Les 5:Taal in beweging: Tien voor taal - taalspel
Learning objective
Les 5:Taal in beweging: Tien voor taal - taalspel
Learning objective
Deze slide heeft geen instructies
Taalspel
Taal is een relatief ingewikkeld fenomeen. Elke taal heeft haar eigen wetmatigheden, haar eigen logica en tegelijk ook haar eigen onlogica. En om het allemaal nog wat ingewikkelder te maken: elke taal evolueert, elke dag nog wel. In wat volgt maak je op een speelse wijze kennis met een aantal 'taaldinges'. Deze taaldinges worden in de loop van dit hoofdstuk uitgediept.
Deze slide heeft geen instructies
Taalspel
groepjes van 4
naam voor de groep die iets met taal te maken heeft bv. De dialectfans
7 rondes
Jullie houden je score bij in je cursus p. 21
lkr houdt score bij van alle groepjes op bord
na elke ronde een synthesekader met een beetje uitleg
Deze slide heeft geen instructies
RONDE 1
Er komen 5 slides aan. Op elke slides staat een woord met een aantal mogelijke verklaringen. Kies de juiste betekenis. Je krijgt 1 punt per goed antwoord.
Deze slide heeft geen instructies
slurptaks
taks op alcoholische dranken
taks op auto's die veel brandstof verbruiken
taks op frisdranken
Deze slide heeft geen instructies
reltoerist
iemand die naar plaatsen toegaat waar relletjes zijn om eraan deel te nemen
iemand die uit sensatiezucht gaat kijken op plaatsen waar relletjes bezig zijn
iemand die rondreist naar plaatsen waar historische rellen geweest zijn
Deze slide heeft geen instructies
sukkellijst
lijst met producten waar weinig vraag naar is
lijst met terminale patiënten in een ziekenhuis
lijst met namen en e-mailadressen van mensen die zich gemakkelijk laten oplichten
Deze slide heeft geen instructies
shopdaten
daten (een partner zoeken) tijdens het winkelen
bij verschillende winkels langsgaan om het aanbod te vergelijken
met enkele personen samen aankopen doen om goedkopere prijzen te bedingen
Deze slide heeft geen instructies
groenpluk
het plukken van fruit bestemd voor export als het nog niet helemaal rijp is
de ontgroening van eerstejaarsstudenten
het op grote schaal in dienst nemen van stagiaires en studenten die nog in opleiding zijn
Deze slide heeft geen instructies
Levende talen
Kenmerkend voor levende talen is de constante evolutie. Het Nederlands maakt hierop geen uitzondering. Voornamelijk de toevloed van nieuwe woorden of neologismen is soms spectaculair. Elk jaar kiezen Van Dale en Het Genootschap Onze Taal zelfs 'Het woord van het jaar'. Ook de spelling en de uitspraak van het Nederlands zijn voortdurend in ontwikkeling. Denk aan de herziene spelling (2005) en aan de opkomst van het zogenaamde Poldernederlands (daarin klinkt bv. 'mijn' als 'maain'), dat verantwoordelijk is voor het sterk uiteengroeien van de uitspraak in Nederland en Vlaanderen.
Deze slide heeft geen instructies
RONDE 2
Heel wat woorden in het Nederlands zijn van vreemde oorsprong. Je kiest uit een reeks talen die taal van waaruit het woord volgens jou afkomstig is. Je krijgt 1/2 punt per correct antwoord.
Kies uit: Engels, Russisch, Duits, Japans, Chinees, Roemeens, Nieuwgrieks, Tamil (Sri Lanka), Turks, Frans, Perzisch, Portugees, Maleis.
Deze slide heeft geen instructies
Invuloefening
pompelmoes Tamil
lummel Duits
schaak Perzisch
cobra Portugees
oerang-oetan Maleis
lychee Chinees
tulp Turks
karate Japans
reporter Engels
moussaka Nieuwgrieks
Deze slide heeft geen instructies
Etymologie
Het Nederlands heeft in de loop van zijn geschiedenis woorden overgenomen uit zowat elke taal waarmee het direct of indirect in contact is gekomen. Je noemt deze woorden leenwoorden. De oorsprong van de woorden, van hun betekenis en hun betekenisontwikkeling wordt bestudeerd in de etymologie. Uiteraard heeft het Nederlands ook zelf in veel talen sporen nagelaten, bv. in het Engels (boss uit baas), het Russisch (matsjta uit mast) en het Frans (digue uit dijk).
Deze slide heeft geen instructies
RONDE 3
Liefde en Valentijn in Zuid-Afrika verschillen niet zoveel van bij ons. Zelfs de taal lijkt erg op de onze. Je leest de onderstaande tekst in het Afrikaans en beantwoord daarna de vragen. Je krijgt 1 punt per goed antwoord.
Deze slide heeft geen instructies
Dis Valentynsmaand. As jy vergeet het, het die winkels seker gemaak jy onthou. Hulle teer op ons onversadigbare honger na so'n bietjie liefde. Die meeste winkels is in rooi getooi en oral tref die Kupidopyltjie jou voluit in die hart. Die winkels kry dit reg om jou te oortuig dat jy jou geliefde iets skuld. En 'n mens maak nie soos in die oae dae met 'n soentjie of twee reg nie. Nee, nou kos dit.
Je zet het volgende woord om in het Nederlands:
HULLE
Deze slide heeft geen instructies
Dis Valentynsmaand. As jy vergeet het, het die winkels seker gemaak jy onthou. Hulle teer op ons onversadigbare honger na so'n bietjie liefde. Die meeste winkels is in rooi getooi en oral tref die Kupidopyltjie jou voluit in die hart. Die winkels kry dit reg om jou te oortuig dat jy jou geliefde iets skuld. En 'n mens maak nie soos in die oae dae met 'n soentjie of twee reg nie. Nee, nou kos dit.
Je zet het volgende woord om in het Nederlands:
ORAL
Deze slide heeft geen instructies
Dis Valentynsmaand. As jy vergeet het, het die winkels seker gemaak jy onthou. Hulle teer op ons onversadigbare honger na so'n bietjie liefde. Die meeste winkels is in rooi getooi en oral tref die Kupidopyltjie jou voluit in die hart. Die winkels kry dit reg om jou te oortuig dat jy jou geliefde iets skuld. En 'n mens maak nie soos in die oae dae met 'n soentjie of twee reg nie. Nee, nou kos dit.
Je zet het volgende woord om in het Nederlands:
OORTUIG
Deze slide heeft geen instructies
Dis Valentynsmaand. As jy vergeet het, het die winkels seker gemaak jy onthou. Hulle teer op ons onversadigbare honger na so'n bietjie liefde. Die meeste winkels is in rooi getooi en oral tref die Kupidopyltjie jou voluit in die hart. Die winkels kry dit reg om jou te oortuig dat jy jou geliefde iets skuld. En 'n mens maak nie soos in die oae dae met 'n soentjie of twee reg nie. Nee, nou kos dit.
Je zet het volgende woord om in het Nederlands:
SOOS
Deze slide heeft geen instructies
Dis Valentynsmaand. As jy vergeet het, het die winkels seker gemaak jy onthou. Hulle teer op ons onversadigbare honger na so'n bietjie liefde. Die meeste winkels is in rooi getooi en oral tref die Kupidopyltjie jou voluit in die hart. Die winkels kry dit reg om jou te oortuig dat jy jou geliefde iets skuld. En 'n mens maak nie soos in die oae dae met 'n soentjie of twee reg nie. Nee, nou kos dit.
Je zet het volgende woord om in het Nederlands:
OUE DAE
Deze slide heeft geen instructies
Afrikaans
Het Afrikaans is een dochtertaal van het Nederlands. Uit de omgangstaal van de Nederlandse kolonisten in de 17e eeuw, vermengd met Hottentots, Maleis, Portugees, Duits…is een taal ontstaan die weliswaar voor Nederlandstaligen nog zeer begrijpelijk is, maar die toch op een groot aantal punten van het Nederlands verschilt. Deze veranderingen betreffen vaak sterke grammaticale vereenvoudigingen: in de OTT heb je bv. maar één werkwoordvorm (ek loop, jy loop, hy loop, ons loop ...), het bepaalde lidwoord is altijd die en het onbepaalde altijd 'n, enzovoort. Typisch is ook de dubbele ontkenning (hy het dit nie gedoen nie).
In de uitspraak en de spelling vallen tussenmedeklinkers vaak weg (oë in plaats van ogen).
Deze slide heeft geen instructies
RONDE 4
We blijven nog even bij het Afrikaans. Nederlandstaligen vinden Afrikaanse benamingen van dingen en personen vaak echt 'schattig'. Wat betekenen de onderstaande Afrikaanse woorden? Je krijgt steeds een tip. Je krijgt 1/2 punt per correct antwoord.
Deze slide heeft geen instructies
lugversorging (tip: komt goed van pas als het zeer warm is)
Deze slide heeft geen instructies
snydokter (tip: hij kan je leven redden)
Deze slide heeft geen instructies
peuselhappie (tip: helpt tegen de kleine honger)
Deze slide heeft geen instructies
hysbak (tip: dan hoef je niet al die trappen te voet te doen)
Deze slide heeft geen instructies
wipmat (tip: je kunt er een bepaalde sport op beoefenen)
Deze slide heeft geen instructies
kameelperd (tip: dier met een lange hals)
Deze slide heeft geen instructies
lokfilm (tip: komt voor de echte film)
Deze slide heeft geen instructies
braai (tip: lekker buiten eten bij mooi weer)
Deze slide heeft geen instructies
reukweerder (tip: vrouwen gebruiken dit meer dan mannen)
Deze slide heeft geen instructies
skootrekenaar (tip: handiger dan een gewone pc)
Deze slide heeft geen instructies
Taalcreativiteit
Soms ontstaan nieuwe woorden door taalcreativiteit. Bestaande woorden of woorddelen worden op een creatieve manier tot een nieuw woord gesmeed. Het Afrikaans is bijzonder productief op dat vlak. Je kent wellicht bekende voorbeelden als moltrein (metro), strooimeisie (bruidsmeisje) en spuitvlíegtuig (straaljager). Ook het Nederlands getuigt - zij het dan in iets mindere mate - van taalcreativiteit. Denk aan woorden als pleeboy, pafpaal, beurtbalkje en ritsen.
Deze slide heeft geen instructies
RONDE 5
Kinderen die hun moedertaal aan het leren zijn, zeggen vaak onverwachte en erg geestige dingen. Leg kort uit waarom kinderen de onderstaande fouten maken. Je krijgt 1 punt per correct antwoord.
bv. Ik heb gisteren geloopt: analogiefout: het kind weet dat het voltooid deelwoord vaak op -d/-t eindigt en voegt die uitgang ook toe aan een sterk werkwoord.
Deze slide heeft geen instructies
Ik vielde
Deze slide heeft geen instructies
Dit is een lekkere groent
Deze slide heeft geen instructies
Het is warm. Ik ga vannacht in mijn bloot slapen.
Deze slide heeft geen instructies
Papa heeft benzine getonken.
Deze slide heeft geen instructies
Mama heeft gestrijkt.
Deze slide heeft geen instructies
Kindertaal
Kinderuítspraken zijn niet alleen leuk, ze zeggen ook iets over hoe taalverwerving ongeveer in z'n werk gaat. Veel van de fouten die kinderen maken, zijn analogiefouten. Onregelmatige werkwoorden worden regelmatig (Ik heb haar iets gekoopt). Soms gebeurt ook het omgekeerde (Ik zwiej in plaats van zwaaide). Meervouden van zelfstandige naamwoorden in het Nederlands ontstaan meestal doordat je -en toevoegt. Daarom kan een kind denken dat bv. 'een kleer' het enkelvoud van kleren is.
Deze slide heeft geen instructies
RONDE 6
In welk beroep of ambacht zijn de volgende spreekwoorden en gezegden ontstaan? Je krijgt 1 punt per goed antwoord.
Deze slide heeft geen instructies
Het bijltje erbij neerleggen
Deze slide heeft geen instructies
De spijker op de kop slaan
Deze slide heeft geen instructies
Aan lagerwal geraken
Deze slide heeft geen instructies
Iemand aan de tand voelen
Deze slide heeft geen instructies
De aftocht blazen
Deze slide heeft geen instructies
Sociolecten
In heel wat van onze spreekwoorden en gezegden komen namen van beroepen of ambachten voor. Ze behoorden oorspronkelijk tot de vaktaal en hadden meestal een letterlijke betekenis.
Later werden ze ook in een figuurlijke betekenis buiten de vakwereld gebruikt. Vaktaal (meestal onbegrijpelijk voor niet-vaklui, denk aan 'dokterstaal') en jargon (meer begrijpelijke vaktaal die vaklui gebruiken als ze met buitenstaanders spreken) zijn groepstalen of sociolecten.
Niet alleen het beroep, maar ook de leeftijd of het geslacht (mannentaal en vrouwentaal) kunnen aan de basis liggen van een sociolect. Een zin als 'Ik kan maar heel effe bellen, want mijn bieptegoed is bijna op. Heb je goesting om mee te gaan boeffen?' behoort overduidelijk tot de jongerentaal. Een volwassene spreekt zo niet. En een zin als 'Ik heb een paar leuke schoentjes gezien; ik denk dat ik ze ga kopen.' zal eerder door een vrouw worden gebruikt dan door een man.
Deze slide heeft geen instructies
RONDE 7
De Italiaanse natuurkundige Alessandro Volta gaf zijn naam aan de eenheid van elektrische spanning (volt), en een vrouwenversierder wordt een casanova genoemd, naar Giacome Casanova.
Welke uitvinding, voorwerp, verschijnsel of land werd naar de onderstaande persoon genoemd? Je krijgt 1/2 punt per correct antwoord.
Deze slide heeft geen instructies
De uitvinder Leo Baekeland
Bakeliet (geregistreerde merknaam voor fenolhars) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische kunststof. Het werd vooral rond het midden van de twintigste eeuw veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar Leo Baekeland (1863-1944).
Het wordt nog steeds gebruikt in bv stopcontacten.
Barbara, de dochter van een zekere Ruth Handler
Bakeliet (geregistreerde merknaam voor fenolhars) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische kunststof. Het werd vooral rond het midden van de twintigste eeuw veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar Leo Baekeland (1863-1944).
Het wordt nog steeds gebruikt in bv stopcontacten.
Israël David Kiek (fotograaf uit Leiden)
Bakeliet (geregistreerde merknaam voor fenolhars) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische kunststof. Het werd vooral rond het midden van de twintigste eeuw veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar Leo Baekeland (1863-1944).
Het wordt nog steeds gebruikt in bv stopcontacten.
Rudolf Diesel
Bakeliet (geregistreerde merknaam voor fenolhars) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische kunststof. Het werd vooral rond het midden van de twintigste eeuw veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar Leo Baekeland (1863-1944).
Het wordt nog steeds gebruikt in bv stopcontacten.
Hans Geiger
Bakeliet (geregistreerde merknaam voor fenolhars) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische kunststof. Het werd vooral rond het midden van de twintigste eeuw veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar Leo Baekeland (1863-1944).
Het wordt nog steeds gebruikt in bv stopcontacten.
De geigerteller is een stralingsdetector, waarmee ioniserende straling gemeten kan worden. Zulke straling, zoals röntgenstralen en radioactiviteit, is niet door menselijke zintuigen waar te nemen. Hans Wilhelm Geiger en Walther Müller vonden in 1928 de teller uit.
Heinrich Rudolf Hertz
Bakeliet (geregistreerde merknaam voor fenolhars) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische kunststof. Het werd vooral rond het midden van de twintigste eeuw veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar Leo Baekeland (1863-1944).
Het wordt nog steeds gebruikt in bv stopcontacten.
Michael Kalasjnikov
Bakeliet (geregistreerde merknaam voor fenolhars) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische kunststof. Het werd vooral rond het midden van de twintigste eeuw veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar Leo Baekeland (1863-1944).
Het wordt nog steeds gebruikt in bv stopcontacten.
Charles Lynch
Bakeliet (geregistreerde merknaam voor fenolhars) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische kunststof. Het werd vooral rond het midden van de twintigste eeuw veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar Leo Baekeland (1863-1944).
Het wordt nog steeds gebruikt in bv stopcontacten.
Samuel Morse
Bakeliet (geregistreerde merknaam voor fenolhars) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische kunststof. Het werd vooral rond het midden van de twintigste eeuw veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar Leo Baekeland (1863-1944).
Het wordt nog steeds gebruikt in bv stopcontacten.
Amerigo Vespucci
Bakeliet (geregistreerde merknaam voor fenolhars) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische kunststof. Het werd vooral rond het midden van de twintigste eeuw veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar Leo Baekeland (1863-1944).
Het wordt nog steeds gebruikt in bv stopcontacten.
Eponiemen
Een eponiem is een naam van een persoon die wordt gebruikt om een ding aan te duiden. Soms heeft die persoon het ding uitgevonden (brailleschrift naar Louis Braille), soms een beslissende stap gezet bij de ontwikkeling ervan (Zeppelin naar Ferdinand von Zeppelin). In de sport zijn bepaalde technieken genoemd naar wie ze eerst uitvoerde (fosburyflop naar Dick Fosbury). Soms zijn ook landen (Bolivia naar de vrijheidsstrijder Simon Bolivar) of politieke systemen (marxisme naar Karl Marx) naar een persoon vernoemd.
Deze slide heeft geen instructies
Wie won?
Deze slide heeft geen instructies