Gedrag
Havo 4 - Biologie
Gedrag
Havo 4 - Biologie
Leerdoelen
Beschrijven wat een prikkel is en een prikkeldrempel
Beschrijven wat gedrag is
Beschrijven wat ethologie is
Gebruiken van een ethogram en protocol
Gedrag beschrijven
Ethologie
Prikkel respons
Handelingen
Wat is gedrag???
Wat is gedrag?
Sleepvraag
Wel gedrag
Geen gedrag
Darmbewegingen van de mens
Dichtklappen bladeren Kruidje-roer-me-niet
Uitscheiden van geurstoffen van hond
Kleurverandering van kameleon
Kleurverandering van herfstblad
Ethologie
Oftewel: de studie (logos) van gedrag (ethos)
Gaat over de waarneembare handelingen van dieren
Geen planten
Geen handelingen die niet waarneembaar zijn (niet te zien, ruiken, horen, etc…)
Gedrag
Is het bestuderen van:
Reacties van een dier (of mens)
Op een prikkel uit de omgeving
Die tot stand komen door de werking van spieren of klieren
Gedragselementen
Elk gedrag is te verdelen in specifieke gedragselementen: handelingen
bijvoorbeeld
Een hond ruikt een kat
Hij kijkt rond en ziet de kat
Hij blaft
Hij rent achter de kat aan
Ethologie
In de biologie proberen we gedrag dan ook zo objectief mogelijk te beschrijven
Hierbij maken we gebruik van een ethogram en een bijhorend protocol
Hierin worden observaties (zonder interpretatie!) beschreven in de volgorde waarin ze plaatsvinden
Ethogram
Lijst beschrijvingen van al het geobserveerde gedrag, met afkortingen
Protocol
Hierin zet je de handelingen uit het ethogram, maar in de volgorde waarin ze gebeuren én hoe lang ze duren
Prikkels
Prikkels (inwendig of uitwendig) komen binnen via zintuigen
Prikkels en gedrag
Door externe en interne prikkels komt gedrag tot stand.
Dit kan ook periodiek zijn, zoals de dagen die langer worden.
Aan de slag
Met het PO
Opdracht 2C is huiswerk
Beinvloeden van gedrag
Doelen:
Toelichten dat gedrag deels erfelijk is bepaald
Omschrijven van leerprocessen en hun functies
6.4 Beinvloeden van gedrag
Erfelijk / aangeleerd
Motivatie
Sleutelprikkels
Supranormale prikkels
Factoren bij gedrag
De handelingen die je uitvoert zijn afhankelijk van een aantal dingen: (welke?)
Erfelijkheid (gedrag is soms aangeboren)
Ervaring (gedrag kan aangeleerd zijn)
Anatomie (andere onderdelen, ander gedrag)
Fysiologie (andere behoeften, ander gedrag)
Sleutelprikkels
Meestal moet een prikkel dus sterk genoeg zijn om tot een bepaald gedrag te leiden
Maar sommige uitwendige prikkels leiden altijd tot een specifiek gedrag: sleutelprikkels
Sleutelprikkels
Stekelbaarsjes vallen elk model met een rode onderzijde aan, maar niet het levensechte model zonder rode buik…
Mannelijk Stekelbaarsje
Pikgedrag bij jonge meeuwen
Supranormale prikkels
Zijn prikkels waarop nog sterker gereageerd wordt dan de natuurlijke sleutelprikkel
Leerprocessen
Leerprocessen
Gewenning
Proefondervindelijk (trial and error)
Inprenting
Imitatie
Conditionering
Inzicht
Leerprocessen
Gedrag is dus gedeeltelijk aangeboren, maar dat wil niet zeggen dat je het niet aan kan passen
Door te leren van je ervaringen kan je op andere (betere) manieren reageren op signalen
Gewenning
Veel blootstelling aan een prikkel zonder gevolgen? minder impulsen
Gewenning is het afleren van gedrag als het niks oplevert / geen gevolgen heeft
Trial & Error
Gewenning gebeurt meestal door trial and error (proefondervindelijk leren) in een natuurlijke situatie
Je probeert iets positieve uitkomst gedrag versterkt
Negatieve uitkomst andere aanpak
Inprenting en Imitatie
Inprenting is leren tijdens een specifieke gevoelige periode
bijv. herkennen van de moeder of geluiden van soortgenoten
Soortgelijk gedrag is imitatie, het nadoen van oudere dieren, om zo ervaring op te doen (bijv. vogelzang)
Slide titel
Slide tekst
Conditionering
Leren door middel van een beloning of straf
In een niet natuurlijke situatie
Inzicht
Onbekende problemen oplossen door ervaring
Dus informatie die je geleerd hebt, gebruiken om een nieuwe situatie aan te pakken
Overstekende kraai wacht op zijn eten
Lesson title
Learning objective
Hypothese
Wat jij verwacht dat het antwoord is op de onderzoeksvraag
Altijd vanuit bekende informatie! (dus niet zomaar uit je duim zuigen...)
Ook weer aantal voorwaarden:
Aansluiten bij de onderzoeksvraag
Stelling (dus geen “ik denk dat…” etc.)
Geen uitleg
Meetbaar (geen: goed / beter / slechter / …)
B6.5: Sociaal gedrag
Doelen:
Je weet wat sociaal gedrag is en kan uitleggen hoe dit de overlevingskansen van een organisme kan beïnvloeden.
Je kunt uitleggen hoe sociaal gedrag evolueert.
Sociaal gedrag
Bij sociaal gedrag noemen we de prikkel een signaal
Slide titel
Slide tekst
Communicatie
Bestaat uit bewust gedrag (signalen) dat wordt gebruikt om anderen iets te laten weten
Bijvoorbeeld dat ze in een ander geïnteresseerd zijn (balts) of dat ze moeten wegwezen (dreigen)
Voortplantingsgedrag
Is een hele specifieke keten van gedrag (balts) dat moet leiden tot paring
De balts is altijd soortspecifiek en heeft een vaste volgorde van gedrag uit andere ketens.
Dit noemen we ritueel gedrag
Begint met aftasten en leid tot paren
Territoriumgedrag
Maar om te kunnen paren is wel voedsel en ruimte nodig
Hiervoor bakenen veel dieren (meestal mannetjes) een territorium af waar ze nakomelingen kunnen onderhouden
Insecten
Insecten kunnen staten vormen met een vaste taakverdeling (koningin, werkers, soldaten, etc…)
De functie bepaald het gedrag en al het gedrag staat in dienst van die functie
To do B5
Opdracht 57 t/m 63
Inleiding
Wat moet er allemaal in een inleiding staan?
Achtergrond informatie dier
Gedrag dier in het wild
Informatie over gedrag en leerprocessen
Per alinea noteer je je gebruikte bronnen (minimaal 2 per alinea)
6.6 Gedrag bij mensen
Doelen:
Uitleggen wat de overeenkomsten en verschillen zijn in gedrag tussen mens en dier
Overeenkomsten mens en dier
Reageren op interne en externe prikkels
Zijn gevoelig voor sleutelprikkels en supranormale prikkels
Gedrag is deels aangeboren en deels aangeleerd
Slide titel
Slide tekst
Verschillen mens en dier
Mens meer bewustzijn, reacties zijn minder voorspelbaar
Aangeleerd gedrag speelt veel grotere rol bij de mens
Resultaten verwerken & conclusie en discussie
Doelen:
Je maakt je ethogram en protocol bij je onderzoek.
JJe weet wat er in een conclusie moet.
Je weet wat er in een discussie moet.
Korte herhaling: weet je het nog?
Wat was ook alweer een protocol en een ethogram?
Conclusie
Vergelijking van hypothese met de resultaten
Hypothese klopt? Tijd voor nieuwe onderzoeksvraag!
Hypothese klopt niet? Nieuwe hypothese bedenken en testen
Simpel format:
De hypothese, [Hypothese], is correct / niet correct.
+ een korte beschrijving van resultaten die dit aangeven
Hypothese klopt niet? nieuwe hypothese geven
Discussie
Alleen in verslag (maar altijd nodig als je onderzoek doet)
Reflecteren op de opzet en uitvoering van het onderzoek
Dus niet echt op de resultaten zelf, maar hoe je deze hebt gekregen
Was het onderzoek betrouwbaar? (meer = beter)
Zijn er aanpassingen nodig? (specifieker = beter)
Hoe passen de resultaten bij de literatuur?
Week 6. Afronden verslag