Atlasvaardigheden: wegwijs in de Bosatlas
Atlasvaardigheden in 4 lessen
Lesduur is: 50 minOnderdelen in deze les
Atlasvaardigheden in 4 lessen
Deze titel slide opent de lessenserie. De gebruiker vroeg om exact 4 lessen van 50 minuten, met per les doelen, benodigdheden, lesopbouw, actieve werkvorm en differentiatie. Daarom is de deck ingericht als een overzicht van vier lessen, niet als één enkele klassikale les.
Wat je aan het eind kunt
Ik kan de Grote Bosatlas Digitaal gebruiken om kaarten te vinden, ligging te beschrijven, schaal toe te passen en informatie uit kaarten te halen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke atlasvaardigheid lijkt jou nu al het handigst?
Deze slide heeft geen instructies
Les 1 — Schaal gebruiken
Lesdoel
Leerlingen kunnen afstanden berekenen, schaallijnen gebruiken en het verschil tussen grootschalige en kleinschalige kaarten interpreteren.
Benodigdheden
Laptop of tablet, Grote Bosatlas Digitaal, liniaal, rekenmachine, digibord.
Start met een herkenbare vraag, bijvoorbeeld: hoe ver is het hemelsbreed van school naar een stadion, festivalterrein of hoofdstad? Zo wordt schaal direct functioneel.
Schaal: wat vertelt een kaart?
Schaallijn: afstand meten en omrekenen
Schaalgetal: bijvoorbeeld 1 : 50.000
Grootschalig: klein gebied, veel detail
Kleinschalig: groot gebied, minder detail
Veel leerlingen denken dat 'grootschalig' een grote kaart betekent. Leg uit dat het gaat om veel detail en een kleiner afgebeeld gebied.
Welke kaart is het best voor een wandelroute in een stad?
Kleinschalige kaart
Wereldkaart
Grootschalige kaart
Thematische kaart
Plausibele misvatting: leerlingen denken vaak dat 'grootschalig' een groot gebied betekent. Hier gaat het om veel detail van een klein gebied.
Schaal begrijpen
Met een schaallijn kun je afstanden op de kaart afpassen. Een schaalgetal laat de verhouding zien tussen kaart en werkelijkheid. Een grootschalige kaart toont een klein gebied met veel detail.
Laat leerlingen hardop uitleggen waarom de distractor 'kleinschalige' hier niet past.
Wat vind jij handiger om afstand te bepalen?
Schaallijn
Schaalgetal
Deze slide heeft geen instructies
Afsluiting — Onderlinge wedstrijd: Wie rekent het snelst én goed?
Teams krijgen atlasopdrachten waarbij ze verschillende schaalvormen moeten gebruiken.
opdracht
Meet de afstand tussen Utrecht en Amersfoort op de kaart.
Reken de werkelijke afstand uit met het schaalgetal of de schaallijn.
Bepaal daarna of je voor een wandelroute beter een grootschalige of kleinschalige kaart gebruikt en leg kort uit waarom.
Laat teams zowel een routekaart als overzichtskaart zien, zodat het verschil in detail visueel duidelijk wordt. Controleer of leerlingen eenheden correct noteren.
Les 2 — De weg vinden in de atlas/ windrichting
Lesdoel(en)
Leerlingen kunnen de juiste kaartvindingstechnieken toepassen: register, bladwijzer en algemene inhoudsopgave. Leerlingen kunnen de absolute ligging van een plaats beschrijven met coördinaten en de relatieve ligging met windstreken, buurlanden of aangrenzende gebieden.
Benodigdheden
Laptop of tablet, inlog voor Grote Bosatlas Digitaal, digibord, methode Buitenland.
Koppel aan herkenbare situaties: een leerling zoekt snel een kaart over toerisme, klimaat of bevolkingsdichtheid voor een opdracht uit Buitenland. Benadruk dat atlasvaardigheid tijdwinst oplevert en fouten voorkomt.
Drie manieren om een kaart te vinden
Register: zoeken op plaats, gebied of onderwerp
Bladwijzer: snel naar vaak gebruikte onderdelen
Inhoudsopgave: overzicht van hoofdstukken en kaartthema's
Kies de route die past bij je zoekvraag
Maak het onderscheid expliciet: register is trefwoordgestuurd, inhoudsopgave is thematisch/hoofdstukgericht, bladwijzer is handig voor vaste onderdelen die vaak terugkomen.
Opdracht — Bosatlas Challenge
Leerlingen werken in tweetallen en zoeken zo snel mogelijk de juiste kaarten via verschillende routes.
Opdracht
Zoek een kaart van Nederland met bevolkingsdichtheid via de inhoudsopgave.
Zoek Berlijn via het register.
Open een kaart van Europa via een bladwijzer of favoriet onderdeel.
Noteer steeds: welke route gebruikte je en waarom was die handig?
Winstpunt: niet alleen snelheid, maar ook de juiste zoekstrategie telt.
Laat leerlingen hun scherm kort tonen bij controle. Zo toets je of ze echt de route beheersen en niet toevallig hebben geklikt.
Relatieve ligging
Om de ligging van een plaats (of item) ten opzichte van een andere plaats aan te geven, worden de windrichtingen gebruikt. Windrichtingen staan op kaarten met een windroos die het noorden, oosten, zuiden en westen aanwijst. De windrichtingen tussen de vier hoofdwindrichtingen hebben een dubbele naam: tussen noord en west ligt noordwest. De windrichtingen worden meestal afgekort tot een of twee letters.
In de atlas staat geen windroos bij de kaarten, omdat in de atlas het noorden op elke kaart bovenaan de kaart is. Het is daarom handig de windroos uit je hoofd te kennen.
De ligging van een plaats (of item) ten opzichte van een andere plaats wordt de relatieve ligging genoemd.
Deze slide heeft geen instructies
Absolute ligging: meridianen
Om de ligging van een item heel nauwkeurig aan te wijzen op een kaart, maak je gebruik van twee soorten lijnen:
lijnen die van noord naar zuid over de aardbol lopen;
lijnen die van oost naar west over de aardbol lopen.
Er zijn 360 halve cirkels die van Noordpool naar Zuidpool lopen. Omdat de lijnen van noord naar zuid lopen, spreek je over lengtegraden of meridianen. In 1884 is besloten de 0-meridiaan door de sterrenwacht van Greenwich in Engeland te laten lopen. En vanaf deze 0-lijn tel je vervolgens 180 naar het oosten en 180 naar het westen. Elke lijn is een graad (°). Als de graden ten oosten van de 0°-lijn ligt, schrijf je O.L. (oosterlengte) en bij graden ten westen van de 0°-lijn schrijf je W.L. (westerlengte).
Deze slide heeft geen instructies
Absolute ligging: parallellen
De lijnen die oost-west lopen worden parallellen genoemd, omdat ze evenwijdig (parallel) aan de evenaar lopen. De evenaar is de 0-lijn en vanaf deze lijn tel je vervolgens 90 naar het noorden en 90 naar het zuiden. Omdat de lijn van west naar oost loopt, spreek je over een breedtegraad.
Er zijn dus 180 breedtegraden: 90 noorderbreedte (N.B.) en 90 zuiderbreedte (Z.B.).
Op 90° N.B. ligt de Noordpool.
In de atlas zie je van oost naar het west de lijnen op de kaart. Links en rechts van de lijnen staat het aantal graden. Ook staat er bij of de lijnen op N.B. of Z.B. liggen. De afstand tussen de graden is verdeeld in 60 minuten. Op grootschalige kaarten staat soms ook het aantal minuten bij de parallel.
Deze slide heeft geen instructies
Coördinaten
Een item bevindt zich altijd op een snijpunt van twee lijnen: een meridiaan en een parallel. Om dat snijpunt te noteren, schrijf je het aantal graden breedte en lengte achter elkaar. Dit zijn de coördinaten.
Deze slide heeft geen instructies
Welke zoekroute past het best bij een trefwoord als 'Berlijn'?
Register
Bladwijzer
Legenda
Schaallijn
Toetst of leerlingen register koppelen aan zoeken op plaats, gebied of onderwerp. 'Legenda' en 'schaallijn' zijn bewuste vaktermen uit andere atlasvaardigheden.
Zoekroutes in de atlas
Bij een zoekvraag over een plaats gebruik je vaak het register. Wil je snel naar een vaak gebruikt onderdeel, dan is een bladwijzer handig. Zoek je een kaart via hoofdstukken of thema's, dan gebruik je de inhoudsopgave.
Laat leerlingen na afloop benoemen waarom elke route bij een ander type zoekvraag past.
Wanneer kies je inhoudsopgave boven register?
Bespreek antwoordelementen zoals: zoekvraag bepaalt route; register bij plaats/onderwerp, inhoudsopgave bij thema/hoofdstuk, bladwijzer bij vaste onderdelen of snelheid.
Welke beschrijving is een relatieve ligging?
52° NB, 5° OL
Ten zuiden van België
40° ZB, 74° WL
30° NB, 31° OL
Toetst het onderscheid tussen absolute ligging met coördinaten en relatieve ligging met windstreken of ligging ten opzichte van andere gebieden.
Opdracht — Vind je locatie
Groepjes lossen atlaspuzzels op. Elke juiste ligging levert een code of aanwijzing op.
Voorbeeldopdracht
Zoek de stad op 34° NB, 118° WL.
Beschrijf daarna de relatieve ligging: in welk deel van het land ligt deze stad, aan welke kust of nabij welke regio?
Tweede opdracht: kies een stad uit Europa en noteer zowel de absolute als relatieve ligging in één correcte zin.
De eindcode ontstaat alleen als beide beschrijvingen kloppen.
Kies bekende locaties zoals Los Angeles, Cairo of Rome. Laat groepjes hun atlasstrategie hardop toelichten om taal en vakvaardigheid te combineren.
Les 3 — Soorten kaarten
Lesdoel(en)
Leerlingen kunnen de verschillende soorten kaarten benoemen en kunnen deze herkennen.
Benodigdheden
Laptop of tablet, Grote Bosatlas Digitaal, digibord, atlasopdrachten uit Buitenland, eventueel coördinatenblad.
Gebruik plaatsen uit de leefwereld van leerlingen: Amsterdam, Barcelona, New York, of een vakantiebestemming. Verbind absolute ligging aan exactheid en relatieve ligging aan begrijpelijkheid.
Soorten kaarten
In de atlas staan verschillende soorten kaarten:
1 staatkundige overzichtskaarten
2 natuurkundige overzichtskaarten
3 topografische kaarten
4 thematische kaarten
Deze slide heeft geen instructies
soorten thematische kaarten
stippenkaart: een kaart die gebruik maakt van stippen om bepaalde gegevens weer te geven, zoals de verspreiding van een bevolking.
choropleet: een kaart die verschillende kleuren of schaduwen gebruikt om statistische gegevens per gebied te tonen, zoals bevolkingsdichtheid.
mozaïekkaart: een kaart die gebieden met verschillende patronen of kleuren toont om verschillen tussen regio's aan te duiden.
anamorfose: een kaart waarbij de grootte van gebieden wordt aangepast aan een specifiek kenmerk, zoals de economische grootte.
isolijnenkaart: een kaart die lijnen gebruikt om gebieden met gelijke waarden, zoals hoogte of temperatuur, te verbinden.
diagramkaart: een kaart die diagrammen of grafieken gebruikt om gegevens in specifieke gebieden te illustreren.
Deze slide heeft geen instructies
Welke kaartsoort gebruikt stippen om de verspreiding van een verschijnsel, zoals bevolking, weer te geven?
choropleet
stippenkaart
diagramkaart
isolijnenkaart
Deze slide heeft geen instructies
Kaartsoorten die verspreiding en dichtheid tonen
Een stippenkaart gebruikt losse stippen om te laten zien waar een verschijnsel voorkomt. Zo kun je de verspreiding van de bevolking zichtbaar maken. Een choropleet laat juist verschillen per gebied zien met kleuren of schakeringen. Die kaartsoort wordt vaak gebruikt om bevolkingsdichtheid per regio te vergelijken.
Deze slide heeft geen instructies
Ligging beschrijven
Een absolute ligging beschrijf je met coördinaten. Daarbij gebruik je breedte- en lengteligging. Een relatieve ligging beschrijf je met windstreken of met gebieden eromheen.
Benadruk dat leerlingen niet alleen termen herkennen, maar ze ook functioneel moeten gebruiken in een beschrijving.
Kaarten die regio's met elkaar vergelijken
Een mozaïekkaart toont gebieden met verschillende kleuren of patronen om verschillen tussen regio’s duidelijk te maken. Bij een anamorfose verandert juist de grootte van een gebied op de kaart. Die aanpassing gebeurt op basis van een kenmerk, zoals de economische grootte van een land.
Deze slide heeft geen instructies
Lijnen op kaarten en wat ze betekenen
Op een isolijnenkaart verbinden lijnen plaatsen met dezelfde waarde. Zo kun je op één kaart zien waar de temperatuur gelijk is. Hetzelfde principe wordt ook gebruikt voor hoogte, bijvoorbeeld op reliëfkaarten.
Deze slide heeft geen instructies
Diagrammen als aanvulling op een kaart
Een diagramkaart gebruikt grafieken of kleine diagrammen op een kaart om gegevens in een gebied te tonen. Daarmee kun je bijvoorbeeld zien hoe de bevolking is opgebouwd in een gebied. In tegenstelling tot een stippenkaart draait het hier niet vooral om verspreiding, maar om extra informatie per plaats of regio.
Deze slide heeft geen instructies
Les 4 — Informatie uit kaarten halen
Lesdoel(en)
Leerlingen kunnen kaartlegendas lezen, kaartlagen en thematische kaarten vergelijken en daaruit conclusies trekken.
Benodigdheden
Laptop of tablet, Grote Bosatlas Digitaal, digibord, kaarten uit Buitenland, eventueel vergelijkingsblad voor twee kaartlagen.
Kies een actueel thema dat past bij 3 havo/vwo, zoals verstedelijking, klimaat, energie of mobiliteit. De focus blijft geografisch: informatie uit ruimtelijke patronen halen.
Van legenda naar conclusie
De legenda legt kleuren, symbolen en klassen uit
Thematische kaarten tonen één onderwerp, zoals neerslag of bevolking
Door kaartlagen te vergelijken zie je verbanden
Een conclusie gaat verder dan aflezen: je benoemt een patroon
Maak onderscheid tussen waarneming en conclusie. Waarneming: 'in het westen is de bevolkingsdichtheid hoog'. Conclusie: 'stedelijke gebieden trekken meer bevolking aan'.
Opdracht - Casusspel: Wat vertelt deze kaartcombinatie?
Leerlingen vergelijken twee of meer kaarten uit de Bosatlas Digitaal rond een actueel onderwerp
Opdracht
Vergelijk een kaart van bevolkingsdichtheid in Nederland met een kaart van wegen of spoorlijnen.
Lees eerst beide legenda's nauwkeurig.
Benoem daarna twee ruimtelijke patronen.
Trek één conclusie over het verband tussen bereikbaarheid en bevolking.
Laat leerlingen hun conclusie altijd baseren op wat echt zichtbaar is op de kaarten. Voorkom losse meningen zonder kaartbewijs.
Wat doe je als eerste bij het vergelijken van twee kaarten?
Conclusie trekken
Legenda lezen
Schaal meten
Register openen
Sluit direct aan op de slide 'Van legenda naar conclusie': eerst waarnemen en begrijpen wat kleuren en symbolen betekenen.
Van kaart naar conclusie
De legenda legt kleuren en symbolen uit. Een thematische kaart laat één onderwerp zien. Door kaartlagen te vergelijken, kun je ruimtelijke patronen ontdekken.
Laat leerlingen voorbeelden noemen van patronen die je pas ziet als je twee kaarten naast elkaar legt.
Hoe trek je een conclusie uit twee kaartlagen?
Bespreek antwoordelementen zoals: noem een zichtbaar patroon op beide kaarten, koppel bereikbaarheid aan hoge bevolkingsdichtheid, en maak onderscheid tussen waarneming en conclusie.
Welke atlasvaardigheid beheers jij nu beter?
Reflectievraag zonder goed of fout. Gebruik enkele antwoorden voor een korte klassikale terugblik op opbrengst van de lessenserie.
Welke werkvorm hielp jou het meest?
Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen concreet verwijzen naar een werkvorm, zoals speurtocht, escaperoom, wedstrijd of casusspel.
Wat vind je nog lastig in de Bosatlas Digitaal?
Reflectievraag zonder goed of fout. Gebruik de antwoorden om te bepalen welke vaardigheid extra herhaling nodig heeft.
Begrippenlijst
register - alfabetische zoeklijst van plaatsen, gebieden en onderwerpen in de atlas
bladwijzer - snelle toegang tot vaste of veelgebruikte onderdelen in de digitale atlas
inhoudsopgave - overzicht van hoofdstukken, regio's en thema's in de atlas
absolute ligging - plaatsaanduiding met coördinaten zoals breedte- en lengteligging
relatieve ligging - plaatsaanduiding ten opzichte van andere gebieden, windstreken of grenzen
breedtegraad - lijn die aangeeft hoe ver een plek ten noorden of zuiden van de evenaar ligt
lengtegraad - lijn die aangeeft hoe ver een plek ten oosten of westen van de nulmeridiaan ligt
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
schaalgetal - verhouding tussen afstand op de kaart en afstand in werkelijkheid
schaallijn - getekende lijn waarmee je kaartafstand kunt omzetten naar echte afstand
grootschalige kaart - kaart van een klein gebied met veel detail
kleinschalige kaart - kaart van een groot gebied met weinig detail
legenda - verklaring van kleuren, symbolen en arceringen op een kaart
thematische kaart - kaart die één specifiek onderwerp laat zien
kaartlaag - extra informatielaag die je op een digitale kaart kunt tonen of vergelijken
Deze slide heeft geen instructies
