiseizoen groeien er alleen mossen, grassen en dwergstruiken.
Wordt het warmer, dan dooit de permafrost dieper: bodem, water en planten veranderen mee.
Laat leerlingen op de foto de ketting zien: klimaat (koud) geeft permafrost (bodem), permafrost geeft slechte afwatering (water), dat geeft drassige grond en lage begroeiing (planten). Bomen kunnen niet diep wortelen in bevroren grond. Veelgemaakte fout: denken dat de meren door veel regen komen; de toendra is juist vrij droog, het water kan alleen niet wegzakken. Image credit: Andrea Pokrzywinski / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Klimaatzones en landschapszones
Landschapszones volgen grofweg de klimaatzones, van de evenaar naar de polen.
Ze vallen niet precies samen: ook bodem, reliëf en de mens bepalen wat er groeit.
De grenzen zijn geleidelijke overgangen: de taiga gaat langzaam over in de toendra.
Op een kaart lijkt een grens een lijn, in het landschap is het een brede strook.
Syllabus: de grenzen tussen klimaat- en landschapszones zijn geleidelijke overgangen, en de kandidaat moet klimaatzones en landschapszones kunnen vergelijken. Voorbeeld van een overgang: bij de boomgrens worden de bomen steeds kleiner en staan ze steeds verder uit elkaar. Veelgemaakte fout: een klimaatkaart en een landschapszonekaart als dezelfde kaart zien.
Welke geofactor bepaalt vooral de natuurlijke begroeiing van een zone?
Het gesteente
De dierenwereld
Het reliëf
Het klimaat
Letterlijk uit de syllabus: vooral het klimaat is bepalend voor de natuurlijke begroeiing. Gesteente en reliëf spelen op kleinere schaal mee, maar zijn niet doorslaggevend voor de indeling in zones.
Zet op volgorde: zo hangen de geofactoren in de toendra samen
Klimaat, bodem, water, planten: een verticale relatie. Verwachte fout: de lage planten als oorzaak van de kou zien. Laat leerlingen de ketting hardop met daardoor verbinden.
Taiga met sparren en berken bij het Krasnojarskmeer (Siberië, Rusland), 2016
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Polaire en boreale zone
Polaire zone: ijskappen en toendra. Lange, strenge winters en een zomer van een paar weken.
Toendra: permafrost, mossen, korstmossen en dwergstruiken, geen bomen.
Boreale zone: naaldbos (taiga) met lange koude winters en korte, vrij warme zomers.
Naalden breken langzaam af: een zure, voedselarme bodem. Alleen op het noordelijk halfrond.
De boreale zone ligt in Canada, Scandinavië en Rusland. Op het zuidelijk halfrond ligt op die breedte vrijwel geen land, daarom ontbreekt de zone daar. Op de foto staan ook berken: in de taiga zijn naaldbomen de hoofdzaak, maar loofbomen als berk komen erin voor. Veelgemaakte fout: denken dat de taiga een vruchtbare bosbodem heeft omdat er veel bomen staan. Image credit: Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
Loofbos in de herfst in Hessen (Duitsland), 2011
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Gematigde en subtropische zone
Gematigde zone: vier seizoenen en neerslag in alle jaargetijden. Van nature loofbos en gemengd bos.
Bladeren breken snel af: een vruchtbare bodem. Daarom is veel bos hier omgezet in landbouwgrond.
Subtropische zone: warme zomers en zachte winters, zoals rond de Middellandse Zee.
Daar zijn de zomers droog: struiken en bomen met harde, kleine bladeren die weinig water verliezen.
Nederland ligt in de gematigde zone; van nature zou hier vooral loofbos staan. De mediterrane begroeiing heet maquis: hardbladige struiken en bomen zoals de steeneik en de olijf. Veelgemaakte fout: de subtropische zone gelijkstellen aan de tropen. Subtropisch betekent dat er nog een koelere winter is. Image credit: Norbert Nagel / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Zandduinen in de Sahara (Marokko): vrijwel geen begroeiing
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Aride en tropische zone
Aride zone: er verdampt meer water dan er valt. Woestijnen met weinig of geen begroeiing.
Aan de randen vallen iets meer buien: halfwoestijn en steppe met grassen en struiken.
Tropische zone: het hele jaar warm. Waar het altijd nat is, groeit tropisch regenwoud.
Met een droge tijd groeit savanne: gras met verspreide bomen.
De grote woestijnen liggen rond de keerkringen, onder de subtropische hogedrukgordel, en midden op grote continenten. In het regenwoud zitten de voedingsstoffen vooral in de planten zelf; de bodem is arm, omdat de zware regen de stoffen uitspoelt. Dat is belangrijk voor blok 3. Veelgemaakte fout: denken dat de bodem onder het regenwoud heel vruchtbaar is. Image credit: Mustang Joe / Wikimedia Commons, CC0
Vul in: landschapszones
In de boreale zone groeit naaldbos op een zure bodem. In de aride zone verdampt meer water dan er valt, en in de polaire zone ligt permafrost.
Verwachte fout: gematigd en boreaal verwisselen. Gematigd hoort bij loofbos, boreaal bij naaldbos.
Waarom is de bodem onder tropisch regenwoud arm aan voedingsstoffen?
Dode bladeren breken er heel langzaam af
Zware regen spoelt de voedingsstoffen uit
De bodem is het hele jaar bevroren
Er valt te weinig regen voor planten
Goed: warmte en vocht laten blad snel afbreken, de planten nemen de stoffen direct weer op en de rest spoelt uit door de zware regen. Wie de eerste afleider kiest, verwart het regenwoud met de taiga. De andere twee horen bij de polaire en aride zone.
Geulen door versnelde bodemerosie in kale rode grond, 2013
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Landdegradatie: drie vormen
Landdegradatie: de bodem wordt slechter en levert minder op voor planten, dieren en mensen.
Versnelde bodemerosie: zonder begroeiing spoelen regen en wind de vruchtbare bovenlaag snel weg.
Verzilting: zout hoopt zich op in de bovenlaag van de bodem. Gewassen groeien slecht of niet.
Verwoestijning: land in droge gebieden verliest zijn begroeiing en gaat op een woestijn lijken.
Erosie is een natuurlijk proces; versnelde bodemerosie is erosie die veel sneller gaat dan de bodem zich kan vormen, meestal doordat de mens de begroeiing heeft weggehaald. Op de foto zie je geulen die het regenwater in kale grond heeft uitgesleten. Veelgemaakte fout: verwoestijning zien als het oprukken van zandduinen; het gaat om droog land dat zijn begroeiing en vruchtbaarheid verliest. Image credit: Mark Marathon / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Geiten en schapen op de steppe van Mongolië, 2012: de grond raakt kaal door overbeweiding
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Oorzaak: menselijk handelen
Overbeweiding: te veel vee eet het gras op en vertrapt de grond. Kale grond waait of spoelt weg.
Ontbossing: zonder wortels en bladerdak spoelt de grond weg, vooral op hellingen.
Irrigatie: in een droog klimaat verdampt het water en blijft het zout achter in de bodem.
Drainage: ontwatering maakt de bodem droog. Ontbreekt drainage bij irrigatie, dan verzilt de grond.
Syllabus 7b.2: processen van landdegradatie relateren aan menselijk handelen. Bij irrigatie: er zit altijd een beetje zout in irrigatiewater; als het water verdampt en niet wordt afgevoerd, stapelt het zout zich op. Goede drainage spoelt het zout weg. Te sterke ontwatering laat veengrond inklinken en maakt de grond gevoelig voor winderosie. Veelgemaakte fout: alleen het klimaat noemen als oorzaak van verwoestijning. Image credit: Oregon State University / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
Rijstterrassen van Longsheng (Guangxi, China), 2017
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Gevoelige zones en duurzaam gebruik
Droge zones zijn het gevoeligst: weinig begroeiing, onregelmatige regen, veel verdamping.
Ook het regenwoud is kwetsbaar: na kap spoelt de arme bodem snel uit en weg.
Klimaatverandering verschuift vegetatiezones naar de polen en maakt droge gebieden vaak droger.
Duurzaam landgebruik stopt of voorkomt landdegradatie, zoals terrassen, minder vee en bomen planten.
Syllabus: de gevoeligheid voor landdegradatie verschilt per landschapszone; duurzaam landgebruik kan landdegradatie stoppen of voorkomen; klimaatverandering leidt tot verschuiving van vegetatiezones en landdegradatie. Terrassen remmen het water af op een helling, zodat de grond niet wegspoelt. Andere voorbeelden: windsingels, druppelirrigatie met drainage, vee laten rouleren over weidegronden. De gematigde zone is minder gevoelig: regelmatige neerslag, weinig verdamping en een vruchtbare bodem. Image credit: King of Hearts / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Video: Aardrijkskunde: verwoestijning (Snapput). Uitlegvideo van ruim 6 minuten over oorzaken, gevolgen en oplossingen van verwoestijning. Kijkvraag vooraf: noem twee oorzaken door de mens en één oplossing. Na afloop: laat leerlingen de oorzaken koppelen aan de begrippen overbeweiding en ontbossing, en de oplossing aan duurzaam landgebruik.
Hoe kan irrigatie in een droog gebied leiden tot landdegradatie?
Het water verdampt en het zout blijft achter
Het water spoelt alle zout uit de bodem
Het water laat de permafrost ontdooien
Het water trekt te veel vee naar het land
Goed: verzilting. Door de hoge verdamping in aride gebieden blijft het zout uit het irrigatiewater in de bovenlaag achter. Wie de eerste afleider kiest, beschrijft juist wat goede drainage doet.
Leg uit hoe overbeweiding kan leiden tot verwoestijning.
Goed antwoord: te veel vee eet de begroeiing op en vertrapt de grond; de bodem ligt kaal; wind en regen voeren de vruchtbare bovenlaag af (versnelde bodemerosie); er kan minder regenwater in de bodem dringen; het land wordt steeds kaler en droger, zo ontstaat verwoestijning. Verwachte fout: alleen 'het gras is op' zonder de stap van bodemerosie.
Wat vond je vandaag het lastigst?
Geofactoren met elkaar verbinden
De zes landschapszones
Vormen van landdegradatie
Oorzaken en duurzaam landgebruik
Gebruik de uitslag om les 2 te starten: begin met het onderdeel met de meeste stemmen.
Waarom is een droge zone gevoeliger voor landdegradatie dan de gematigde zone?
Goed antwoord: in de droge zone is weinig begroeiing die de bodem beschermt, de regen valt onregelmatig en soms in hevige buien, en er verdampt veel water, zodat zout achterblijft. In de gematigde zone valt het hele jaar regen, verdampt minder en herstelt de begroeiing snel. Verwachte fout: alleen 'omdat het er droog is' zonder uit te leggen wat dat met de bodem doet.
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Begrippen (1/2)
geofactoren: de onderdelen van een landschap: gesteente en reliëf, klimaat, bodem, water, planten, dieren en de mens
landschapszone: zone op aarde met een eigen combinatie van klimaat en natuurlijke begroeiing
polaire zone: ijskappen en toendra met permafrost en lage begroeiing
boreale zone: koude zone met naaldbos (taiga) op een zure bodem, alleen op het noordelijk halfrond
gematigde zone: vier seizoenen, loofbos en gemengd bos op een vruchtbare bodem
Deze slide heeft geen instructies
AARDE · LANDSCHAPSZONES
Begrippen (2/2)
subtropische zone: warme zomers en zachte winters, rond de Middellandse Zee met droge zomers
aride zone: droge zone waar meer water verdampt dan er valt: woestijn en steppe
tropische zone: het hele jaar warm, met regenwoud of savanne
landdegradatie: achteruitgang van de bodem door versnelde bodemerosie, verzilting of verwoestijning
duurzaam landgebruik: land zo gebruiken dat de bodem niet achteruitgaat, zoals terrassen of minder vee
Deze slide heeft geen instructies