Replica van het DNA-model van Watson en Crick, Berlijn (foto: Flocci Nivis, CC BY 4.0)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
DNA, eiwitsynthese, transport
Examenstof scheikunde vwo
Replica van het DNA-model van Watson en Crick, Berlijn (foto: Flocci Nivis, CC BY 4.0)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
DNA, eiwitsynthese, transport
Examenstof scheikunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: L1.1, L1.3, L1.5, L1.6, L2.3. Image credit: Flocci Nivis / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Wat ga je kunnen?
Ik kan met basenparing, transcriptie en translatie een eiwit afleiden uit een gen en met hydrofiel, hydrofoob en pH transport door een membraan verklaren.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden horen bij 'DNA'?
Verwacht: genen, erfelijkheid, dubbele helix, chromosomen, eiwitten, mutatie. Haal er de woorden uit die in deze les terugkomen (gen, basen, eiwit) en laat leerlingen merken dat DNA een volgorde van basen is. Veelgemaakte misvatting: DNA is zelf een eiwit of DNA maakt direct het eiwit. Syllabus L1.1, L1.3, L1.5.
Ruimtelijk model van een stuk DNA-dubbele helix (publiek domein)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Nucleotiden: de bouwstenen van DNA
Nucleïnezuren zijn lange ketens van nucleotiden: suiker, fosfaatgroep en een base.
In DNA is de suiker deoxyribose, in RNA ribose.
DNA bevat de basen A, C, G en T; in RNA staat U op de plaats van T.
De volgorde van de basen bevat de informatie: nucleïnezuren zijn de informatiedrager.
Syllabus L1.3: op microniveau de structuur van nucleïnezuren beschrijven (DNA, RNA, basen A, C, T/U en G). L1.5: nucleïnezuren zijn informatiedrager. Een nucleotide bestaat uit een suiker (deoxyribose in DNA, ribose in RNA), een fosfaatgroep en een stikstofhoudende base; de nucleotiden zijn via de suiker en de fosfaatgroep aan elkaar gekoppeld tot een lange keten (een condensatiereactie, zie de lessen Polymeren en materialen en Organische reacties). Bouw en structuur van eiwitten, vetten en koolhydraten staan in de les Biomoleculen. Kijkvraag bij het model: welk deel van het DNA is de ruggengraat en welk deel de basen? Veelgemaakte fout: denken dat U ook in DNA voorkomt of T in RNA. Image credit: Ude / Wikimedia Commons, publiek domein
Schema van vier basenparen: A–T met twee, G–C met drie waterstofbruggen (eigen figuur)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Basenparing en waterstofbruggen
In DNA liggen twee strengen tegenover elkaar; de basen vormen vaste paren: A met T en G met C.
A–T heeft twee waterstofbruggen, G–C heeft drie.
De strengen zijn complementair: de basenvolgorde van de ene streng bepaalt die van de andere.
Beide strengen samen vormen een dubbele helix.
Syllabus L1.3: DNA en de basen A, C, T en G; basenparing is nodig voor de eiwitsynthese (L1.6). Waterstofbruggen: een paar A–T heeft er 2 en een paar G–C heeft er 3 (kennis uit de bindingenles). Daardoor is een DNA-stuk met veel G–C-paren stabieler. Het figuur is een schema van vier basenparen, geen structuurformule. De leesrichting van de strengen (5′ en 3′) staat niet in de syllabus en wordt in deze les niet gebruikt. Kijkvraag: welke paren hebben drie stippellijnen? Veelgemaakte fout: A met G of C met T laten paren, of denken dat de paren door covalente bindingen bij elkaar worden gehouden. Image credit: Eigen figuur
Chromosomen van een menselijke cel onder de microscoop (foto: Josef Reischig, CC BY-SA 3.0)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Een gen: informatie voor een eiwit
Een gen is een stuk DNA met de informatie voor één eiwit.
Het DNA zit in chromosomen; een menselijke lichaamscel heeft er 46.
De basenvolgorde van het gen bepaalt de aminozuurvolgorde van het eiwit.
Zo zijn nucleïnezuren de informatiedrager van de cel.
Syllabus L1.1: het biologische vakbegrip gen en cel; L1.5: nucleïnezuren als informatiedrager. Een gen bevat de informatie voor één eiwit (of een RNA-molecuul); het DNA van een menselijke lichaamscel zit verdeeld over 46 chromosomen. Hoe de basenvolgorde in een aminozuurvolgorde wordt vertaald, volgt in blok 2 (L1.6). Kijkvraag bij de foto: waaruit blijkt dat het DNA in de cel in aparte stukken zit? Veelgemaakte fout: gen en chromosoom door elkaar halen; een chromosoom bevat veel genen. Image credit: Josef Reischig / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Boven staat T A C G G T. Welke basen staan er direct onder?
A T G C C A
A U G C C A
T A C G G T
G C A T T G
Syllabus L1.3. Nagerekend: T→A, A→T, C→G, G→C, G→C, T→A geeft A T G C C A. Fouten: U in DNA zetten (A U G C C A), de streng overschrijven (T A C G G T) of A–C en G–T laten paren (G C A T T G).
Vul in: DNA en RNA
Een A–T-paar heeft twee waterstofbruggen en een G–C-paar drie, dus G–C houdt sterker.
Syllabus L1.3. A–T: 2 waterstofbruggen, G–C: 3; meer waterstofbruggen houden het paar sterker bij elkaar. Verwachte fout: twee en drie omdraaien.
Animatie: transcriptie, mRNA wordt gevormd op een DNA-matrijs (eigen animatie)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Transcriptie: van gen naar mRNA
Bij transcriptie wordt RNA gevormd op de matrijsstreng van het DNA, door basenparing.
De paren zijn A–U, T–A, G–C en C–G.
Het mRNA is een kopie van de coderende streng, met U in plaats van T.
Het mRNA is enkelstrengs en verlaat het DNA; de informatie van het gen is nu losgemaakt.
Syllabus L1.6: stappen van de eiwitsynthese: transcriptie, vorming van RNA op een DNA-matrijs. Animatie: matrijsstreng TACCGAAAGTTTACT, coderende streng ATGGCTTTCAAATGA, mRNA AUGGCUUUCAAAUGA. Nagerekend: T→A, A→U, C→G, C→G, G→C, A→U, A→U, A→U, G→C, T→A, T→A, T→A, A→U, C→G, T→A. In de cel maakt een enzym de RNA-streng; de naam daarvan staat niet in de syllabus en wordt niet bevraagd. Kijkvraag: welke base komt in het mRNA tegenover een A in de matrijsstreng? Veelgemaakte fouten: denken dat het mRNA een kopie van de matrijsstreng is (het is een kopie van de coderende streng, met U) en T in het mRNA zetten. Image credit: Eigen animatie
De genetische code: alle 64 mRNA-codons en hun aminozuur (eigen figuur)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
De genetische code
Drie opeenvolgende basen in mRNA vormen een codon; een codon staat voor één aminozuur of voor stop.
Er zijn 4³ = 64 codons: 61 voor een aminozuur, 3 stopcodons (UAA, UAG, UGA).
Er zijn 20 aminozuren, dus meerdere codons kunnen hetzelfde aminozuur geven.
AUG is het startcodon en codeert voor Met. De genetische code zie je in de codontabel.
Syllabus L1.6: codon en genetische code. Nagerekend: 4 × 4 × 4 = 64 codons; 64 − 3 stopcodons = 61 codons voor aminozuren, die 20 verschillende aminozuren coderen. De tabel in het figuur is de standaardcode (mRNA-codons, eerste base links, tweede base boven, derde base in de cel). Op het examen is een codontabel beschikbaar: leerlingen hoeven de tabel niet uit het hoofd te kennen, wel te kunnen gebruiken. Kijkvraag: zoek het codon GCU op, welk aminozuur hoort erbij (Ala)? En welke codons geven Leu? Veelgemaakte fouten: een aminozuur per base lezen in plaats van per drie, en het stopcodon als aminozuur opvatten. Image credit: Eigen figuur
Animatie: translatie, het mRNA wordt codon voor codon gelezen (eigen animatie)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Translatie: van mRNA naar eiwit
Bij translatie wordt het mRNA codon voor codon gelezen, vanaf het startcodon AUG.
Elk codon bepaalt via de genetische code welk aminozuur als volgende aan de keten komt.
De aminozuren worden aan elkaar gekoppeld: de volgorde is de primaire structuur van het eiwit.
Bij een stopcodon stopt de translatie en komt de keten los.
Syllabus L1.6: translatie en de genetische code; L1.3: primaire structuur van eiwitten. Animatie: mRNA AUGGCUUUCAAAUGA geeft de codons AUG, GCU, UUC, AAA en UGA, dus de aminozuren Met, Ala, Phe en Lys, daarna stop. Nagerekend met de codontabel (standaardcode): AUG Met, GCU Ala, UUC Phe, AAA Lys, UGA stop. Ribosoom, tRNA en anticodon staan niet in de syllabus en worden niet behandeld. De bouw van het eiwit (aminozuren, peptidebinding, secundaire en tertiaire structuur) staat in de les Biomoleculen. Kijkvraag: hoeveel aminozuren heeft het eiwit uiteindelijk en waarom niet vijf? Veelgemaakte fout: denken dat het stopcodon ook een aminozuur oplevert. Image credit: Eigen animatie
Coderende streng ATGAAAGCT. Welk mRNA ontstaat?
UACUUUCGA
AUGAAAGCU
ATGAAAGCT
AUGAAAGCA
Syllabus L1.6. Het mRNA is gelijk aan de coderende streng met U in plaats van T: ATGAAAGCT geeft AUGAAAGCU. Fouten: het complement van de coderende streng nemen (UACUUUCGA, zo is de coderende streng de matrijs), T laten staan, of de volgorde omkeren (UCGAAAGUA).
Zet de stappen van gen naar eiwit op volgorde
Syllabus L1.6. Eerst transcriptie, dan het mRNA los van het DNA, dan translatie en tot slot de eiwitketen. Verwachte fout: de translatie voor de transcriptie zetten.
Waterdruppels op lotusbladeren, Bangladesh (foto: Koushik Roy, CC BY-SA 4.0)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Hydrofiel en hydrofoob
Een hydrofiele stof mengt goed met water: polaire moleculen en ionen trekken watermoleculen aan.
Een hydrofobe stof mengt niet met water: apolaire moleculen vormen geen waterstofbruggen met water.
Bloed is waterig: hydrofiele stoffen reizen opgelost mee.
Vetten zijn hydrofoob: ze lossen niet op in bloed en hebben een eiwit nodig om vervoerd te worden.
Syllabus L2.3: factoren bij het transport van stoffen in het lichaam: hydrofiel/hydrofoob, membranen/fosfolipiden en pH; L1.1: transport en bloed. Hydrofiel betekent water aantrekkend (polair, geladen, vaak met OH-groepen); hydrofoob betekent niet mengbaar met water (apolair, veel C en H). Het lotusblad is hydrofoob: het water blijft als druppel liggen. Verbinding met de les Bindingen en polariteit: polair en apolair, waterstofbruggen. Vetten in het bloed worden vervoerd in een omhulsel met eiwit (zie de les Biomoleculen). Kijkvraag: waarom blijft het water als druppel op het blad liggen? Veelgemaakte fout: hydrofoob opvatten als niet-reagerend in plaats van niet-mengbaar met water. Image credit: Koushik Roy / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Doorsnede van een membraan: twee lagen fosfolipiden, kop buiten, staarten binnen (eigen figuur)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Fosfolipiden vormen het membraan
Een fosfolipide heeft een hydrofiele kop met een fosfaatgroep en twee hydrofobe staarten.
In water draaien de staarten naar elkaar toe: er ontstaat een dubbele laag.
Die dubbele laag is de basis van het celmembraan; de staarten vormen een hydrofobe binnenkant.
Vetten zijn bouwstof in membranen (zie de les Biomoleculen).
Syllabus L2.3: membranen/fosfolipiden; L1.1: celmembraan; L1.5: vetten als bouwstof in membranen. Een fosfolipide bestaat uit glycerol, twee vetzuren (de hydrofobe staarten) en een fosfaatgroep (de hydrofiele kop). In een waterige omgeving wijzen de koppen naar het water aan de buitenkant en de binnenkant van de dubbele laag en de staarten naar elkaar. Het figuur is een schema. Kijkvraag: waarom liggen de staarten in het midden en de koppen buiten? Veelgemaakte fout: denken dat de koppen naar elkaar toe zitten, of dat de staarten hydrofiel zijn. Image credit: Eigen figuur
Rode bloedcel in een haarvat, elektronenmicroscoop (publiek domein)
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Wat passeert het membraan?
Kleine apolaire moleculen, zoals O₂ en CO₂, kunnen door de hydrofobe laag.
Ionen en grote polaire moleculen komen er niet doorheen; ze hebben een eiwit in het membraan nodig.
De pH bepaalt de lading: –COOH wordt bij hogere pH –COO⁻, –NH₂ wordt bij lage pH –NH₃⁺.
Een ongeladen molecuul passeert makkelijker dan een geladen.
Syllabus L2.3: pH als factor bij transport van stoffen; L1.1: bloed en transport. Zuurstof en koolstofdioxide zijn kleine apolaire moleculen en gaan door de fosfolipidelaag; geladen deeltjes niet. Zuur-basereacties: –COOH ⇌ –COO⁻ + H⁺ (bij lagere pH ongeladen, bij hogere pH geladen) en –NH₂ + H⁺ ⇌ –NH₃⁺ (bij lagere pH geladen). Nagerekend: lading links en rechts gelijk. Kijkvraag bij de foto: waar in de afbeelding zit de rode bloedcel en welke stoffen worden door het bloed vervoerd? Veelgemaakte fout: denken dat alle kleine deeltjes zomaar door het membraan kunnen, ook ionen. Image credit: Louisa Howard / Wikimedia Commons, publiek domein
Welke stof komt het makkelijkst door het hydrofobe midden van een membraan?
natriumion (Na⁺)
glucose (C₆H₁₂O₆)
waterstofcarbonaat-ion (HCO₃⁻)
zuurstof (O₂)
Syllabus L2.3. O₂ is klein en apolair; Na⁺ en HCO₃⁻ zijn ionen; glucose is groot en polair. Verwachte fout: glucose kiezen omdat het een voedingsstof voor de cel is.
Waarom passeert een ion het membraan niet?
Een goed antwoord: een ion is geladen (hydrofiel) en wordt door water aangetrokken; het midden van het membraan is hydrofoob (apolair). Verwachte fout: alleen zeggen dat het ion te groot is.
Welk onderdeel was voor jou het lastigst?
Basenparing en DNA of RNA
Transcriptie
Genetische code en translatie
Membraan, pH en transport
Gebruik de uitslag om les 2 te beginnen bij het onderdeel met de meeste stemmen.
Leg uit hoe een gen leidt tot een eiwit.
Een goed antwoord: het gen wordt via transcriptie overgeschreven in mRNA en bij translatie bepalen de codons de aminozuurvolgorde van het eiwit. Verwachte fout: stappen overslaan of DNA direct het eiwit laten maken. Syllabus L1.6.
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Begrippen (1/2)
DNA en RNA: Nucleïnezuren van nucleotiden; DNA met A, C, G, T, RNA met A, C, G, U.
nucleotide: Suiker, fosfaatgroep en base: de bouwsteen van een nucleïnezuur.
gen: Stuk DNA met de informatie voor één eiwit.
basenparing: A met T (of U) en G met C, door waterstofbruggen.
transcriptie: Vorming van mRNA op de DNA-matrijs.
Deze slide heeft geen instructies
EXAMENSTOF SCHEIKUNDE · LEVEN · DNA EN TRANSPORT
Begrippen (2/2)
translatie: Vertaling van het mRNA in een aminozuurvolgorde.
codon: Drie basen van het mRNA die één aminozuur of stop aanduiden.
genetische code: Overzicht van welk codon bij welk aminozuur hoort.
fosfolipide: Molecuul met hydrofiele kop en twee hydrofobe staarten; vormt het celmembraan.
hydrofiel / hydrofoob: Water aantrekkend (polair of geladen) / niet mengbaar met water (apolair).
Deze slide heeft geen instructies