Aardrijkskunde 6- Platentektoniek
Hoofdstuk 4
Platentektoniek
Lesduur is: 100 minOnderdelen in deze les
Hoofdstuk 4
Platentektoniek
Thingvellir, IJsland, waar je de breuk tussen Europa en de VS kunt aanraken
De breuk met wat ooit onze trouwste bondgenoot was, is niet alleen een cultureel-politiek gegeven. Ook geografisch dijen we uit elkaar. De Noord-Amerikaanse en de Euraziatische aardplaten gaan met een gemiddelde snelheid van 2 cm per jaar van elkaar weg. IJsland ligt precies op die breuklijn. Op het eiland is de continentverschuiving zichtbaar. In het nationaal park Thingvellir is het een toeristische attractie om tussen beide continenten te wandelen. Op sommige plaatsen is de kloof zo smal dat je met gestrekte armen beide continenten kunt aanraken. Een te koesteren sensatie.
1 Opbouw van de aarde
Wat weet je al?
4.1.1 Voorkennis
Maak oefening 1 in Lernova -> bij oefenen.
Platentektoniek is een begrip dat je misschien al eens hebt gehoord in eerdere aardrijkskundelessen, of misschien zelfs in het nieuws, bijvoorbeeld bij aardbevingen of vulkaanuitbarstingen. Dit hoofdstuk gaat dieper in op hoe de tektonische platen van onze planeet bewegen en welke effecten dit heeft op de aardkorst. Denk aan fenomenen zoals bergen die ontstaan, continenten die verschuiven, en zelfs de vorming van oceanen.
De krachten die diep in de aarde werkzaam zijn, bepalen mee hoe ons landschap eruitziet en kunnen zelfs invloed hebben op het dagelijks leven, zoals bij de recente aardbevingen in bijvoorbeeld Japan.
aardbevingen met magnitude 6+
4.1.2 Inwendige structuur van de aarde
Platentektoniek is een belangrijke tak binnen de aardrijkskunde en verklaart het dynamische karakter van de aarde. Platentektoniek beschrijft de beweging van de lithosfeer, de buitenste laag van de aarde, die verdeeld is in grote platen. Die platen bewegen voortdurend, waardoor ze mee het landschap vormgeven, geologische activiteit veroorzaken en het leven op onze planeet beïnvloeden.
Platentektoniek biedt een verklaring voor fenomenen zoals de vorming van bergen (bijvoorbeeld de Himalaya) en de vorming van oceanische troggen (bijvoorbeeld de Marianentrog). De theorie is van onschatbare waarde geweest om aardbevingen, vulkanen en de vorming van landschappen te begrijpen. Ze heeft ons ook geholpen om natuurlijke rampen te voorspellen en om de evolutie van de aarde in de loop van de geschiedenis te begrijpen.
Platen verschuiven wel tot 10cm per jaar
De verschuiving (5 cm): De Indische tektonische plaat schuift met een snelheid van ongeveer 4 tot 5 centimeter per jaar naar het noorden, toe en onder de Euraziatische plaat. [1, 2]
De verticale groei (0,5 tot 1 cm): Door deze immense botsing wordt de aardkorst omhoog gedrukt. Dit zorgt voor een netto verticale groei van de bergen van zo'n 5 tot 10 millimeter per jaar. De hoogste berg ter wereld, de Mount Everest, groeit hierdoor netto zo'n 4 millimeter per jaar. [1, 2, 3, 4]
Bovendien worden de bergen niet onbeperkt hoger. Factoren zoals erosie (door wind, ijs en regen) en incidentele zware aardbevingen vlakkend de groei deels weer af of laten de toppen soms zelfs tijdelijk een stukje krimpe
Marianentrog
De Marianentrog is met een diepte van ongeveer 11 kilometer de diepst bekende plek in de oceaan. De trog is gelegen ten oosten van de Marianen.
gelegen ten oosten van de Filipijnen in de Stille Oceaan.
Deze slide heeft geen instructies
Inleiding
Maak opdracht 1 in de opbouw van Lernova 4.1.2
De aarde is ongeveer 4,6 miljard jaar geleden samen met de andere planeten uit ons zonnestelsel ontstaan. In het begin was de aarde een hete en vloeibare planeet. Door afkoeling ordenden de verschillende materialen zich onder invloed van de zwaartekracht: zwaardere elementen, zoals ijzer en zink, zonken naar het centrum en vormden de kern. De lichtere elementen dreven naar de oppervlakte, koelden af en vormden de harde en dunne korst. Tussen de kern en de korst bevonden zich allerlei stroperige materialen in de mantel. Op die manier ontstond de gelaagde structuur van de aarde.
De opbouw van de aarde kun je vergelijken met een perzik:
De schil van de perzik bedekt de buitenkant en is heel dun, net zoals de aardkorst.
Het vruchtvlees ligt onder de schil en is een mix van vocht en vaste materie, net zoals de aardmantel.
De pit ligt centraal en is vast, zoals (een deel van) de aardkern.
na het maken van de oefening: De aarde heeft een straal van 6 370 km. Dat betekent dat men in Kola maar tot 0,19 % van de maximale diepte heeft kunnen boren. Toch weten we veel over de inwendige structuur van de aarde. Hoe dat kan, leer je in dit traject.
Schrijf 3 zaken op die je nog weet uit de vorige les.
Deze slide heeft geen instructies
Onderzoek naar het binnenste van de aarde
6DOF hier beginnen (entry ticket maken)
Er zijn dus verschillende manieren om het binnenste van de aarde te onderzoeken, maar aardbevingsgolven blijken het meest efficiënt. Die seismische golven, die ontstaan bij aardbevingen of zelf kunstmatig worden opgewekt, worden bestudeerd via seismologisch onderzoek.
filmpje bekijken 7.15u tot 12.17.
Doordat boren slechts 12 km diep in de aarde kunnen boren, zijn andere methodes nodig.
De structuur van de aarde kunnen we wel afleiden op basis van seismologisch onderzoek. Seismologie is de wetenschap die zich bezighoudt met het bestuderen van aardbevingen. Door gebruik te maken van seismische golven, die ontstaan bij aardbevingen of kunstmatig worden opgewekt, kunnen wetenschappers diepgaand inzicht verkrijgen in de samenstelling en de eigenschappen van de verschillende lagen van onze planeet.
Dat gebeurt met behulp van een seismograaf. Dat apparaat vangt de schokken van een aardbeving op en registreert ze. Het resultaat noem je een seismogram.
Inwendige structuur
van de aarde
Hier starten 6GZ/H
Door de informatie van de seismische golven kunnen we de inwendige structuur van de aarde schetsen.
We maken een onderscheid in de inwendige structuur op basis van de chemische samenstelling en de fysische eigenschappen.
Inwendige structuur
van de aarde
Door de informatie van de seismische golven kunnen we de inwendige structuur van de aarde schetsen.
We maken een onderscheid in de inwendige structuur op basis van de chemische samenstelling en de fysische eigenschappen.
Maak opdracht 3 in de opbouw van Lernova 4.1.2
Deze slide heeft geen instructies
Isostasie
Maak opdracht 4 in de opbouw van 4.1.2
Isostasie betekent het drijvend evenwicht van de vaste lithosfeer op de plastische asthenosfeer.
Als er meer gewicht op de lithosfeer terechtkomt, zal die dieper duwen in de asthenosfeer. Omgekeerd geldt dat minder gewicht op de lithosfeer ervoor zorgt dat ze zal stijgen.
De beweging verloopt niet zo snel als in de animatie, maar neemt vele jaren in beslag.
De afwisseling tussen ijstijden en tussenijstijden is een goed voorbeeld waarbij er meer of minder massa op de lithosfeer terechtkomt.
Opeenvolging van ijstijden en tussenijstijden
Tijdens de laatste honderdduizenden jaren zijn de volgende belangrijke periodes in onze regio bekend:
Eemien (tussenijstijd): Ongeveer 130.000 tot 115.000 jaar geleden. Het was toen erg warm; zelfs nijlpaarden kwamen in onze streken voor.
Weichselien (laatste ijstijd): Ongeveer 115.000 tot 11.700 jaar geleden. Dit was de laatste strenge koude periode waarin grote delen van Noord-Europa schaars begroeid en koud waren. [1]
(Neanderthalers en homo sapiens)
Holoceen (huidige tussenijstijd):
Begonnen rond 9700 v.Chr. (11.700 jaar geleden) en duurt tot op de dag van vandaag. [1, 2, 3]
Maak met behulp van deze kaart opdracht 5 in de opbouw van 4.2.1
Deze slide heeft geen instructies
2 Mechanisme van de platentektoniek
hier beginnen 6DOF
nog eens IJsland
De lithosfeer is de harde buitenlaag van de aarde, die bestaat uit de aardkorst en het bovenste vaste deel van de mantel. Die laag is onderverdeeld in verschillende platen, tektonische platen genoemd. De platen zijn continu aan het bewegen, waardoor ze enkele centimeters per jaar opschuiven. Door de verschillende plaatbewegingen ontstaan aardbevingen, vulkanen en gebergten.
Platentektoniek?
Deze slide heeft geen instructies
De lithosfeer is verdeeld in verschillende platen
Oceanische plaat
Continentale plaat
De bovenste laag van de aarde, de lithosfeer, is opgebouwd uit platen die ten opzichte van elkaar bewegen, vandaar dat we spreken over platentektoniek.
Hieronder zie je een kaart met de belangrijkste platen. De lithosfeer is opgedeeld in tientallen kleine en grotere platen. In de atlas kun je kaarten vinden met de verschillende hoofd- en deelplaten.
Er zijn twee soorten platen: oceanische en continentale platen. Oceanische platen bestaan enkel uit oceanische korst. Continentale platen bestaan uit continentale korst, al dan niet in combinatie met oceanische korst.
Deze slide heeft geen instructies
Continentendrift?
Kolom titel
Kolom tekst
Kolom tekst
Als je naar een simpele wereldkaart kijkt, vallen er meteen enkele zaken op. Zo lijken de oostkust van Afrika en de westkust van Zuid-Amerika bijna perfect in elkaar te passen.
Die vaststelling is niet nieuw.
Alfred Wegener, een Duitse weerkundige uit de eerste helft van de 20e eeuw, was de eerste die zich aan een verklaring waagde. Zijn studies leidden ertoe dat hij vermoedde dat de 'continentendrift', zoals hij dat noemde, gebeurde op een manier die vergelijkbaar was met de bewegingen van gletsjers en ijsschotsen.
Hij stelde dat alle continenten uit één oercontinent voorkwamen: Pangea.
Op een manier, die Wegener niet kon verklaren, sloegen de continenten op drift en verspreidden ze zich over de aarde. Recenter onderzoek heeft aangetoond dat het de aardplaten zijn die bewegen in plaats van continenten: platentektoniek dus.
Het model van continentendrift is verouderd en wordt nu niet meer gebruikt. Nu spreekt men van platentektoniek, omdat niet enkel de continenten bewegen, maar de lithosfeerplaten. oceanische platen tgo continentale platen
4.2.1 De lithosfeer en het ontstaan van de aardplaten
Deze slide heeft geen instructies
Ontstaan van de platen
Lees de tekst en maak opdracht 2 in de opbouw van 4.2.1
Aardplaten ontstaan volgens verschillende fases. Eerst vormt zich een hotspot, nadien een riftster, vervolgens een slenk en tot slot een zee of oceaan.
Herhalingsoefening
Maak bij 'oefenen' in reeks C oefening 1
Maak bij 'oefenen' in reeks A oefening 1 en 2. voor 6 DUF
4.2.2 Plaatbewegingen
San andreasbreuklijn langs de Californische kust
Hoe zouden platen kunnen bewegen? Welke richtingen?
In traject ⏫ 4.2.1 De lithosfeer en het ontstaan van aardplaten maakte je al kennis met de structuur van de aarde. Zo leerde je dat onze planeet niet alleen uit verschillende lagen bestaat en dat de buitenste laag ook nog onderverdeeld is in verschillende aardplaten. In dit traject leer je hoe die aardplaten zich voortbewegen en welke gevolgen elke beweging heeft.
1 De verschillende bewegingen
!!!
Niet alleen de beweging van de plaat, maar ook de plaat zelf zal invloed hebben op welke gevolgen de botsingen zullen hebben. Over het algemeen onderscheiden we twee soorten platen: de oceanische en de continentale platen.
Oceanische platen bestaan grotendeels uit basalt terwijl continentale platen grotendeels uit graniet bestaan. Basalt heeft een hogere dichtheid dan graniet. Dat heeft als gevolg dat oceanische platen, hoewel ze dunner zijn, relatief zwaarder zijn dan de continentale platen. Het is daarom belangrijk om bij plaatbewegingen te kijken welke soorten korst erbij betrokken zijn.
Maak opdracht 1 +2 in de opbouw van Lernova 4.2.2
Lees de informatie over de Mid-Atlantische rug
Divergente platen bewegen van elkaar weg. Dat zorgt ervoor dat er magma door de breuklijn omhoog komt, stolt en zo een nieuw deel van de plaat gaat vormen. Het continue vernieuwen van het aardoppervlak is een van de redenen waarom onze planeet als een ‘levende planeet’ wordt gezien.
opdrachten maken, maar ook tussenteksten en afbeeldingen goed bestuderen
Een botsing van twee oceanische korsten.
Een botsing van twee continentale korsten.
Een botsing van een continentale korst met een oceanische korst.
Maak opdracht 3 in de opbouw van Lernova 4.2.2
Bij convergentie zullen twee platen op elkaar botsen.
Afhankelijk van het type tektonische korst dat betrokken is, creëert convergentie verschillende landschappen en geologische kenmerken.
Botsing van twee oceanische korsten
Subductie
diepzeetroggen
eilandbogen
Als twee oceanische korsten naar elkaar toe bewegen, wordt de oudste en koudste van de twee korsten, die ook zwaarder is, onder de andere geduwd. Dat proces wordt subductie. Dat leidt tot de vorming van diepzeetroggen en eilandbogen
Een diepzeetrog is een diepe, smalle kloof op de oceaanbodem die ontstaat door de subductie van een tektonische plaat onder een andere. Deze troggen kunnen duizenden meters diep zijn en worden gevormd door aardbevingen, vulkanische activiteit en erosie door onderzeese stromingen.
Naast de diepzeetrog vormt zich door het smelten van de wegduikende plaat een keten van vulkanische eilanden, bekend als een eilandboog. Zo'n eilandbogen, zoals de Aleoeten en de Japanse archipel, ontstaan langs convergerende tektonische plaatgrenzen door subductie.
Botsing van twee continentale korsten
omhoog drukken
vorming bergketen
aardbevingsgevoelig
Bij de convergentie van twee continentale korsten is er geen subductie, omdat beide delen dezelfde dichtheid hebben. In plaats daarvan worden ze omhoog gedrukt, wat leidt tot de vorming van grote bergketens.
Een bekend voorbeeld is de botsing tussen de Indiase en Euraziatische platen, die de Himalaya heeft gevormd. De contactzone tussen twee continentale platen is ook een aardbevingsgevoelig gebied.
Botsing van een continentale korst met een oceanische korst
oceanische plaat onder de continentale
vorming bergketen, vulkanen diepzeetroggen
Bij de convergentie van een oceanische korst en een continentale korst wordt de oceanische plaat onder de continentale plaat geduwd vanwege zijn grotere dichtheid en gewicht. Dat proces leidt tot de vorming van diepzeetroggen, vulkanen en bergketens.
Cotopaxi in Equador
Een concreet voorbeeld is de Nazcaplaat en de Zuid-Amerikaanse plaat. De Nazcaplaat, die een oceanische plaat is, wordt onder het continentale deel van de Zuid-Amerikaanse plaat geduwd. Dat resulteert in de vorming van de Peru-Chilitrog, een diepzeetrog, en de Andes, een grote bergketen.
In de subductiezone wordt de oceanische korst de mantel ingeduwd, waardoor de verhoogde druk en temperatuur zowel de plaat als de omringende mantel smelten. Dat leidt tot de vorming van magma. Dat magma stijgt op en veroorzaakt vulkanische activiteit. In het geval van de Nazcaplaat zorgt dit voor vulkanen in de Andes, zoals Cotopaxi en El Misti.
Maak opdracht 4 + 5 in de opbouw van Lernova 4.2.2
Bekijk het proces van convergentie
Deze slide heeft geen instructies
Bekijk de kaart en de video in de opbouw van Lernova 4.2.2
Maak de syntheseopdracht
Transforme plaatbewegingen verwijzen naar het proces waarbij twee tektonische platen horizontaal langs elkaar bewegen. Dat kan leiden tot de vorming van grote breuklijnen en hevige aardbevingen.
Transforme plaatranden zijn de locaties waar die bewegingen plaatsvinden.
De platen bewegen van elkaar weg. Dit zijn ... platen.
divergente
convergetente
transforme
Deze slide heeft geen instructies
De platen bewegen langs elkaar. Dit zijn ... platen.
divergente
convergetente
transforme
Deze slide heeft geen instructies
De platen bewegen naar elkaar toe. Dit zijn ... platen.
divergente
convergetente
transforme
Deze slide heeft geen instructies
Wat is subductie? Wat ontstaat er door subductie?
Deze slide heeft geen instructies
Wat is een gevolg van de convergente beweging tussen twee continentale platen?
Deze slide heeft geen instructies
4.3 Geologische fenomenen bij plaatverschuivingen
Hier beginnen bij 6 DOF maar eerst een paar vragen als entry ticket
Op een koude novembermorgen in 1963 zagen vissers langs de zuidkust van IJsland iets bijzonders. Ze dachten dat het een brandende boot was, waar grote rookpluimen uit opstegen, maar toen ze dichterbij kwamen, waren ze getuige van een bijzonder geologisch proces: de vorming van een nieuw eiland. In ruim een jaar ontstond Surtsey, een eiland met een omvang van 2,5 km2. Vulkaanuitbarstingen zorgen wereldwijd voortdurend voor nieuw land. De vorming van Surtsey toonde aan dat vulkanische as maar 15 jaar nodig heeft om hard te worden en geen 100 jaar, zoals eerder werd aangenomen. Ook andere ontdekkingen verrasten de onderzoekers. Zo bleek dat niet planten, maar vleeseters de eerste levende organismen op het eiland waren. Op stukken drijfhout kwamen spinnen vanaf IJsland naar het eiland, net als allerlei andere insecten die hun voedsel vormden. Ze overleefden daarbij een tocht van twee weken door het zoute water.
4.3.1 Aardbevingen en tsunami's
Aardbevingen zijn een van de krachtigste en onvoorspelbare natuurkrachten op onze planeet.
Ze kunnen in enkele seconden hele steden verwoesten, duizenden levens eisen en het landschap voorgoed veranderen.
aardbeving Myanmar 2025
Myanmar ligt op de grens van twee gigantische aardplaten, die al miljoenen jaren tegen elkaar duwen. ‘De Himalaya is zo ontstaan’, vertelt Van Dinther. ‘De platen bewegen heel langzaam. Normaal gesproken merk je er niks van. Maar soms versnelt het opeens. Eigenlijk is het net alsof je je handen tegen elkaar duwt en tegelijkertijd opzij schuift: de platen blijven plakken totdat ze plotseling doorschieten. Daardoor krijg je een aardbeving zoals in Myanmar.’
Hoe heet de beweging van de platen die naar elkaar toegaat?
Wat zijn de andere bewegingen?
Deze slide heeft geen instructies
Aardbevingen, seismische golven, epicentrum en hypocentrum
Aardbevingen zijn trillingen van het aardoppervlak die ontstaan door een plotselinge ontlading van opgebouwde spanning in de aardkorst. Die spanning wordt veroorzaakt door de langzame beweging van tektonische platen over het aardoppervlak. Terwijl de platen bewegen, neemt de spanning in het gesteente geleidelijk toe, vergelijkbaar met het buigen van een stok onder druk.
Gesteenten kunnen die spanning tot op zekere hoogte verdragen, maar als de druk te groot wordt, breken ze plotseling, net zoals een stok breekt onder te veel druk. Deze breuk treedt op langs een zwakke plek in de aardkorst, de zogenaamde breuklijn. De verschuiving langs het breukvlak kan variëren van enkele centimeters tot meters, waarbij enorme hoeveelheden energie vrijkomen. Die energie verspreidt zich door de aarde in de vorm van seismische golven, die we aan het oppervlak voelen als een aardbeving. De trillingen kunnen aanzienlijke schade veroorzaken aan gebouwen, infrastructuur en het landschap.
Bij een aardbeving zijn er twee belangrijke plaatsen: het hypo- en epicentrum.
Het hypocentrum van een aardbeving is de locatie onder het aardoppervlak waar de breuk in de aardkorst begint en de spanning zich ontlaadt. Dit punt bevindt zich vaak kilometers diep in de aarde.
Het epicentrum is het punt op het aardoppervlak dat direct boven het hypocentrum ligt. Het is de plek waar de aardbeving het sterkst gevoeld wordt en vaak ook de plek waar de meeste schade optreedt.
Maak opdracht 1 in de opbouw van Lernova 4.3.1
6
minute
00
second
Deze slide heeft geen instructies
Aardbevingen en platentektoniek
Maak opdracht 2 in de opbouw van Lernova 4.3.1
Aardbevingen worden veroorzaakt door de beweging van tektonische platen die langzaam over het aardoppervlak schuiven. Afhankelijk van hoe de platen zich tegenover elkaar bewegen, ontstaan verschillende soorten aardbevingen.
eerst oefening dan bespreking ring of fire
De "Ring of Fire" in de Stille Oceaan is een van de meest seismisch actieve gebieden ter wereld.
Hier komen verschillende tektonische platen samen en vinden zowel subductie- als transforme bewegingen plaats.
Dit gebied is verantwoordelijk voor een groot aantal aardbevingen, zoals de verwoestende aardbeving in Japan in 2011. Aan de andere kant van de Ring of Fire, in California, wacht men al jarenlang op de zogenaamde Big One.
Met welk toestel kan men een aardbeving meten?
Deze slide heeft geen instructies
Aardbevingen meten
zelf verwerken in Lernova (tekst + beelden)
Vragen?
Tsunami's
Zeebevingen ontstaan bij botsende platen.
Zeebodem verschuift plots omhoog of omlaag.
Grote hoeveelheden water worden verplaatst.
Tsunami-golven verspreiden zich razendsnel.
Op volle zee nauwelijks merkbaar.
Aan de kust veel hoger.
Kunnen grote schade veroorzaken.
Deze slide heeft geen instructies
Lernova Aardrijkskunde 5/6 DA - 4.3.1 Aardbevingen en tsunami's | Het Archief voor Onderwijs
Maak opdracht 3 in de opbouw van Lernova 4.3.1
Bekijk de verschillende video's over tsunami's
9.24-13.45
Schade en veiligheidsmaatregelen bij aarbevingen
Bekijk in de opbouw van Lernova 4.3.1 de schade en de mogelijke veiligheidsmaatregelen bij een aardbeving.
Maak de synthesopdracht
Aardbevingen kunnen verwoestende schade aanrichten aan gebouwen, infrastructuur en het milieu. De mate van schade hangt af van verschillende factoren, zoals de magnitude van de aardbeving, de diepte van het hypocentrum, de afstand tot het epicentrum en de kwaliteit van de bouwconstructies in het getroffen gebied.
Syntheseopdracht is een filmpje van 11 minuten
Welke drie plaatbewegingen ken je?
Deze slide heeft geen instructies
Wat is subductie?
Deze slide heeft geen instructies
Een bekend voorbeeld van een transforme breuk is de San Andreasbreuk in Californië. Deze breuklijn is verantwoordelijk voor veel van de aardbevingen in de regio.
Juist
Fout
Deze slide heeft geen instructies
In subductiezones schuift een oceanische plaat onder een continentale plaat.
Dit proces veroorzaakt intense spanningen in de aardkorst, die zich kunnen ontladen ...
in middelmatige stormen en middelmatige aardbevingen.
in zeer krachtige aardbevingen, vaak gevolgd door tsunami's.
in nauwelijks voelbare aardbevingen
in een vulkaanuitbarsting
Deze slide heeft geen instructies
Bij welke soort breuk is een aarddbeving doorgaans minder krachtig?
Een convergente breuk
Een divergente breuk
Een transforme breuk
Dat is bij alle breuken hetzelfde.
Deze slide heeft geen instructies
4.3. 2 Vulkanen
Europa’s actiefste vulkaan is Etna, in Italië. De Etna ligt aan de oostkant van het Italiaanse eiland Sicilië in de provincie Catania. Door het botsen van twee platen van de aardkorst duikt de oceanische korst van de Afrikaanse Plaat onder de Euraziatische Plaat. Dit veroorzaakt nieuwe vulkaanuitbarstingen. -> wat is de term hier ook alweer voor?
welk land in Europa heeft de meeste vulkanen? -> Ijsland (alweer IJsland)
Deze slide heeft geen instructies
Maak opdracht in 1 in de opbouw van Lernova 4.3.2
Vulkanen zijn openingen in de aardkorst waaruit lava, as en gassen naar buiten komen. Het materiaal dat tijdens uitbarstingen wordt uitgestoten, varieert sterk: lavastromen, pyroclastische stromen (mengsels van as, rotsfragmenten en gas), vulkanische gassen (zoals waterdamp, kooldioxide, zwaveldioxide), en zelfs vulkanische as die hoog in de atmosfeer kan reiken.
Bij vulkanen komen de begrippen magma en lava vaak aan bod. Beide termen verwijzen naar hetzelfde gesmolten gesteente, maar de naam hangt af van de plaats waar het zich bevindt.
Vloeibaar gesteente dat nog in de vulkaan aanwezig is, heet magma. Als het vloeibare gesteente uit de vulkaan is, spreken we over lava.
In het traject ⏫ 4.3.1 Aardbevingen en tsunami's leerde je dat platentektoniek zorgt voor aardbevingen en soms zelfs tsunami's. Platentektoniek kan daarnaast ook zorgen voor vulkanen.
dan opdracht 1
Vulkanen door subductie
Subductie???
Bij convergente plaatgrenzen, waar een oceanische plaat onder een continentale plaat duikt (subductie), smelt de wegzakkende oceanische plaat door de hoge temperaturen in de mantel.
Dat gesmolten materiaal, of magma, stijgt op en kan vulkanen vormen.
Het Andesgebergte is een klassiek voorbeeld van vulkanische activiteit veroorzaakt door subductie.
Hier duikt de Nazcaplaat onder de Zuid-Amerikaanse plaat. Door deze subductie smelt het materiaal van de Nazcaplaat. Daardoor ontstaat magma dat opstijgt en door de aardkorst breekt. Het resultaat zijn vulkanen zoals de Cotopaxi in Ecuador.
Deze vulkanen zijn actief en kunnen gevaarlijke uitbarstingen veroorzaken, zoals de uitbarsting van de Sabancaya-vulkaan in Peru in de jaren '90, die as en rook kilometers hoog de lucht in spuwde.
Vulkanen in Mid-oceanische ruggen -> divergente platen
divergentie?
Bij divergente plaatgrenzen, waar platen uit elkaar bewegen, ontstaat nieuwe oceanische korst doordat magma uit de mantel omhoog komt en stolt.
Dit kan vulkanische uitbarstingen veroorzaken langs de mid-oceanische ruggen, zoals de Mid-Atlantische Rug.
In het traject ⏫ 4.2.2. Plaatbewegingen leerde je dat de Mid-Atlantische Rug de plaats is waar de Euraziatische en Noord-Amerikaanse plaat uiteen bewegen. Het zorgt voor een spreidingszone waar continu magma omhoog komt, stolt en nieuwe oceanische korst vormt.
Een bijzonder vulkanisch eiland dat zich op die rug bevindt, is IJsland. De uitbarsting van de Eyjafjallajökull in 2010 zorgde voor enorme aswolken die het vliegverkeer in heel Europa verstoorden.
Vulkanen kunnen ontstaan boven hotspots. Dat zijn gebieden in de aardmantel waar het stijgende magma abnormaal heet is.
Hotspots blijven meestal op dezelfde plaats, maar de bovenliggende lithosfeer beweegt door platentektoniek. Dat zorgt ervoor dat er vaak een aantal vulkanen naast elkaar liggen.
Een hotspot ligt dan ook niet aan de randen van de platen, maar in het midden.
Een bekend voorbeeld is Hawaï. Hier heeft de beweging van de Pacifische plaat over een hotspot geleid tot de vorming van een reeks vulkanen die samen de eilanden hebben gevormd.
Maak opdracht 2 in de opbouw van Lernova 4.3.2
2
minute
00
second
Deze slide heeft geen instructies
Maak opdracht 3 en 4 in de opbouw van Lernova 4.3.2
Lees de informatie
7
minute
00
second
Bouw en de werking van een vulkaan
Soorten vulkanen
Deze slide heeft geen instructies
4.3.3 Samenvatting en test jezef
Herhaal de leerstof
Maak de oefeningen
Deze slide heeft geen instructies
