Liefde en geaardheid

• newEditor
• Nederlands
• Middelbare school
• mavo
• Leerjaar 4

Liefde & geaardheid

Lesfase 1: Liefde en geaardheid (15 minuten) (activeren van voorkennis & lesdoelen duidelijk maken)

Wat is liefde voor jou? Hoe klinkt liefde in woorden?

Tex

Stap 1 – Introductie en reflectie op liefde

De leerkracht…

-> Zet een rustig muziekje op en dimt de lichten om een ontspannen sfeer te creëren.

-> Vraagt de leerlingen om hun ogen te sluiten en 1 minuut lang na te denken over wat liefde voor hen betekent en hoe ze dit zouden onder woorden brengen.

-> Vraagt de leerlingen vervolgens om drie woorden, zinnen of werken op te schrijven die zij associëren met liefde.

Werken waarin queer liefde of homoseksuele relaties een rol spelen

Stap 2 – Associatie met queer liefde

De leerkracht…

-> Vraagt de leerlingen of ze werken kennen waarin queer liefde of homoseksuele relaties een rol spelen (literatuur, poëzie, muziek, film, etc.).

-> Laat de leerlingen hun ideeën delen en noteert deze in een digitale mindmap zodat de klas een overzicht krijgt van de verschillende voorbeelden.

Quick show of hands

Stap 3 – Quick check-in: kennis en betrokkenheid

De leerkracht…

->Vraagt de leerlingen om aan te geven hoe bekend of betrokken ze zijn bij literatuur en andere werken over queer of homoseksuele thema’s.

Introduceert een smiley-schaal:

– Helemaal niet bekend / niet geïnteresseerd
– Een beetje bekend / neutraal
– Redelijk bekend / enigszins geïnteresseerd
– Goed bekend / geïnteresseerd
– Zeer bekend / zeer geïnteresseerd

-> Vraagt eventueel kort aan enkele leerlingen waarom ze deze smiley hebben gekozen, om inzicht te krijgen in hun ervaring en interesse.

Wat kan ik na deze les?

• Een literair werk, zowel lyriek als epiek, analyseren;

• Literaire elementen zoals stijlfiguren, thema, perspectief, ruimte en tijd analyseren;

• Jouw eigen gevoelens en interpretaties bij een literair werk onder woorden brengen;

• Reflecteren op jouw eigen voorkennis, betrokkenheid en persoonlijke leeservaring;

• Reflecteren over identiteit, liefde en representatie zoals die in de teksten aan bod komen;

• Jouw eigen niveau, leerbehoeften en groei inschatten;

• Gerichte, inhoudelijke vragen stellen aan een auteur op basis van hun leeservaring en tekstbegrip.

HERMITAGE - Lieve Ganymedes

• Waarover gaat de tekst?

• Welke gevoelens roept het lied op?

• Wat valt op?

https://www.youtube.com/watch?v=fL5UmqI_pYQ&list=RDfL5UmqI_pYQ&start_radio=1

Lesfase 2: Analyse luisterfragment ‘Treurlied’ – Lieve Ganymedes + achtergrond gedichtenbundel

Stap 1 – Eerste luisterervaring

De leerkracht…

-> Vraagt de leerlingen stil te zijn.

-> Speelt het lied ‘Treurlied’ van Hermitage af.

O admirabile Veneris idolum

Treurlied

Stap 2 – Tweede luisterervaring met tekst

De leerkracht…

-> Geeft de leerlingen de Latijnse en Nederlandse vertaling van het gedicht, zodat ze kunnen meelezen tijdens de tweede luisterbeurt.

-> Speelt het lied opnieuw af en vraagt de leerlingen te letten op woorden, ritme en emoties.

-> Laat de leerlingen eerst in duo’s bespreken:

·        Waar denken jullie dat de tekst over gaat?

·        Welke gevoelens roept het bij jullie op?

·        Wat valt jullie op aan de tekst dat werd gezongen?

-> Bespreekt de observaties vervolgens klassikaal in een onderwijsleergesprek.

Historische context en achtergrond

Stap 3 – Historische context en achtergrond

Legt uit dat het gedicht afkomstig is uit de bundel Lieve Ganymedes, een verzameling homo-erotische gedichten uit de middeleeuwen, vertaald door Stijn Praet (gastprofessor Latijnse letterkunde aan UGent).

Waarom werd er in de middeleeuwen zoveel in Latijn geschreven?

Vraagt: “Waarom werd er in de middeleeuwen zoveel in Latijn geschreven?”

Antw: In de middeleeuwen schreven mensen veel in het Latijn. Dat was toen de internationale taal van de Kerk, de wetenschap, de literatuur en het bestuur. Geleerden gebruikten het om met elkaar te communiceren en het was de taal van kerkdiensten en wetten. Zo konden mensen uit verschillende landen elkaar goed begrijpen en kennis uitwisselen.

Achtergrond

• Negatieve houding - christendom

• Sociale en religieuze restrictie

• Studenten, monniken, bisschoppen, ...

• 9e - 13e E (Europese middeleeuwen)

• Geen anti-sodomitische teksten

• Literaire vertalingen

De Europese middeleeuwen staan niet bekend om hun positieve houding tegenover liefdesrelaties tussen mannen. Binnen het christendom werden zulke relaties als zonde beschouwd.

Tegenwoordig is er veel minder taboe, maar in de middeleeuwen heerste er nog een sterke sociale en religieuze restrictie.

De gedichten uit de bundel werden geschreven door studenten, monniken, bisschoppen en schoolmeesters, en gaan vaak over jaloezie, droefheid en liefde.

De bundel bevat gedichten van de 9e tot de 13e eeuw.

Anti-sodomitische teksten zijn bewust niet opgenomen; de auteur wil deze teksten niet behandelen omdat hij het er niet mee eens is. Vraag aan leerlingen wat sodomie betekent. = Aanduiding van niet-reproductieve seksuele handelingen, in deze context homofobische werken

De teksten zijn literaire vertalingen, geen letterlijke vertalingen, zodat het poëtische karakter behouden blijft.

Waarom denken jullie dat de gedichten alleen over mannenliefde gaan?

De bundel gaat uitsluitend over mannenliefde. Vraag aan de leerlingen: “Waarom denken jullie dat het alleen over mannenliefde gaat?”

Verklaring: Er is een schaarste aan teksten over vrouwenliefde en in die tijd waren veel auteurs mannen die dus vooral over mannenliefde schreven.

Lieve Ganymedes

• Wie is Ganymedes?

• 12e E -> symbool mannenliefde

Stap 4 – Introductie Ganymedes – Titel analyseren

De leerkracht…

Vraagt: Bekijk de titel. Weet iemand wie Ganymedes is?

Legt uit:

-> Ganymedes was een Trojaanse jongen die door de verliefde oppergod Jupiter naar Olympus werd ontvoerd en daar zijn persoonlijke wijnschenker werd.

-> De mythe van Ganymedes was bij middeleeuwse Latijns geschoolde schrijvers bekend via klassieke auteurs zoals Vergilius en Ovidius, maar ook via latere mytheverzamelaars en tekstcommentatoren.

-> Tegen de 12e eeuw werd Ganymedes een symbool voor mannenliefde en komt hij vaak terug in de bundel, vandaar de titel.

Coveranalyse - Wat zie je?

Stap 5 – Analyse van de cover

De leerkracht…

Laat de leerlingen de cover van de bundel bekijken.

Vraagt: “Wat zien jullie op deze afbeelding?”

Coveranalyse

Wat is de Zondeval?

Legt uit dat de cover een groep mannelijke en vrouwelijke geliefden toont, omringd door duivels, een verwijzing naar de Zondeval.

De zondeval is een begrip uit de christelijke traditie. Het verwijst naar het Bijbelse verhaal waarin Adam en Eva tegen Gods opdracht ingaan door te eten van de ‘verboden boom van kennis van goed en kwaad’. Dit wordt gezien als de eerste zonde en als het moment waarop de mens zijn oorspronkelijke onschuld kwijtraakte.

 

In de middeleeuwen bestonden zowel gedichten die relaties tussen mannen positief beschreven, als teksten die ertegen waren. Homoseksuele relaties waren daardoor waarschijnlijk meer aanwezig en deels geaccepteerd dan vaak wordt gedacht, al waren ze niet volledig legaal of algemeen sociaal aanvaard.

De gedichten in de bundel zijn geselecteerd om ook de hedendaagse lezer aan te spreken.

 

Analyse van Treurlied – O admirabile Veneris idolum

Anonieme auteur

In de dichtbundel komen veel gedichten voor waarvan de auteur bekend is. Het gedicht O admirabile Veneris idolum, vertaald als Treurlied, is echter van een anonieme auteur.

Ik heb dit gedicht gekozen omdat er ook een lied van bestaat door de groep Hermitage, die daarnaast veel andere interessante nummers heeft.

Het is prettig om de tekst op muziek te horen, omdat je dan goed kunt waarnemen waar accenten liggen en hoe de sfeer van de muziek bijdraagt aan de betekenis van het gedicht.

In jullie les Latijn hebben jullie dit gedicht al letterlijk vertaald; we bespreken straks kort de verschillen.

Eerst vertalen we samen de titel:

O admirabile Veneris idolum → Ach, mijn aanbiddelijke afgod van de minne

Vertelperspectief & thema

• Wie is de verteller?

• Wat is het centrale thema / onderwerp van de tekst?

• Welke gevoelens ervaart het lyrisch ik?

• Noteer één citaat dat dit gevoel ondersteunt. Noteer het gepaste gevoel erbij. 

• Tot welk literair genre behoort deze tekst? Waarom?
  

Vertelperspectief & thema

• Wie is de verteller? De verteller is een lyrisch ik: een verliefde spreker die zijn gevoelens rechtstreeks uitspreekt naar een jongeman.

• Wat is het centrale thema / onderwerp van de tekst?

• Welke gevoelens ervaart het lyrisch ik?

• Noteer één citaat dat dit gevoel ondersteunt. Noteer het gepaste gevoel erbij.

• Tot welk literair genre behoort deze tekst? Waarom?
  

Het 'lyrisch ik' is de figuur in een gedicht die vanuit de eerste persoon spreekt om persoonlijke gevoelens en emoties te uiten.

Vertelperspectief & thema

• Wie is de verteller? De verteller is een lyrisch ik: een verliefde spreker die zijn gevoelens rechtstreeks uitspreekt naar een jongeman.

• Wat is het thema / onderwerp van de tekst? Het centrale thema van deze tekst is onbeantwoorde of verloren liefde en het intense lijden dat daarmee gepaard gaat.

• Welke gevoelens ervaart het lyrisch ik?

• Noteer één citaat dat dit gevoel ondersteunt. Noteer het gepaste gevoel erbij.

• Tot welk literair genre behoort deze tekst? Waarom?
  

Vertelperspectief & thema

• Wie is de verteller? De verteller is een lyrisch ik: een verliefde spreker die zijn gevoelens rechtstreeks uitspreekt naar een jongeman.

• Wat is het centrale thema / onderwerp van de tekst? Het centrale thema van deze tekst is onbeantwoorde of verloren liefde en het intense lijden dat daarmee gepaard gaat.

• Welke gevoelens ervaart het lyrisch ik? Verliefdheid, jaloezie, wanhoop, onzekerheid en verdriet

• Noteer één citaat dat dit gevoel ondersteunt. Noteer het gepaste gevoel erbij.

• Tot welk literair genre behoort deze tekst? Waarom?
  

Vertelperspectief & thema

• Wie is de verteller? De verteller is een lyrisch ik: een verliefde spreker die zijn gevoelens rechtstreeks uitspreekt naar een jongeman.

• Wat is het centrale thema / onderwerp van de tekst? Het centrale thema van deze tekst is onbeantwoorde of verloren liefde en het intense lijden dat daarmee gepaard gaat.

• Welke gevoelens ervaart het lyrisch ik? Verliefdheid, jaloezie, wanhoop, onzekerheid en verdriet

• Noteer één citaat dat dit gevoel ondersteunt. Noteer het gepaste gevoel erbij. Persoonlijk antwoord. 'Waarom wil je mij zo graag ontvluchten, terwijl ik zo ontzettend innig van je hou?' = Verdriet, verliefdheid, wanhoop

• Tot welk literair genre behoort deze tekst? Waarom?
  

Vertelperspectief & thema

• Wie is de verteller? De verteller is een lyrisch ik: een verliefde spreker die zijn gevoelens rechtstreeks uitspreekt naar een jongeman.

• Wat is het centrale thema / onderwerp van de tekst? Het centrale thema van deze tekst is onbeantwoorde of verloren liefde en het intense lijden dat daarmee gepaard gaat.

• Welke gevoelens ervaart het lyrisch ik? Verliefdheid, jaloezie, wanhoop, onzekerheid en verdriet

• Noteer één citaat dat dit gevoel ondersteunt. Noteer het gepaste gevoel erbij. Persoonlijk antwoord. 'Waarom wil je mij zo graag ontvluchten, terwijl ik zo ontzettend innig van je hou?' = Verdriet, verliefdheid, wanhoop

• Tot welk literair genre behoort deze tekst? Waarom? Het behoort tot de lyriek omdat een ik-spreker zijn innerlijke emoties rechtstreeks uitdrukt.
  

Lyriek -> Omdat het gedicht draait rond gevoelens, emoties, innerlijke twijfel, liefdespijn en persoonlijke beleving. De ik-figuur staat centraal en er is geen handeling of dialoog zoals in epiek of dramatiek.

Rijm & ritme

• Hoeveel rijmparen tel je?
  →

• Welk soort rijm is dit? Noteer de benaming én het rijmschema.
  →

• Welke strofe is de uitzondering? Waarom?

→

• Vind je in deze strofe een ander soort rijm? Zo ja, benoem het en geef een voorbeeld.

→

Onderstreep in de Nederlandse tekst telkens twee regels die op elkaar rijmen.

Hoeveel rijmparen tel je?
→ Er zijn 5 strofen, op 1 strofe na met elk met 2 paar rijmende regels; in totaal 9 rijmparen.

Welk soort rijm is dit? Noteer de benaming én het rijmschema.
→ gekruist rijm, ABAB

Welke strofe is de uitzondering? Waarom?

→ De uitzondering is strofe 4. “Aarde” en “geschapen” zijn geen eindrijm.

·        Vind je in deze strofe een ander soort rijm? Zo ja, benoem het en geef een voorbeeld.

→ Ja. Je vindt hier assonantie binnen de regels bv. aarde, hermaakt, geschapen en onaangeraakt.

of binnenrijm door assonantie bv. gebeente en gesteente

Rijm & ritme

• Hoeveel rijmparen tel je?
  → Er zijn 5 strofen, op 1 strofe na met elk met 2 paar rijmende regels; in totaal 9 rijmparen.

• Welk soort rijm is dit? Noteer de benaming én het rijmschema.
  →

• Welke strofe is de uitzondering? Waarom?

→

• Vind je in deze strofe een ander soort rijm? Zo ja, benoem het en geef een voorbeeld.

→

Hoeveel rijmparen tel je?
→ Er zijn 5 strofen, op 1 strofe na met elk met 2 paar rijmende regels; in totaal 9 rijmparen.

Welk soort rijm is dit? Noteer de benaming én het rijmschema.
→ gekruist rijm, ABAB

Welke strofe is de uitzondering? Waarom?

→ De uitzondering is strofe 4. “Aarde” en “geschapen” zijn geen eindrijm.

·        Vind je in deze strofe een ander soort rijm? Zo ja, benoem het en geef een voorbeeld.

→ Ja. Je vindt hier assonantie binnen de regels bv. aarde, hermaakt, geschapen en onaangeraakt.

of binnenrijm door assonantie bv. gebeente en gesteente

Rijm & ritme

• Hoeveel rijmparen tel je?
  → Er zijn 5 strofen, op 1 strofe na met elk met 2 paar rijmende regels; in totaal 9 rijmparen.

• Welk soort rijm is dit? Noteer de benaming én het rijmschema.
  → gekruist rijm, ABAB

• Welke strofe is de uitzondering? Waarom?

→

• Vind je in deze strofe een ander soort rijm? Zo ja, benoem het en geef een voorbeeld.

→

Hoeveel rijmparen tel je?
→ Er zijn 5 strofen, elk met 2 paar rijmende regels; in totaal 10 rijmparen.

Welk soort rijm is dit? Noteer de benaming én het rijmschema.
→ gekruist rijm, ABAB

Welke strofe is de uitzondering? Waarom?

→ De uitzondering is strofe 4. “Aarde” en “geschapen” zijn geen eindrijm.

·        Vind je in deze strofe een ander soort rijm? Zo ja, benoem het en geef een voorbeeld.

→ Ja. Je vindt hier assonantie binnen de regels bv. aarde, hermaakt, geschapen en onaangeraakt.

of binnenrijm door assonantie bv. gebeente en gesteente

Rijm & ritme

• Hoeveel rijmparen tel je?
  → Er zijn 5 strofen, op 1 strofe na met elk met 2 paar rijmende regels; in totaal 9 rijmparen.

• Welk soort rijm is dit? Noteer de benaming én het rijmschema.
  → gekruist rijm, ABAB

• Welke strofe is de uitzondering? Waarom?

→ De uitzondering is strofe 4. “Aarde” en “geschapen” zijn geen eindrijm.

• Vind je in deze strofe een ander soort rijm? Zo ja, benoem het en geef een voorbeeld.

→

Hoeveel rijmparen tel je?
→ Er zijn 5 strofen, elk met 2 paar rijmende regels; in totaal 10 rijmparen.

Welk soort rijm is dit? Noteer de benaming én het rijmschema.
→ gekruist rijm, ABAB

Welke strofe is de uitzondering? Waarom?

→ De uitzondering is strofe 4. “Aarde” en “geschapen” zijn geen eindrijm.

·        Vind je in deze strofe een ander soort rijm? Zo ja, benoem het en geef een voorbeeld.

→ Ja. Je vindt hier assonantie binnen de regels bv. aarde, hermaakt, geschapen en onaangeraakt.

of binnenrijm door assonantie bv. gebeente en gesteente

Rijm & ritme

• Hoeveel rijmparen tel je?
  → Er zijn 5 strofen, op 1 strofe na met elk met 2 paar rijmende regels; in totaal 9 rijmparen.

• Welk soort rijm is dit? Noteer de benaming én het rijmschema.
  → gekruist rijm, ABAB

• Welke strofe is de uitzondering? Waarom?

→ De uitzondering is strofe 4. “Aarde” en “geschapen” zijn geen eindrijm.

• Vind je in deze strofe een ander soort rijm? Zo ja, benoem het en geef een voorbeeld.

→ Ja. Je vindt hier assonantie binnen de regels bv. aarde, hermaakt, geschapen en onaangeraakt.

of binnenrijm door assonantie bv. gebeente en gesteente

Hoeveel rijmparen tel je?
→ Er zijn 5 strofen, elk met 2 paar rijmende regels; in totaal 10 rijmparen.

Welk soort rijm is dit? Noteer de benaming én het rijmschema.
→ gekruist rijm, ABAB

Welke strofe is de uitzondering? Waarom?

→ De uitzondering is strofe 4. “Aarde” en “geschapen” zijn geen eindrijm.

·        Vind je in deze strofe een ander soort rijm? Zo ja, benoem het en geef een voorbeeld.

→ Ja. Je vindt hier assonantie binnen de regels bv. aarde, hermaakt, geschapen en onaangeraakt.

of binnenrijm door assonantie bv. gebeente en gesteente

Intertekstualiteit

Mythologische figuren/gebeurtenissen:

1. ?

Intertekstualiteit:

Noteer de mythologische figuren/gebeurtenissen naar wie de dichter verwijst:

Intertekstualiteit

1. Onze Heer

Onze Heer

Met “Onze Heer” wordt in deze tekst God bedoeld, de schepper van hemel en aarde.

Intertekstualiteit

1. Onze Heer

Met “Onze Heer” wordt in deze tekst God bedoeld, de schepper van hemel en aarde.

Intertekstualiteit

Mythologische figuren/gebeurtenissen:

1. Onze Heer

2. ?

Intertekstualiteit

2. De Gezusters van het Lot

De Gezusters van het Lot

In de klassieke mythologie wordt het lot van iedere sterveling bepaald door drie Schikgodinnen:

-> Clotho spint de levensdraad,

-> Lachesis bepaalt de lengte van het leven,

-> Atropos knipt de draad door.

Intertekstualiteit

2. De Gezusters van het Lot

In de klassieke mythologie wordt het lot van iedere sterveling bepaald door drie Schikgodinnen:

• Clotho spint de levensdraad,

• Lachesis bepaalt de lengte van het leven,

• Atropos knipt de draad door.

De spreker smeekt de Gezusters van het Lot om het levenslot van zijn geliefde te beschermen, zodat het “draad van het leven” niet wordt doorgeknipt.

Intertekstualiteit

Mythologische figuren/gebeurtenissen:

1. Onze Heer

2. De Gezusters van het Lot

3. ?

Intertekstualiteit

3. Een watergod

Intertekstualiteit

3. Een watergod

De spreker richt zich tot Neptunus, de god van de zee, en vraagt hem het schip van zijn geliefde te zegenen.

= te beschermen

Intertekstualiteit

Mythologische figuren/gebeurtenissen:

1. Onze Heer

2. De Gezusters van het Lot

3. Een watergod

4. ?

Intertekstualiteit

4. De Zondvloed & Ovidiaans scheppingsverhaal

Intertekstualiteit

4. De Zondvloed & Ovidiaans scheppingsverhaal

Allusie op de schepping van de mensheid. Het gedicht verwijst naar Pyrrha en Deucalion, de enige overlevenden van de zondvloed, die door stenen te werpen de mensheid opnieuw creëren.

Wat is de Zondvloed? In de Bijbel liet God de aarde overstromen om de mensheid te straffen vanwege zonde.

Allusie op de schepping van de mensheid, Ovidiaanse (Ovidius) scheppingsverhaal: Het gedicht verwijst naar het mythische echtpaar Pyrrha en Deucalion, de enige overlevenden van de Zondvloed (in de Bijbel liet God de aarde overstromen om de mensheid te straffen vanwege zonde). Zij moeten de mensheid opnieuw scheppen door stenen op te rapen en achter zich te werpen, die vervolgens veranderen in mannen en vrouwen.

Intertekstualiteit

Mythologische figuren/gebeurtenissen:

1. Onze Heer

2. De Gezusters van het Lot

3. Een watergod

4. De Zondvloed

Welk effect hebben deze mythologische verwijzingen volgens jou op de tekst?

Persoonlijk antwoord.

Stijlfiguren

Geef een voorbeeld van een ...

1. Metafoor

2. Simile

3. Hyperbool

Geef een voorbeeld uit het gedicht van:

1. Metafoor

→ “Ach, mijn aanbiddelijke afgod van de minne.”

(De geliefde wordt vergeleken met een afgod. Vergelijking zonder ‘als’.

 

Stijlfiguren

Geef een voorbeeld van een ...

1. Metafoor

→ “Ach, mijn aanbiddelijke afgod van de minne.”

2. Simile

3. Hyperbool

Geef een voorbeeld uit het gedicht van:

1. Metafoor

→ “Ach, mijn aanbiddelijke afgod van de minne.”

(De geliefde wordt vergeleken met een afgod. Vergelijking zonder ‘als’)

Stijlfiguren

Geef een voorbeeld van een ...

1. Metafoor

→ “Ach, mijn aanbiddelijke afgod van de minne.”

2. Simile

→ “Ik kreun zoals een hinde die… haar hertenkalf haar is ontvlucht.”

3. Hyperbool

2. Simile

→ “Ik kreun zoals een hinde die… haar hertenkalf haar is ontvlucht.”

Het beeld van de ik-figuur die “kreunt zoals een hinde” verwijst naar de geliefde als een hertenjong. Mogelijk is dit geïnspireerd door het Hooglied. In de middeleeuwse Arabische en Hebreeuwse homo-erotische poëzie zijn jonge herten, reeën en gazellen veelgebruikte metaforen voor begeerlijke jongens.

 

Stijlfiguren

Geef een voorbeeld van een ...

1. Metafoor

→ “Ach, mijn aanbiddelijke afgod van de minne.”

2. Simile

→ “Ik kreun zoals een hinde die… haar hertenkalf haar is ontvlucht.”

3. Hyperbool

→ “Je wezen is haast te volmaakt voor dit bestaan.”

3. Hyperbool

→ “Je wezen is haast te volmaakt voor dit bestaan.”

Vertaalverschillen

Latijn:

Nederlands:

De Nederlandse versie is een literaire vertaling, geen letterlijke weergave.

Opdracht:
Zoek in de Latijnse tekst één voorbeeld waarin de vertaler duidelijk kiest voor poëtisch effect boven letterlijke betekenis.

Vertaalverschillen

Latijn: De namen van de drie Schikgodinnen worden in de tekst elk afzonderlijk genoemd.

Nederlands: De namen van de drie Schikgodinnen staan niet in de tekst om aan het rijmschema te kunnen voldoen.

De Nederlandse versie is een literaire vertaling, geen letterlijke weergave.

Opdracht:
Zoek in de Latijnse tekst één voorbeeld waarin de vertaler duidelijk kiest voor poëtisch effect boven letterlijke betekenis.

Moderne versie

Moderne versie = kleine lesaflsuiting

Stel dat dit gedicht vandaag wordt geschreven. Hoe zou de ik-figuur zijn gevoelens uiten via sociale media (bijv. Instagram, DM, WhatsApp)?
Schrijf een korte hedendaagse versie.

→ “Je ghost me. Ik snap het niet. Ik voel zoveel, maar jij loopt weg. Ik check m’n telefoon honderd keer maar jij bent bij iemand anders, denk ik. Ik zou je de hele wereld willen geven, maar jij verdwijnt gewoon. Het doet pijn.”

 

Evaluatie

-> Vul eerst de zelfevaluatie in.

-> Geef daarna je opdrachtblad af aan de leerkracht, die jouw werk eveneens beoordeelt aan de hand van de rubric.

Moderne versie -

Rubric

De leerlingen effectief tonen wat belangrijk is in hun moderne variant van 'Treurlied'.

De leerkacht laat op een duidelijke manier zien wat belangrijk is in hun moderne variant van ‘Treurlied’.

Quick show of hands

Les 2 – Voorbereiding auteursbezoek en literatuurverkenning (35 min.)

Stap 1 – Activatie van voorkennis & lesdoelen uitleggen (3 minuten)

Vraag: Hoe goed ging het vorige onderdeel voor mij? Heb ik het gevoel dat ik nu al meer inzicht heb in queer liefde in de literatuur of blijft het onderwerp nog erg abstract?

Laat leerlingen met een show of hands hun niveau aangeven:

- Ik heb veel moeite / voel me verloren

- Het is nog abstract / heb hulp nodig

- Neutraal

- Ik begrijp het redelijk / kan volgen

- Ik begrijp het goed / voel me zeker

Leg kort uit dat deze check-in hun eigen keuzes voor de volgende opdracht zal sturen (differentiatie op basis van zelfreflectie).

Aan het einde van dit lesonderdeel kunnen jullie in duo zelfstandig twee teksten analyseren door een volledige literatuuranalyse uit te voeren. Daarnaast kunnen jullie op basis van de gelezen teksten en de informatie uit de les twee gerichte vragen formuleren over aspecten waarover jullie meer willen weten of die nog onduidelijk zijn.

Mooie Jo

• Nomaties Boon en Libris

• Wie is ze en wat doet ze?

Stap 2 – Authentieke leercontext: kennismaking met de auteur (instructie van concept en vaardigheid) (10 minuten)

Doel: Leerlingen koppelen theorie aan een echte, levensechte context.

Kristien De Wolf brak recent door met haar roman Mooie Jo, die meteen twee belangrijke nominaties kreeg (Boon en Libris).

o   Boon -> één voor fictie en non-fictie

o   Libris -> beste Nederlandstalige roman

Hoewel ze altijd schreef, werd ze eerst advocaat en werkte ze later in het bedrijfsleven en het onderwijs. Uiteindelijk vond ze haar plek als loopbaanbegeleider, olijfboer én schrijver.

Na eerdere boeken zoals Rotgeluk, Ava Miller en ik en Regensoldaten werd Mooie Jo haar doorbraak. Het boek vertelt het deels gefictionaliseerde levensverhaal van een mooie jongen die opgroeit in een religieuze context, zijn seksualiteit (homoseksueel) ontdekt en in een turbulente relatie belandt. De Wolf schrijft bewust in de ik-vorm om volledig in haar personages te kunnen kruipen, dat zullen jullie zelf ook merken.

Mooie Jo - flaptekst

Wat verwacht je van dit boek?

Welke thema’s zouden er aan bod kunnen komen?

De leerkracht leest de flaptekst.

Vraag:

“Wat verwachten jullie van dit boek? Welke thema’s zouden aan bod kunnen komen?”

Ik leg ook uit dat dit een vervolg is op mijn eerste les, omdat homoseksualiteit opnieuw aan bod komt, maar dan in een ander genre. De vorige tekst die we analyseerden was een gedicht, lyriek. Ik vertel hen dat ze straks moeten bepalen tot welk soort deze tekst behoort.

Verwachtingen

Klasdiscussie: leerlingen delen voorspellingen, ideeën over thema’s, personages of verhaalverloop.

Welk fragment kies je?

1

Jo als kind - verlengde instructie

2

Jo als volwassene - verrijkte instructie

De leerlingen beantwoorden de poll, zodat de leerkracht weet aan wie welke oefenfiche moet worden uitgedeeld.

Fragmentanalyse

p. 18 Felix aan het woord  

Mijn ogen gaan open en ik zie mijn lief in zijn lijst. Op deze foto, die op het tafeltje naast mijn sofa staat, is hij de zestig voorbij. Is het kiekje gemaakt voor of na de dag dat hij gestopt was met drinken? Ik weet het niet. Hij is nog steeds knap op dit plaatje. Jo is nooit één dag niet knap geweest, geen enkele. Ook niet toen hij op een keer al zijn haar had afgeschoren en ook niet toen hij bijna dood was. Precies tien jaar is het nu, dat hij er niet meer is. Elke dag kijk ik hem aan of droom ik van hem en zo gaan de dagen voorbij. De dagen zonder Jo. 

Stap 3 – Differentiatie op basis van interesse en niveau & remediëring & verdieping (19 minuten) (begeleide inoefening & zelfstandige verwerking)

De leerkracht biedt 2 teksten aan die ze zelfstandig kunnen lezen (remediërend en verdiepend onderdeel)

Vertel:

“Kies een tekst die aansluit bij hoe jij je voelt na het vorige onderdeel. Als je nog wat houvast nodig hebt en geïnteresseerd bent in het perspectief van Jo als kind, kies dan het eerste fragment. Als je uitdaging zoekt en nieuwsgierig bent naar het perspectief van Jo als volwassene, kies dan het tweede fragment.”

De leerlingen krijgen keuzevrijheid bij het lezen van twee teksten van verschillend niveau. Door te kiezen op basis van eigen interesse en gevoel bij het vorige onderdeel, worden ze actief betrokken bij hun leerproces. Dit is een voorbeeld van interessedifferentiatie, omdat leerlingen leren op een manier die aansluit bij hun persoonlijke voorkeuren en motivatie, en tegelijk hun niveau en begrip kunnen inschatten. Het stimuleert zelfgestuurd leren, reflectie op eigen kunnen, én biedt zowel remediëring (eenvoudigere tekst) als verdieping (moeilijkere tekst).

Fragmentanalyse

• Wat wordt verteld? Vat het fragment in twee zinnen samen.

• Beschrijf de geografische ruimte. Leg uit wat dit is.

• Vanuit welk vertelperspectief is dit fragment geschreven? Wees concreet.

• Op basis van deze informatie, hoe verwacht je dat het verhaal verder zal verlopen?

We lezen eerst samen een fragment van pagina 18, omdat dit een bijzonder fragment is. Via dit fragment ontdekken de leerlingen dat het hele boek een flashback is naar het verleden. Het verhaal wordt verteld vanuit verschillende personages in de belevende ik-vorm, maar het geheel is een terugblik van Felix. Ik leg dit ook uit aan de leerlingen om context te geven over het boek en het verloop van het verhaal. Zo kunnen ze de volgende tekstfragmenten beter zelfstandig verwerken.

Fragmentanalyse

• Wat wordt verteld? Vat het fragment in twee zinnen samen.

Felix kijkt naar een foto van zijn overleden partner Jo en herinnert zich zijn schoonheid en aanwezigheid. Jo blijft voortleven in Felix’ gedachten en dromen.

• Beschrijf de geografische ruimte. Leg uit wat dit is.

• Vanuit welk vertelperspectief is dit fragment geschreven? Wees concreet.

• Op basis van deze informatie, hoe verwacht je dat het verhaal verder zal verlopen?

We lezen eerst samen een fragment van pagina 18, omdat dit een bijzonder fragment is. Via dit fragment ontdekken de leerlingen dat het hele boek een flashback is naar het verleden. Het verhaal wordt verteld vanuit verschillende personages in de belevende ik-vorm, maar het geheel is een terugblik van Felix. Ik leg dit ook uit aan de leerlingen om context te geven over het boek en het verloop van het verhaal. Zo kunnen ze de volgende tekstfragmenten beter zelfstandig verwerken.

Fragmentanalyse

• Wat wordt verteld? Vat het fragment in twee zinnen samen.

Felix kijkt naar een foto van zijn overleden partner Jo en herinnert zich zijn schoonheid en aanwezigheid. Jo blijft voortleven in Felix’ gedachten en dromen.

• Beschrijf de geografische ruimte. Leg uit wat dit is.

De concrete of fictieve locatie waar het verhaal zich afspeelt. In dit verhaal is de geografische ruimte het interieur van Felix’ woning, specifiek bij zijn sofa waar een foto van Jo op een tafeltje staat.

• Vanuit welk vertelperspectief is dit fragment geschreven? Wees concreet.

• Op basis van deze informatie, hoe verwacht je dat het verhaal verder zal verlopen?

4e vraag: We lezen eerst samen een fragment van pagina 18, omdat dit een bijzonder fragment is. Via dit fragment ontdekken de leerlingen dat het hele boek een flashback is naar het verleden. Het verhaal wordt verteld vanuit verschillende personages in de belevende ik-vorm, maar het geheel is een terugblik van Felix. Ik leg dit ook uit aan de leerlingen om context te geven over het boek en het verloop van het verhaal. Zo kunnen ze de volgende tekstfragmenten beter zelfstandig verwerken.

'Het fragment laat zien dat Felix terugkijkt op het verleden en het hele boek is eigenlijk één grote terugblik op zijn herinneringen en ervaringen.

Het verhaal zal in de tegenwoordige tijd verteld worden en vanuit verschillende perspectieven. De leerlingen zullen straks ontdekken vanuit welk vertelperspectief elk fragment wordt verteld.'

Fragmentanalyse

• Wat wordt verteld? Vat het fragment in twee zinnen samen.

Felix kijkt naar een foto van zijn overleden partner Jo en herinnert zich zijn schoonheid en aanwezigheid. Jo blijft voortleven in Felix’ gedachten en dromen.

• Beschrijf de geografische ruimte. Leg uit wat dit is.

De concrete of fictieve locatie waar het verhaal zich afspeelt. In dit verhaal is de geografische ruimte het interieur van Felix’ woning, specifiek bij zijn sofa waar een foto van Jo op een tafeltje staat.

• Vanuit welk vertelperspectief is dit fragment geschreven? Wees concreet.

Ik-perspectief (belevende ik): De verteller vertelt het verhaal terwijl het zich voordoet en deelt direct zijn of haar gevoelens en ervaringen.

• Op basis van deze informatie, hoe verwacht je dat het verhaal verder zal verlopen?

4e vraag= Het fragment laat zien dat Felix terugkijkt op het verleden en het hele boek is eigenlijk één grote terugblik op zijn herinneringen en ervaringen.

Het verhaal zal in de tegenwoordige tijd verteld worden en vanuit verschillende personages. De leerlingen zullen straks ontdekken vanuit welk vertelperspectief elk fragment wordt verteld.'

De leerlingen werken zelfstandig aan het door hen gekozen tekstfragment. Daarna halen ze de correctiesleutel bij de docent op en verbeteren hun fouten met groene pen. De leerkracht heeft groene, rode en oranje kegels meegenomen als onderdeel van ondersteuningsdifferentiatie:

Groen: de leerling heeft geen problemen met de opdrachten.

Oranje: de leerling heeft een vraag die niet dringend is.

Rood: de leerling heeft een dringende vraag.

De leraar loopt rond en biedt ondersteuning waar nodig.

 

Exitticket

Leerlingen vullen kort een post-it in met:

1 vraag over de auteur die ze willen stellen.

1 vraag over het boek dat ze willen stellen.

Mogelijke onderwerpen:

Het schrijfproces

Inspiratiebronnen

Uitdagingen bij het schrijven van Mooie Jo

Verwerking van historische of maatschappelijke thema’s

 

Ze moeten deze opdracht ernstig nemen, want dit is hun exitticket. Wie een onzinnige of ongepaste vraag stelt, moet terug naar zijn plaats om een nieuwe, correcte vraag te formuleren. Alle goede vragen verzamel ik in een grote glazen pot. Tijdens de auteurslezing zal Kristien De Wolf grabbelen in de pot en de vragen beantwoorden.

Les 3 – Auteursbezoek Kristien De Wolf (50 minuten)

1. Introductie (5 minuten)

De leerkracht heet Kristien De Wolf welkom.

Kristien stelt zichzelf kort voor: wie ze is, wat haar interesseert en of schrijven voor haar een droom was.

Doel: Leerlingen weten wie de auteur is en begrijpen de context van haar werk.

Kristien De Wolf stelt zichzelf kort voor: wie ze is, waarom ze schrijver is geworden en haar interesse in literatuur. Ze schrijft zoals ze het voelt: “Skipping over the ocean like a stone” – ver reiken, alles zien en begrijpen, intens liefhebben, en plots een detail grijpen dat diep raakt. Ze vraagt zich voortdurend af hoe mensen (over)leven in de wereld en zoekt in haar werk naar levenslust, het heilige en het goddelijke, zonder iemand te willen redden.

Ze houdt van echte helden, Griekse verhalen, verwaarloosde olijfgaarden, klassieke auto’s en alles wat het leven bijzonder maakt. Haar loopbaan is veelzijdig: ze was advocaat, teaching fellow, HR-manager en werkt nu als loopbaanbegeleider voor mensen met ADHD en hoogbegaafden.

Schrijven was altijd een droom. Tijdens haar opleiding durfde ze die droom weer hardop uit te spreken. Vanaf dat moment was er geen weg meer terug. In haar boeken onderzoekt ze wat het leven moeilijk én waardevol maakt en hoe mensen overeind blijven ondanks alles.

Ik heb deze tekst niet in de ik-vorm gezet, omdat Kristien De Wolf tijdens een echte les nog enkele persoonlijke toevoegingen zou doen. Dit werd in overleg besproken.

Mooie Jo, de derde roman van Kristien De Wolf, is een rijke, gelaagde en indringende vertelling over het leven van Jo Stormvogel – een uitzonderlijk knappe man, gebaseerd op een familielid van de auteur.

Het verhaal speelt zich af vanaf de jaren ’50 en laat zien hoe de wereld toen veranderde: de seksuele revolutie, de opkomst van de homoscene, feesten, de oliecrisis en later ook de aidsepidemie. Mevrouw De Wolf toont ook hoe belangrijk de katholieke kerk toen was en hoe misbruik kon ontstaan zonder dat iemand ingreep. Jo wordt als kind misbruikt door een vertrouwenspersoon, iets wat hem zijn hele leven blijft beïnvloeden.

De roman wordt verteld vanuit verschillende personages, zoals Jo, zijn partner Felix en pater Augustinus. Door die afwisseling zie je hoe iedereen kijkt naar dezelfde gebeurtenissen en begrijp je beter waarom personages doen wat ze doen.

Jo zoekt zijn hele leven naar liefde en geborgenheid. Hij treedt jong in bij het seminarie, maar belandt uiteindelijk in het uitgaansleven, in meerdere liefdesrelaties en in de armen van Felix. Hun relatie is warm, grappig en teder, maar ook kwetsbaar omdat Jo worstelt met zijn verleden en soms ongezonde keuzes maakt, zoals te veel drinken.

De families van Jo en Felix reageren opvallend open en steunend op hun homoseksualiteit, wat bijzonder was voor die tijd.

De roman wordt geprezen voor de mooie taal, de sterke sfeer en de manier waarop mevrouw De Wolf moeilijke onderwerpen (zoals trauma, misbruik en identiteit) eerlijk en invoelend beschrijft. Ze noemt Mooie Jo zelf een “ondergangsroman”: een verhaal waarin je voelt hoe mensen dingen verliezen, maar toch blijven zoeken naar betekenis.

Mooie Jo is een aangrijpend, menselijk boek over liefde, pijn en de complexiteit van een leven dat minder te benijden blijkt dan het op het eerste gezicht lijkt.

Ik heb deze tekst niet in de ik-vorm gezet omdat Kristien De Wolf tijdens een echte les nog enkele persoonlijke toevoegingen zou doen. Dit werd in overleg besproken.

Luister aandachtig!

3. Fragment lezen en analyseren (15 minuten)

Kristien leest een fragment voor. Zie fragment in lesvoorbereiding.

Literaire voorlezing – Kristien De Wolf

Luister aandachtig! Beantwoord ondertussen de vragen.

• Wie zijn de personages in dit fragment?

• Vat het fragment samen in drie zinnen.

• Vanuit welke perspectieven wordt deze tekst verteld?

Literaire voorlezing – Kristien De Wolf

Luister aandachtig! Beantwoord ondertussen de vragen.

• Wie zijn de personages in dit fragment? Felix, Jo, de verpleegster en de dokter (mogelijks ook nakomeling en onbetaalde illegalen)

• Vat het fragment samen in drie zinnen.

• Vanuit welke perspectieven wordt deze tekst verteld?

Literaire voorlezing – Kristien De Wolf

Luister aandachtig! Beantwoord ondertussen de vragen.

• Wie zijn de personages in dit fragment? Felix, Jo, de verpleegster en de dokter (mogelijks ook nakomeling en onbetaalde illegalen)

• Vat het fragment samen in drie zinnen.

Felix haalt Jo na maanden stilte op in Spanje. Jo laat zijn destructieve leven achter en vindt rust en geluk bij Felix. Later blijkt in een tijdsprong dat Jo is overleden. In het heden kijkt Felix terug op hun vergankelijke wereld en op de waarheid die nooit helemaal boven water komt.

• Vanuit welke perspectieven wordt deze tekst verteld?

Literaire voorlezing – Kristien De Wolf

Luister aandachtig! Beantwoord ondertussen de vragen.

• Wie zijn de personages in dit fragment? Felix, Jo, de verpleegster en de dokter (mogelijks ook nakomeling en onbetaalde illegalen)

• Vat het fragment samen in drie zinnen.

Felix haalt Jo na maanden stilte op in Spanje. Jo laat zijn destructieve leven achter en vindt rust en geluk bij Felix. Later blijkt in een tijdsprong dat Jo is overleden. In het heden kijkt Felix terug op hun vergankelijke wereld en op de waarheid die nooit helemaal boven water komt.

• Vanuit welke perspectieven wordt deze tekst verteld? Afwisselend ik-perspectief (belevend)

  -            Felix (meerdere fragmenten, heden én verleden)

  -            Jo (zijn beleving en herstel)

Literaire voorlezing – Kristien De Wolf

• Leg uit waar in de tekst er sprake is van een …

a.       Tijdsspong naar het verleden

b.       Tijdssprong naar het heden

• Welke emoties worden duidelijk ... ?

a.       Bij ......

b.       Bij ......

Literaire voorlezing – Kristien De Wolf

• Leg uit waar in de tekst er sprake is van een …

a.       Tijdsspong naar het verleden Felix haalt Jo op in Spanje → Jo’s herstel.

b.       Tijdssprong naar het heden

• Welke emoties worden duidelijk ... ?

a.       Bij ......

b.       Bij ......

Literaire voorlezing – Kristien De Wolf

• Leg uit waar in de tekst er sprake is van een …

a.       Tijdsspong naar het verleden Felix haalt Jo op in Spanje → Jo’s herstel.

b.       Tijdssprong naar het heden Felix reflecteert op de ‘Stormvogel’ en het vergaan van hun wereld.

• Welke emoties worden duidelijk ... ?

a.       Bij ......

b.       Bij ......

Literaire voorlezing – Kristien De Wolf

• Leg uit waar in de tekst er sprake is van een …

a.       Tijdsspong naar het verleden Felix haalt Jo op in Spanje → Jo’s herstel.

b.       Tijdssprong naar het heden Felix reflecteert op de ‘Stormvogel’ en het vergaan van hun wereld.

• Welke emoties worden duidelijk ... ?

a.       Bij Jo

Mogelijke antwoorden: Herstel, hoop, geluk bij zijn terugkeer met Felix.

Kwetsbaarheid: hij is fragiel, afhankelijk van liefde en structuur.

b.       Bij ......

Literaire voorlezing – Kristien De Wolf

• Leg uit waar in de tekst er sprake is van een …

a.       Tijdsspong naar het verleden Felix haalt Jo op in Spanje → Jo’s herstel.

b.       Tijdssprong naar het heden Felix reflecteert op de ‘Stormvogel’ en het vergaan van hun wereld.

• Welke emoties worden duidelijk ... ?

a.       Bij Jo

Mogelijke antwoorden: Herstel, hoop, geluk bij zijn terugkeer met Felix.

Kwetsbaarheid: hij is fragiel, afhankelijk van liefde en structuur.

b.       Bij Felix

Mogelijke antwoorden: Liefde en toewijding (hij gaat Jo halen, zorgt voor hem). Verdriet bij Jo’s dood. Weemoed bij het terugblikken op hun leven en op het vergaan van hun wereld.

Vraag- en antwoordsessie

4. Vraag- en antwoordsessie (15 minuten)

Mevrouw De Wolf beantwoordt vragen van leerlingen via kaartjes uit een pot.

Quick show of hands

In hoeverre is het thema voor jou duidelijk of abstract en hoe goed voel jij je na deze lessenreeks geïnformeerd over dit onderwerp?

Feedback: Welke twee nieuwe dingen heb je vandaag geleerd over Mooie Jo, de auteur of het literaire proces?

Feedforward: Wat wil je in de volgende les of bij een verdere bespreking van dit thema zeker nog onderzoeken?

Reflectie

5. Reflectie & afsluiting (5 minuten)

Via LessonUp korte feedback en feedforward:

Terugkoppeling op eerste quick poll uit les 1

Feedbackvraag: “Welke twee nieuwe dingen heb je vandaag geleerd over Mooie Jo, de auteur of het literaire proces?”

Feedforwardvraag: “Wat wil je in de volgende les of bij een verdere bespreking van dit thema zeker nog onderzoeken?”

Doel: Leerlingen reflecteren op hun leerproces en formuleren hun leerbehoefte voor de volgende les.

Wat is voor jou het belangrijkste verschil tussen het gedicht Treurlied en de roman Mooie Jo?