H O O F D S T U K 1 · A A R D E I N B E W E G I N G
1.5
Nederland op reis
Nederland lag ooit ver ten zuiden van waar het nu ligt. Hoe weten we dat?
Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie
H O O F D S T U K 1 · A A R D E I N B E W E G I N G
1.5
Nederland op reis
Nederland lag ooit ver ten zuiden van waar het nu ligt. Hoe weten we dat?
Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie
Open met de vraag: heeft Nederland altijd hier gelegen? Laat de klas raden. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Alan Wouda / Unsplash
1.5
Nederland op reis
Dit leer je
Je kunt uitleggen hoe Nederland van de evenaar naar het noorden schoof en hoe fossielen dat laten zien.
Lees het doel voor. De exit aan het eind toetst het. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.5
Nederland op reis
A C T I V E R E N
Wat weet je al over fossielen en over hoe oud de aarde is?
Laat de klas woorden typen: dinosaurus, bot, steen, miljoenen jaren. Gebruik de woorden later bij de fossielen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.5
Nederland op reis
T E R U G B L I K
Uit: §1.1 De aardkorst verschuift
Wat bedoelen we met platentektoniek?
Het smelten van gesteente diep in de aarde
De beweging van de platen waaruit de aardkorst bestaat
Het ontstaan van golven door wind op zee
Het langzaam afslijten van bergen
Goed is B: de aardkorst bestaat uit platen die heel langzaam bewegen. Dat is de motor achter de reis van Nederland. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.5
Nederland op reis
Geologie en de tijdschaal
Geologie bestudeert hoe de aarde is opgebouwd, wat haar geschiedenis is en welke processen haar vormden.
De geologische tijdschaal is een soort kalender van de aarde. Ze verdeelt de aardgeschiedenis in tijdperken, gebaseerd op grote gebeurtenissen.
Tijdspiraal · de aardgeschiedenis in tijdperken
De spiraal begint in het midden bij het ontstaan van de aarde en loopt naar nu. Benadruk: de tijdperken zijn niet even lang; ze zijn afgebakend door grote gebeurtenissen, bijvoorbeeld in de ontwikkeling van het leven. Met deze kalender bepalen wetenschappers hoe oud gesteentes zijn. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: United States Geological Survey, publiek domein, via Wikimedia Commons
1.5
Nederland op reis
Een kalender van miljarden jaren
4,6 mld jaar
De aarde ontstaat
3,5 mld jaar
Het eerste leven: piepkleine organismen in zee
540 mln jaar
Dieren met een skelet of schelp komen in zee voor
66 mln jaar
De dinosauriërs sterven uit
300.000 jaar
De eerste mensen leven op aarde
Dit is de evolutie van het leven: het leven verandert in miljarden jaren van piepkleine organismen tot dieren, planten en mensen. Laat zien hoe laat de mens op de tijdbalk komt. Mld = miljard, mln = miljoen. Getallen zijn afgerond. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.5
Nederland op reis
V R A A G 1
Waarop is de geologische tijdschaal gebaseerd?
Op tijdperken van precies even lang
Op grote gebeurtenissen in de geschiedenis van de aarde en het leven
Op voorspellingen over de toekomst
Op de huidige ligging van de continenten
Goed is B. De tijdperken zijn niet even lang (A fout), de tijdschaal kijkt naar het verleden (C fout) en het gaat om gebeurtenissen, niet om de ligging van de continenten nu (D fout). ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.5
Nederland op reis
Wereldkaart · de platen van de aardkorst
Nederland op reis
Het stuk aardkorst onder Nederland lag niet altijd hier. Door platentektoniek schoof het in miljoenen jaren van het zuiden naar het noorden.
Eerst lag het ten zuiden van de evenaar. Daarna stak het de evenaar over.
Dit gaat nog steeds door, maar heel langzaam: je merkt het niet.
Terugkoppeling naar §1.1: de platen bewegen, en ook Pangea viel uiteen en de stukken schoven uit elkaar. De kaart toont de platen van nu, zonder namen; wijs Europa aan. Let op: er is geen zuidelijke evenaar; Nederland lag ten zuiden van de evenaar en kwam dus over de evenaar naar het noorden. Vraag: wat betekent "miljoenen jaren" voor het tempo? ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Ævar Arnfjörð Bjarmason, publiek domein, via Wikimedia Commons
1.5
Nederland op reis
Bewijs in de ondergrond
Hoe weten we dit? In de bodem van Nederland zitten fossielen: resten of afdrukken van oude levensvormen in gesteente.
Wetenschappers vinden hier zeedieren die nu alleen in warm water leven.
Fossiele trilobieten · uitgestorven zeedieren in steen
Fossielen vertellen ook hoe het leven veranderde, de evolutie van het leven. De foto toont trilobieten, geen Nederlandse vondst; het gaat om het idee van een fossiel. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Wes Warren / Unsplash
1.5
Nederland op reis
Van fossiel naar ligging
Zo redeneren wetenschappers:
1
Fossielen
In Nederlandse lagen liggen zeedieren uit warm water.
2
Klimaat
Hier was het dus ooit tropisch warm.
3
Ligging
Nederland lag toen dichter bij de evenaar.
Door fossielen te vergelijken met die uit andere delen van de wereld, kan de vroegere plek op de kaart worden bepaald.
Loop de drie stappen langs. De fossielen zijn het bewijs, het klimaat is de conclusie, en de ligging volgt daaruit. Tropische dieren wonen nu bij het koraalrif in warme zeeën; als hun resten in Nederland zitten, moet het hier warm zijn geweest. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
Vul de juiste woorden in.
Fossielen van tropische dieren in Nederland laten zien dat het land vroeger dichter bij de evenaar lag.
1.5
Nederland op reis
V R A A G 2
Tropische fossielen betekenen een warm klimaat, en dat hoort bij een plek dicht bij de evenaar. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.5
Nederland op reis
V R A A G 3
Welke vondst in Nederland wijst op een eerdere ligging dichter bij de evenaar?
Koraalrif, Japan · warm zeewater
Fossielen van tropische dieren
De huidige temperatuur
Een dikke laag zand
Het aantal inwoners
Goed is A. De huidige temperatuur zegt iets over nu, niet over vroeger. Het koraalrif laat zien waar zulke dieren nu leven: in warm water. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Hiroko Yoshii / Unsplash
1.5
Nederland op reis
V R A A G 4
Wat heeft Nederland over de aardbol verplaatst?
Erosie door wind en water
Plaattektoniek
Eb en vloed
Het weer
Goed is B: de bewegende platen van de aardkorst droegen Nederland mee. Erosie, eb en vloed en het weer veranderen de vorm van het oppervlak, niet de plek van de platen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.5
Nederland op reis
V R A A G 5
Leg uit hoe fossielen laten zien waar Nederland vroeger lag.
Modelantwoord: Fossielen laten zien in welk klimaat en welke omgeving een dier leefde. Vind je in Nederland fossielen van tropische dieren, dan was het hier ooit warm. Dat past bij een plek dichter bij de evenaar. Zo kunnen wetenschappers de vroegere plek reconstrueren. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.5
Nederland op reis
Begrippen
Geologie
Wetenschap van de opbouw en geschiedenis van de aarde en de processen die haar vormden.
Geologische tijdschaal
Kalender van de aarde: de geschiedenis verdeeld in tijdperken.
Fossiel
Rest of afdruk van een oude levensvorm in gesteente.
Evolutie van het leven
De ontwikkeling van het leven over miljarden jaren.
Laat de klas de begrippen in eigen woorden zeggen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash