Middellandse Zeegebied (Aardrijkskunde vwo), les 1: Uitleg

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Middellandse Zeegebied

Examenstof aardrijkskunde vwo

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorAardrijkskundeMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4-6

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg over de natuur en de relatie tussen mens en natuur in het Middellandse Zeegebied: microplaten, klimaat, vegetatie, landbouw, landdegradatie, waterbalans en hazard management, voor het vwo-examen.

Onderdelen in deze les

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Middellandse Zeegebied

Examenstof aardrijkskunde vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: C1 5c. Image credit: Dietmar Rabich / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Wat ga je kunnen?

Ik kan de relaties tussen mens en natuur in het Middellandse Zeegebied verklaren en deelgebieden vergelijken op platentektoniek, klimaat, landdegradatie en watergebruik.

Deze slide heeft geen instructies

Je reist in de zomer door Zuid-Europa: welke woorden horen bij de natuur en het landschap daar?

Verwachte woorden: zon, droog, olijfbomen, vulkaan, aardbeving, bosbrand, toerisme, kassen, zeewater, gebergte. Sorteer ze op het bord in vier groepen: platen en gebergten, klimaat en vegetatie, water en land, rampen. Laat zien dat de lessen deze vier groepen volgen en dat mens en natuur in elke groep op elkaar inwerken.

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Microplaten en alpine plooiing

  • De Afrikaanse plaat beweegt naar het noorden, op de Euraziatische plaat af.

  • Ertussen liggen microplaten, kleine platen zoals de Adriatische, Egeïsche en Anatolische plaat.

  • Zo is de plaattektonische situatie complex: botsing, subductie en zijwaartse verschuiving dicht bij elkaar.

  • Door de botsing zijn gesteentelagen opgeplooid tot ketens: het alpine plooiingsgebied.

  • Voorbeelden: Pyreneeën, Betische Cordillera, Apennijnen, Alpen, Atlas, Dinariden en Taurus: jong en nog actief.

Syllabus C1 5c: de plaattektonische situatie is onder meer door de aanwezigheid van microplaten complex. Veelgemaakte fouten: één plaatgrens door de Middellandse Zee denken, en de Alpen als enige alpine gebergte zien.

De Vesuvius boven de baai van Napels (Italië)

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Vulkanen en aardbevingen

  • Waar oceanische lithosfeer wegduikt (subductie) stijgt magma op: vulkanen als Vesuvius en Santorini.

  • De Etna op Sicilië is een van de actiefste vulkanen van Europa.

  • Bij zijwaartse verschuiving zijn er aardbevingen zonder vulkanen, zoals langs de Noord-Anatolische breuk.

  • Vulkanen en aardbevingen volgen de plaatgrenzen: dat is hun spreidingspatroon.

Syllabus C1 5c: het spreidingspatroon van fysisch-geografische verschijnselen beschrijven en verklaren. Noord-Anatolische breuk: aardbeving bij Izmit in 1999. Veelgemaakte fout: denken dat aardbevingen alleen bij vulkanen voorkomen. Image credit: Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Vul in

Door de botsing van platen ontstond het alpine plooiingsgebied, met bergketens als de Apennijnen en de Taurus.

botsing
alpine plooiingsgebied
Apennijnen
Ardennen
rek

Goed: botsing, alpine plooiingsgebied en Apennijnen. Verwachte fout: rek of Ardennen kiezen (die horen bij andere gebergtevorming).

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Een nat en een droog seizoen

  • In de zomer ligt het subtropische hogedrukgebied boven het gebied: dalende lucht, droog en zonnig.

  • In de winter schuiven de luchtdrukgebieden naar het zuiden: depressies brengen regen.

  • Die jaarlijkse verschuiving van de luchtdrukgebieden geeft een droog en een nat seizoen.

  • De watervraag piekt in de zomer, juist als het aanbod het laagst is: toerisme, irrigatie en verdamping.

Syllabus C1 5c: de jaarlijkse verschuiving van de luchtdrukgebieden leidt tot een nat en een droog seizoen. Veelgemaakte fout: denken dat het in de winter koud en sneeuwrijk is; aan de kust zijn de winters zacht, het gaat om neerslag, niet om vorst.

Garrigue bij Martigues (Zuid-Frankrijk): lage, open struikvegetatie

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Mediterrane vegetatie

  • Mediterrane vegetatie is aangepast aan droge zomers: kleine, leerachtige blaadjes.

  • Diepe wortels, een waslaagje en geurige kruiden (tijm, rozemarijn) beperken de verdamping.

  • Het oorspronkelijke bos (steeneik, kurkeik) is vaak vervangen door struikgewas: maquis en garrigue.

  • Brand hoort erbij: de kurkeik overleeft dankzij een dikke schors.

Syllabus C1 5c: mediterrane vegetatie. Maquis is hoog struikgewas, garrigue is lager en opener, vaak op kalksteen. Veelgemaakte fout: denken dat de struiken er staan omdat het te koud is voor bos; de oorzaak is droogte plus menselijk gebruik. Image credit: Airair / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Olijf- en amandelbomen bij Arenas del Rey (Andalusië, Spanje)

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Mediterrane landbouwtypen

  • Mediterrane landbouwtypen passen bij droge zomers: olijven, wijn, amandelen en wintergraan.

  • Droge teelt zonder irrigatie kan met boomgewassen die diepe wortels hebben.

  • Met irrigatie is ook in de droge zomer teelt mogelijk: citrus, groenten en fruit.

  • Extensieve veeteelt met schapen en geiten benut de schrale gronden.

Syllabus C1 5c: mediterrane landbouwtypen. Wintergraan wordt in de natte tijd geteeld en is voor de zomer geoogst. Veelgemaakte fout: alle mediterrane landbouw als irrigatielandbouw zien. Image credit: Jebulon / Wikimedia Commons, CC0

Video: 6 VWO - Middellandse zeegebied - 3.3 Klimaat en Vegetatie (Martijn Spooren). Uitlegvideo voor het vwo over klimaat en vegetatie in het Middellandse Zeegebied. Kijkvraag vooraf: leg uit hoe het klimaat de vegetatie bepaalt en noem twee aanpassingen van planten aan de droge zomer. Koppel het antwoord aan de begrippen mediterrane vegetatie en mediterrane landbouwtypen.

Waarom hebben mediterrane struiken kleine, leerachtige blaadjes?

A

Zo vangen ze in de natte winter veel regen op

B

Zo verdampt er in de droge zomer weinig water

C

Zo houden ze de vorst van de winter buiten

D

Zo groeien ze sneller in de hete zomer

Goed: de bladvorm beperkt de verdamping. Verwachte fout: denken dat bladeren meer regen moeten opvangen.

Bosbrand op het Griekse eiland Evia, augustus 2021

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Landdegradatie in het Middellandse Zeegebied

  • Kap, brand en overbegrazing laten de bodem bloot: mens en natuur versterken elkaar.

  • Hevige herfstbuien spoelen de kale bodem weg: bodemerosie op steile hellingen.

  • Door ontvolking verdwijnt het onderhoud van terrassen: de grond spoelt sneller weg.

  • Het zuidoosten van Spanje loopt grote kans op landdegradatie richting verwoestijning.

Syllabus C1 5c: de wederzijdse beïnvloeding tussen mens en natuur kan juist in deze landschapszone leiden tot landdegradatie. Veelgemaakte fout: erosie alleen als natuurverschijnsel zien. Image credit: Pierre Markuse / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

De kassen van Almería (Zuid-Spanje) vanuit de ruimte

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Waterbalans en grondwater

  • De waterbalans: toevoer (neerslag, rivieren, aanvulling) min afvoer, verdamping en onttrekking.

  • In de zomer is verdamping groot en neerslag klein: een tekort dat grondwater moet opvangen.

  • Pompt men meer op dan wordt aangevuld, dan daalt het grondwater: (grond)waterproblematiek.

  • Irrigatie en zeewater geven verzilting; kassen, toerisme en irrigatie vragen veel water.

Syllabus C1 5c: (grond)waterproblematiek en waterbalans. De kassen bij Almería zijn vanuit de ruimte te zien. Veelgemaakte fout: een jaargemiddelde balans positief noemen terwijl de zomer een tekort heeft. Image credit: NASA / Wikimedia Commons, publiek domein

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Duurzaam water- en landgebruik

  • Duurzaam water- en landgebruik houdt het gebruik in balans met wat de natuur aanvult.

  • Voor water: druppelirrigatie, hergebruik van afvalwater, ontzilting van zeewater, een hogere waterprijs.

  • Op het land: terrassen onderhouden, herbebossen, minder begrazen en brandgangen aanleggen.

  • Ontzilting kost veel energie en levert pekel op: ook een duurzame oplossing heeft nadelen.

Syllabus C1 5c: duurzaam watergebruik kan zorgen voor een balans tussen de beschikbare zoetwatervoorraden en het menselijke gebruik ervan. Veelgemaakte fout: één maatregel als totaaloplossing zien; vraag leerlingen naar voor- en nadelen.

Wat gebeurt er als meer grondwater wordt opgepompt dan wordt aangevuld?

A

De grondwaterstand daalt en zeewater kan binnendringen

B

De waterbalans herstelt zich door extra verdamping

C

De bodem raakt vollediger gevuld met zoet water

D

De neerslag in het droge seizoen neemt toe

Goed: negatieve balans, dalende stand, verzilting langs de kust. Verwachte fout: denken dat de balans zichzelf herstelt.

Ingestorte gebouwen na de aardbevingen in Turkije, februari 2023

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Natuurramp, milieuramp, hazard management

  • Een natuurramp komt door een natuurlijk proces: een aardbeving of een vulkaanuitbarsting.

  • Een milieuramp komt door menselijk handelen: een lozing, een gebroken mijndam of een olielek.

  • Hazard management beperkt de schade: voorkomen, voorbereiden, optreden en herstellen.

  • Denk aan aardbevingsbestendig bouwen, waarschuwingssystemen, evacuatieplannen en brandgangen.

Syllabus C1 5c: hazard management kan de negatieve gevolgen van natuur- en milieurampen beperken. De bosbrand is een tussenvorm: gevoed door droogte, vaak ontstoken door de mens. Veelgemaakte fout: iedere ramp een natuurramp noemen. Image credit: VOA / Wikimedia Commons, publiek domein

Uitbarsting van de Etna op Sicilië (Italië), mei 2022

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Deelgebieden vergelijken

  • Vergelijk deelgebieden op dezelfde punten: platentektoniek, klimaat, landdegradatie en watergebruik.

  • Zuid-Italië en Griekenland: subductie met vulkanen (Etna, Vesuvius, Santorini) en aardbevingen.

  • Zuid-Spanje: alpine gebergten, droog zuidoosten, veel irrigatie en kassen, kans op verwoestijning.

  • Noord-Afrika: Atlas aan de kust, Sahara erachter; Egypte leeft vooral van het water van de Nijl.

Syllabus C1 5c: belangrijke werkwijze: vergelijken van deelgebieden wat betreft platentektoniek, klimaat, landdegradatie of watergebruik. Veelgemaakte fout: het hele gebied als één geheel beschrijven in plaats van verschillen te benoemen. Image credit: The Cosmonaut / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.5

Welke maatregel hoort bij het voorbereiden op een aardbeving?

A

Het puin na afloop zo snel mogelijk opruimen

B

Een nieuwe bouwlocatie dicht bij de breuk kiezen

C

Evacuatieplannen en oefeningen voor bewoners

D

De schade pas bij de volgende ramp onderzoeken

Goed: voorbereiden is vooraf: plannen en oefeningen. Opruimen hoort bij herstel.

Wat vond je vandaag het lastigst?

1

Microplaten en plaatgrenzen

2

Klimaat, vegetatie en landbouw

3

Waterbalans en grondwater

4

Rampen en hazard management

Gebruik de uitslag om les 2 te starten bij het onderdeel met de meeste stemmen.

Hoe kunnen mensen landdegradatie veroorzaken én tegengaan in dit gebied?

Goed antwoord: veroorzaken door kap, brand, overbegrazing en irrigatie of te veel grondwater oppompen (bodemerosie, verzilting); tegengaan door terrassen, herbebossing, minder begrazing, druppelirrigatie en een duurzaam water- en landgebruik. Verwachte fout: alleen oorzaken noemen of alleen het klimaat de schuld geven.

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Begrippen (1/2)

  • microplaten: kleine lithosfeerplaten tussen de grote platen, met een eigen beweging

  • alpine plooiingsgebied: stelsel van jonge plooiingsgebergten door de botsing van Afrika en Eurazië

  • mediterrane vegetatie: begroeiing aangepast aan droge zomers: hardbladig, diepe wortels, maquis en garrigue

  • mediterrane landbouwtypen: teelten die passen bij droge zomers, zoals olijven en wijn, en irrigatielandbouw

  • (grond)waterproblematiek: tekort of achteruitgang van water door te veel onttrekking en verzilting

Deze slide heeft geen instructies

AARDE · MIDDELLANDSE ZEEGEBIED

Begrippen (2/2)

  • waterbalans: verhouding tussen toevoer en afvoer, verdamping en onttrekking van water

  • duurzaam water- en landgebruik: gebruik van water en land in balans met wat de natuur aanvult

  • natuurramp: ramp door een natuurlijk proces, zoals een aardbeving of vulkaanuitbarsting

  • milieuramp: ramp door menselijk handelen, zoals een lozing of een gebroken mijndam

  • hazard management: maatregelen om de schade van natuur- en milieurampen te beperken

Deze slide heeft geen instructies