Van Weimar naar dictatuur
Van Weimar naar dictatuur
Open de les met de centrale vraag hoe Duitsland in korte tijd van een democratie naar een totalitaire staat kon veranderen.
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe de belangrijkste ideeën van de nationaalsocialisten samenhingen met Hitlers machtsgreep en hoe Duitsland na 1933 een totalitaire staat werd.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan nazi-Duitsland?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Let op woorden als Hitler, propaganda, racisme, dictatuur, Joden, oorlog en macht.
De belangrijkste ideeën van de nationaalsocialisten
Zij wezen de democratie van de Republiek van Weimar af
afwijzen van het Verdrag van Versailles
één leider
militaristisch
zondebokken creëren, een groep beschuldigen van alle problemen in de samenleving
Benadruk dat afwijzing van democratie en verheerlijking van leiderschap kernideeën waren, niet losse onderdelen.
Racisme en uitsluiting
rassenleer/rassentheorie
Antisemitisme betekende haat en vooroordelen tegen Joden
Ook Roma en sinti werden als minderwaardig bestempeld
De nazi's dachten in termen van hoge en lage 'rassen' en uitsluiting
Zo maakten zij discriminatie tot onderdeel van hun politiek
Maak duidelijk dat dit geen bijzaak was, maar een dragend onderdeel van de ideologie.
Volksgemeenschap en propaganda
De nazi's beloofden een hechte Volksgemeinschaft
Individuele vrijheid moest wijken voor gehoorzaamheid
Propaganda moest mensen binden aan de beweging
Wie niet in het ideaal paste, werd buitengesloten
Je kunt hier toelichten dat de beloofde eenheid alleen gold voor wie volgens de nazi's tot de 'juiste' groep behoorde.
Waarom sloegen deze ideeën aan?
Ontevredenheid in de samenleving.
De Republiek van Weimar werd door velen zwak gevonden
Angst voor verdeeldheid maakte een sterke leider aantrekkelijk
Racistische ideeën sloten aan bij bestaande vooroordelen
Propaganda gaf simpele ''oplossingen'' voor ingewikkelde problemen: verlies oorlog, economische crisis
Verbind ideologie hier alvast aan de volgende subtopic over crisis en machtsovername.
Welk idee paste het best bij de nazi's?
Sterke leider
Vrije oppositie
Onafhankelijke pers
Gelijke rechten
Toetst de kern van de ideologie: afwijzing van democratie en nadruk op autoritair leiderschap.
Maak de samenvatting compleet
De nazi's wezen de democratie van de Republiek van Weimar af. Antisemitisme was een belangrijk deel van hun ideeën. Ook Roma en sinti werden uitgesloten. Met propaganda beloofden zij een hechte volksgemeenschap onder één leider.
Alle drie de begrippen zijn dragend voor het eerste subtopic: afwijzing van Weimar, racisme en uitsluiting.
Waarom vonden sommige Duitsers deze ideeën aantrekkelijk?
Bespreek dat antwoorden moeten verwijzen naar zwakte van de Republiek van Weimar, verlangen naar orde, bestaande vooroordelen en de rol van propaganda. Er is niet één vaste formulering goed.
De Republiek van Weimar onder druk
Na de Eerste Wereldoorlog werd Duitsland een democratie
Die democratie heet de Republiek van Weimar
Veel mensen vertrouwden deze nieuwe regering niet
Regeringen wisselden vaak, wat instabiliteit vergrootte
Noem eventueel dat de republiek al vanaf het begin tegenstanders had van links én rechts.
De economische crisis
De grote doorbraak van Hitler kwam in een tijd van zware problemen.
Door de economische crisis verloren veel mensen werk en inkomen
Armoede en onzekerheid namen sterk toe
Het vertrouwen in bestaande partijen daalde
Extreme partijen konden hiervan profiteren
Het gaat hier om het verband tussen crisis en politieke radicalisering, niet om economische details.
De opkomst van de NSDAP
De nazi-partij heette de NSDAP
Hitler presenteerde zich als redder van Duitsland
De partij gebruikte moderne propaganda en massabijeenkomsten
Bij verkiezingen won de NSDAP steeds meer stemmen
Je kunt benoemen dat groei via verkiezingen verliep, maar dat dit nog geen volledige macht betekende.
Hoe Hitler kanselier werd
Conservatieve politici dachten Hitler te kunnen gebruiken
Zij hielpen hem aan een legale benoeming tot kanselier in 1933
Hitler kwam dus niet alleen door geweld aan de macht
Hij gebruikte juist de zwakte van het politieke systeem
Benadruk het verschil tussen verkiezingswinst en benoeming: Hitler werd geen absolute heerser via één verkiezing.
Van crisis naar machtsgreep
Economische crisis → meer onvrede
Meer onvrede → groei van de NSDAP
Politieke instabiliteit → Hitler wordt kanselier
Kanselierschap → kans om de democratie af te breken
Gebruik deze slide als samenvattende causale keten van de machtsovername.
Waardoor groeide de NSDAP vooral zo snel?
Nieuwe grondwet
Economische crisis
Vrije media
Steun van vakbonden
De juiste koppeling is crisis → onvrede → groei van extreme partijen zoals de NSDAP.
Vul de causale keten aan
Door de economische crisis nam de onvrede toe. Daardoor won de NSDAP steeds meer stemmen. Uiteindelijk werd Hitler in 1933 kanselier via een legale benoeming.
Leg nadruk op het verschil tussen verkiezingsgroei en de uiteindelijke benoeming tot kanselier.
Wat was het belangrijkst voor Hitlers machtsgreep?
Crisis
Propaganda
Benoeming
Instabiliteit
Deze slide heeft geen instructies
De Rijksdagbrand
Kort na Hitlers benoeming brandde het parlementsgebouw af
Deze gebeurtenis heet de Rijksdagbrand
De nazi's gebruikten de brand om tegenstanders als gevaarlijk af te schilderen
Vrijheden werden snel ingeperkt
Leg uit dat de brand vooral belangrijk is omdat de nazi's hem politiek benutten.
De machtigingswet
Met de machtigingswet van 1933 kon Hitler wetten laten aannemen zonder parlement.
Daarmee werd de democratie buitenspel gezet
De regering kreeg vrijwel onbeperkte macht
De afbraak van de rechtsstaat werd nu officieel
Noem dat dit een beslissend moment is: vanaf hier wordt de dictatuur wettelijk verankerd.
Indoctrinatie en propaganda
Indoctrinatie is het voortdurend aanleren van één opgelegde overtuiging
Scholen, jeugdorganisaties en media verspreidden nazi-ideeën
Kritisch denken maakte plaats voor gehoorzaamheid
Zo probeerde de staat het denken van burgers te sturen
Leg het begrip indoctrinatie zorgvuldig uit en contrasteer het eventueel met vrije meningsvorming.
Tegenstanders uitschakelen
Andere politieke partijen werden verboden
Vakbonden en onafhankelijke organisaties verdwenen
Tegenstanders werden gearresteerd en geïntimideerd
De staat duldde geen openlijke oppositie meer
Benadruk dat totalitair niet alleen politieke macht betekent, maar ook het uitschakelen van onafhankelijk maatschappelijk leven.
Concentratiekampen als middel van terreur
Een concentratiekamp werd gebruikt om tegenstanders op te sluiten
Al vroeg na 1933 werden zulke kampen ingericht
Ze dienden om angst te verspreiden en verzet te breken
Later werden ook vervolgde minderheden opgesloten
Houd onderscheid tussen de vroege functie na 1933 en latere massavernietiging, zonder daar in deze les te ver op vooruit te lopen.
Waarom was dit een totalitaire staat?
Duitsland werd na 1933 een totalitaire staat omdat de nazi's niet alleen de politiek beheersten, maar ook het dagelijks leven.
Geen vrije verkiezingen of echte oppositie
Controle op media, onderwijs en cultuur
Geweld, angst en propaganda werkten samen
Burgers moesten zich voegen naar de staat
Maak hier het onderscheid met een gewone dictatuur inzichtelijk: totale invloed op samenleving en denken.
Wat maakte de machtigingswet zo beslissend?
Meer verkiezingen
Zonder parlement regeren
Einde van propaganda
Herstel van Weimar
Toetst of leerlingen begrijpen dat de wet de democratie formeel buitenspel zette.
Maak de uitleg af
Na de Rijksdagbrand werden vrijheden snel beperkt. Met de machtigingswet kon Hitler zonder parlement regeren. Via indoctrinatie en propaganda probeerde de staat ook het denken van burgers te sturen. Tegenstanders kwamen zelfs in een concentratiekamp terecht.
Deze invuloefening verbindt de politieke, maatschappelijke en gewelddadige kanten van de totalitaire staat.
Waarom noem je Duitsland na 1933 totalitair?
Bespreek dat een totalitaire staat niet alleen politiek bestuurt, maar ook media, onderwijs, organisaties en dagelijks leven probeert te beheersen met propaganda, angst en geweld.
Wat is één inzicht dat jij meeneemt uit deze les?
Laat leerlingen kort terugblikken op hun belangrijkste inzicht uit de les. Er zijn geen foute antwoorden.
Welk deel van deze les vond jij het lastigst?
Gebruik de antwoorden om te zien welk onderdeel extra herhaling nodig heeft.
Begrippenlijst
Republiek van Weimar - de democratische Duitse staat van 1919 tot 1933
economische crisis - periode van grote werkloosheid, armoede en onzekerheid
NSDAP - de nationaalsocialistische partij van Hitler
antisemitisme - haat, discriminatie of vooroordelen tegen Joden
Roma en sinti - minderheidsgroepen die door de nazi's werden vervolgd
indoctrinatie - het opdringen van ideeën zonder ruimte voor kritiek
Rijksdagbrand - brand in het Duitse parlementsgebouw in 1933, gebruikt door de nazi's om meer macht te krijgen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
machtigingswet - wet uit 1933 waarmee Hitler zonder parlement kon regeren
concentratiekamp - kamp waar de nazi's tegenstanders en vervolgde groepen opsloten
totalitaire staat - staat die politiek en samenleving volledig probeert te beheersen
propaganda - doelbewuste beïnvloeding van mensen met een politieke boodschap
dictatuur - regeringsvorm waarin de macht bij één leider of kleine groep ligt
Deze slide heeft geen instructies