Blok 3 les 7Misbruik en verslaving

Misbruik en verslaving

1 / 49
volgende
Slide 1: Slide
newEditorZorg en WelzijnMBOStudiejaar 1

In deze les zitten 49 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 60 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Misbruik en verslaving

De les blijft binnen het perspectief van farmacotherapie en de apotheek: wat misbruik en verslaving zijn, waarom lichamelijke afhankelijkheid het probleem vergroot, welke wettelijke maatregelen gelden en welke middelen bij ontwenning of ondersteuning gebruikt worden.

Leerdoel

Ik kan uitleggen hoe verslaving ontstaat, waarom lichamelijke afhankelijkheid het probleem vergroot, welke bijzondere maatregelen gelden voor Opiumwet-middelen en welke geneesmiddelen worden gebruikt bij opioïden-, alcohol- en nicotineverslaving.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden koppel jij aan misbruik en verslaving?

Gebruik de woordwolk om voorkennis en associaties zichtbaar te maken. Vraag eventueel door op woorden als afhankelijkheid, onthouding, drugs, roken, alcohol, apotheek of Opiumwet.

Misbruik van geneesmiddelen

  • Er is sprake van misbruik als geneesmiddelen worden gebruikt zonder medische aanleiding

  • Dat kan gaan om zelfzorgmiddelen, maar ook om receptmiddelen van anderen

  • Ook oude recepten opnieuw gebruiken voor een andere klacht is onjuist

  • Uitgangspunt: een middel wordt alleen gebruikt als het echt nodig is

Benadruk dat misbruik niet alleen over illegale drugs gaat. In deze les valt ook onnodig of ondoordacht gebruik van gewone geneesmiddelen onder misbruik.

Hoe misbruik kan ontstaan

  • Dagelijks slikken als gewoonte

  • Gebruik bij vage klachten of uit voorzorg

  • Middelen lenen van anderen

  • Onvoldoende kennis over juiste indicatie

Verbind dit met de rol van voorlichting: goed informeren voorkomt een deel van het misbruik.

Misbruik voorkomen

Voorlichting is de belangrijkste bescherming tegen misbruik. De gebruiker moet weten waarvoor een middel bedoeld is, hoe het gebruikt moet worden en dat het alleen past bij de juiste indicatie.

Laat hier het apotheekperspectief doorklinken: correcte uitleg bij uitgifte is een preventieve maatregel.

Rol van de apotheek

  • Let op onnodig of herhaald gebruik

  • Geef duidelijke afleverinformatie

  • Benadruk correct en tijdelijk gebruik waar nodig

  • Verwijs bij zorgen door naar arts of apotheker

Deze slide heeft geen instructies

Wanneer is er volgens deze les sprake van misbruik?

A

Bij gebruik zonder medische aanleiding

B

Bij gebruik met bijwerkingen

C

Bij gebruik op recept

D

Bij gebruik na het eten

De kern uit de slides is: gebruik zonder medische aanleiding. De andere opties zijn bewust plausibel maar noemen geen misbruik zoals hier gedefinieerd.

Vul de ontbrekende woorden in

Misbruik van geneesmiddelen ontstaat als iemand middelen gebruikt zonder . Voorlichting helpt voorkomen dat een middel voor de verkeerde wordt gebruikt. In de apotheek is het belangrijk om afleverinformatie te geven en onnodig gebruik te signaleren.

Misbruik van geneesmiddelen ontstaat als iemand middelen gebruikt zonder
. Voorlichting helpt voorkomen dat een middel voor de verkeerde
wordt gebruikt. In de apotheek is het belangrijk om
verslaving
voorraad
onthouding
kast

Correcte woorden: medische aanleiding, indicatie, duidelijke. Deze oefening sluit direct aan op de kern van misbruik voorkomen en de rol van de apotheek.

Wat is verslaving?

Van verslaving is sprake als iemand voortdurend behoefte heeft om een middel te gebruiken. Het begint vaak met gewoontevorming en groeit uit tot een ernstige aandoening waarin het middel een centrale plaats krijgt in het dagelijks leven.

Deze slide heeft geen instructies

Van gewoonte naar afhankelijkheid

Gewoonte → plezierige ervaring → emotionele afhankelijkheid → drang om door te gaan

Gebruik de voorbeelden uit de tekst: sigaretten, alcohol, koffie of thee als herkenbare gewoonten. Maak duidelijk dat niet elke gewoonte een verslaving is, maar dat verslaving vaak wel met gewoontevorming begint.

Emotionele afhankelijkheid

  • Het wegvallen van de gewoonte voelt onprettig

  • De persoon wil het plezierige effect behouden

  • Zonder geestelijke afhankelijkheid is verslaving niet mogelijk

  • De sterkte verschilt per persoon en per middel

Deze slide heeft geen instructies

Lichamelijke afhankelijkheid

Bij lichamelijke afhankelijkheid reageert het lichaam met onthoudings- of abstinentieverschijnselen als het middel wegvalt. Dat maakt stoppen moeilijker, omdat iemand niet alleen verlangt naar het middel, maar zich ook lichamelijk slecht kan voelen zonder gebruik.

Noem dat deze verschijnselen onder meer bekend zijn van alcohol, heroïne en slaap- en kalmeringsmiddelen.

Waarom het probleem groter wordt

  • Onthoudingsverschijnselen zijn onaangenaam

  • Ze houden iemand tegen om te stoppen

  • Toch verdwijnen ze vaak binnen enkele dagen

  • Daarna blijft de emotionele afhankelijkheid vaak bestaan

Dit ondersteunt expliciet het leerdoel dat lichamelijke afhankelijkheid het probleem groter maakt, maar niet het hele probleem verklaart.

Gewenning en vicieuze cirkel

Vaker gebruiken → gewenning → meer nodig voor hetzelfde effect → sterkere afhankelijkheid → nog vaker gebruiken

Leg uit dat bij kalmeringsmiddelen soms doseringen voorkomen die meer dan 200% boven de gebruikelijke dosis liggen.

Effect op psychisch en sociaal leven

  • De drang naar het middel gaat overheersen

  • Het dagelijks leven raakt op de achtergrond

  • Familie en omgeving worden vaak meegetrokken

  • De kans op terugval blijft groot

Noem dat blijvend herstel afhangt van middel, persoon en omgeving, en vaak veel steun vraagt.

Waardoor wordt stoppen vooral moeilijker bij lichamelijke afhankelijkheid?

A

Door gewenning alleen

B

Door onthoudingsverschijnselen

C

Door een verkeerde indicatie

D

Door voorraadgebrek

Test het leerdoel dat lichamelijke afhankelijkheid het probleem vergroot. Gewenning speelt mee, maar de directe reden is het ontstaan van onthoudingsverschijnselen.

Maak de redenering compleet

Een verslaving begint vaak met . Daarna kan afhankelijkheid ontstaan. Bij lichamelijke afhankelijkheid treden op als het middel wegvalt. Door is later meer van het middel nodig voor hetzelfde effect.

Een verslaving begint vaak met
. Daarna kan
afhankelijkheid ontstaan. Bij lichamelijke afhankelijkheid treden
op als het middel wegvalt. Door
indicatie
voorlichting
opslag
recepten

Correcte woorden: gewoontevorming, emotionele, onthoudingsverschijnselen, gewenning.

Waarom is een verslaving vaak lastig te doorbreken?

Bespreek dat antwoorden moeten verwijzen naar de vicieuze cirkel: meer gebruik -> gewenning -> meer nodig -> sterkere afhankelijkheid -> nog vaker gebruiken, plus mogelijke gevolgen voor dagelijks leven en omgeving.

Verslavingsproblemen in de apotheek

  • Vaak gaat het om slaap- en kalmeringsmiddelen

  • Soms in combinatie met drugsgebruik

  • Er zijn ook patiënten die begeleiding zoeken bij stoppen met drugs of alcohol

  • Geneesmiddelen kunnen soms ontwenningsverschijnselen helpen verminderen

Deze slide heeft geen instructies

Slaap- en kalmeringsmiddelen

  • Verslavingsproblemen worden vaak onderschat

  • Emotionele afhankelijkheid kan snel ontstaan

  • Het innemen kan deel worden van een slaapritueel

  • Het placebo-effect speelt hierbij mee

Benadruk dat praktisch elke apotheek patiënten heeft met overmatig gebruik in deze groep.

Stoppen met slaapmiddelen

  • Lichamelijke afhankelijkheid kan optreden

  • Klachten kunnen terugkeren als rebound-effect

  • Andere onthoudingsverschijnselen zijn onder meer hoofdpijn en spierpijn

  • Geleidelijk afbouwen verkleint de kans op klachten

Deze slide heeft geen instructies

Heldere afspraken zijn nodig

Omdat sommige gebruikers slaap- en kalmeringsmiddelen combineren met andere middelen, zijn strakke afspraken over ophalen en herhalen belangrijk. Zo worden misbruik, ongecontroleerd gebruik en onduidelijkheid tussen patiënt, arts en apotheek beperkt.

Deze slide heeft geen instructies

Opioïden en heroïne

  • Heroïneverslaving kan tot ernstige aftakeling leiden

  • Het leven kan volledig draaien om het middel

  • Er zijn vaak ook maatschappelijke gevolgen

  • Bij opioïden is goede voorlichting over kortdurend gebruik essentieel

Verbind heroïne met de bredere opioïdproblematiek: ook codeïne, morfine en oxycodon vragen terughoudend voorschrijven en goede uitleg, zeker na operaties.

Alcoholverslaving

  • Langdurig overmatig gebruik geeft psychische én lichamelijke schade

  • Mogelijke gevolgen zijn leverschade en geheugenproblemen

  • Behandeling bestaat vaak uit een combinatie van ontwenning en psychotherapie

  • Alcoholverslaving is maatschappelijk een zeer groot probleem

Noem indien gewenst de schaal uit de tekst: veel meer probleemdrinkers dan drugsverslaafden.

Nicotineverslaving

  • Roken is verslaving aan nicotine

  • Er is een duidelijk verband met longkanker

  • Ook hart- en vaatziekten en longziekten komen vaker voor

  • Hulpmiddelen kunnen helpen om gestopt te blijven

Deze slide heeft geen instructies

Wat verkleint de kans op klachten bij stoppen met slaapmiddelen?

A

Direct stoppen

B

Hoger doseren

C

Geleidelijk afbouwen

D

Vaker innemen

Sluit aan op rebound-effect en onthoudingsverschijnselen bij slaap- en kalmeringsmiddelen.

Welke groep vraagt in de apotheek extra alertheid op verslaving?

1

Slaapmiddelen

2

Opioïden

3

Alcohol

4

Nicotine

Deze slide heeft geen instructies

Vul de kernbegrippen in

Bij slaap- en kalmeringsmiddelen kan het innemen deel worden van een . Bij stoppen kunnen klachten sterker terugkomen; dat heet het . Bij nicotineverslaving kunnen zoals pleisters of kauwgom tijdelijk helpen.

Bij slaap- en kalmeringsmiddelen kan het innemen deel worden van een
. Bij stoppen kunnen klachten sterker terugkomen; dat heet het
. Bij nicotineverslaving kunnen
voorraadadministratie
Opiumwet
uitdeelcentrum
disulfiram

Correcte woorden: slaapritueel, rebound-effect, nicotinevervangers.

Opiumwet en extra regels

Verslavende middelen vallen onder de Opiumwet. Daarom zijn voorschrijven en afleveren aan strengere regels gebonden dan gewone UR-geneesmiddelen. Het doel is onder meer om misbruik en vervalsing van recepten tegen te gaan.

Deze slide heeft geen instructies

Vier maatregelen in de apotheek

  • Recept moet aan speciale eisen voldoen

  • Middelen in een afsluitbare kast bewaren

  • Recepten apart bewaren van andere recepten

  • Voorraadadministratie bijhouden van inkoop, aflevering en huidige voorraad

Controle en administratie

Recept en bewaring

Dit zijn de vier bijzondere maatregelen uit het leerdoel. Benoem ze expliciet en in vaste formulering.

Waarom deze regels nodig zijn

  • Bescherming tegen vervalste recepten

  • Beter zicht op voorraad en aflevering

  • Minder kans op ongecontroleerde verstrekking

  • Extra veiligheid voor patiënt en apotheek

Deze slide heeft geen instructies

Welke maatregel hoort bij Opiumwet-middelen in de apotheek?

A

Vrij in de winkel leggen

B

In een afsluitbare kast

C

Zonder administratie leveren

D

Samen met gewone recepten bewaren

De vier maatregelen uit de les zijn: speciale recepteisen, afsluitbare kast, recepten apart bewaren en voorraadadministratie.

Maak de vier maatregelen compleet

Opiumwet-middelen vallen onder extra regels. Het moet aan speciale eisen voldoen. De middelen liggen in een kast. Recepten worden bewaard van andere recepten en er is een van inkoop en aflevering.

Opiumwet-middelen vallen onder extra regels. Het
moet aan speciale eisen voldoen. De middelen liggen in een
kast. Recepten worden
bewaard van andere recepten en er is een
ontwenningsmiddel
nicotinepleister
gezamenlijk
slikschema

Correcte woorden: recept, afsluitbare, apart, voorraadadministratie.

Opioïdenverslaving behandelen

  • Methadon wordt gebruikt tegen onthoudingsverschijnselen van heroïneverslaving

  • Het is vooral een vervangingsmiddel

  • Iemand kan ook aan methadon afhankelijk raken

  • Andere genoemde middelen zijn buprenorfine, naltrexon en clonidine

Benadruk dat de tekst methadon niet als echt ontwenningsmiddel maar als vervangingsmiddel beschrijft.

Methadon in de praktijk

  • Verstrekking loopt vaak niet via de gewone apotheek

  • Soms via een uitdeelcentrum

  • Inname kan ter plaatse gebeuren

  • Bijwerkingen: misselijkheid, obstipatie en sufheid

Deze slide heeft geen instructies

Alcoholverslaving behandelen

  • Disulfiram geeft bij alcoholgebruik een onaangenaam en misselijk gevoel

  • Het bestrijdt de onthoudingsverschijnselen niet zelf

  • Acamprosaat kan de hunkering naar alcohol verminderen

  • Beide middelen ondersteunen, vaak naast andere behandeling

Benadruk het verschil in werking: disulfiram werkt afschrikkend, acamprosaat ondersteunt onthouding door craving te verminderen.

Nicotineverslaving behandelen

  • Nicotinevervangers: kauwgom, pleisters, inhalatievloeistof en zuigtabletten

  • Pleisters worden in sterkte aangepast aan het rookgedrag

  • Mogelijke bijwerkingen: abnormale dromen en slapeloosheid

Deze slide heeft geen instructies

Andere middelen bij stoppen met roken

  • Nortriptyline

  • Bupropion

  • Varenicline

  • Deze middelen worden als kuur gebruikt en geleidelijk opgebouwd

Noem dat ook hierbij vaak abnormale dromen en slapeloosheid worden ervaren.

Signaleren bij receptinvoer

  • Een signaal van (pseudo)dubbelmedicatie kan wijzen op overmatig gebruik

  • Vooral bij slaap- en kalmeringsmiddelen is vroeg signaleren belangrijk

  • Bij ontwenningsmiddelen moeten contra-indicaties, interacties en intoleranties zorgvuldig bekeken worden

Noem de voorbeelden uit de tekst alleen mondeling als er tijd is: disulfiram met cumarinederivaten en angina pectoris als contra-indicatie voor nicotinepleisters of -kauwgom.

Afleverinformatie is essentieel

  • Goede uitleg helpt misbruik voorkomen

  • Benadruk werking, bijwerkingen en correct gebruik

  • Wijs erop dat potentieel verslavende middelen niet onnodig lang gebruikt mogen worden

  • Bij ontwenningsmiddelen is zorgvuldige instructie extra belangrijk

De tekst benadrukt ook dat onthoudingsverschijnselen zwaar kunnen zijn en spanning richting zorgverleners kunnen geven; daarom is duidelijke communicatie belangrijk.

Welk middel is vooral een vervangingsmiddel bij heroïneverslaving?

A

Acamprosaat

B

Methadon

C

Disulfiram

D

Varenicline

Belangrijk nuancepunt: methadon bestrijdt onthoudingsverschijnselen, maar wordt in de tekst vooral als vervangingsmiddel beschreven.

Welk middel maakt alcoholgebruik onaangenaam en misselijk?

A

Buprenorfine

B

Nicotine

C

Disulfiram

D

Naltrexon

Controleert het onderscheid tussen middelen bij opioïden-, alcohol- en nicotineverslaving.

Koppel middel aan toepassing

Bij opioïdenverslaving wordt vaak gebruikt. Bij alcoholverslaving kan de hunkering verminderen. Bij stoppen met roken kunnen zoals pleisters of kauwgom tijdelijk ondersteuning geven.

Bij opioïdenverslaving wordt vaak
gebruikt. Bij alcoholverslaving kan
de hunkering verminderen. Bij stoppen met roken kunnen
clonidine
rebound-effect
voorraadkast
cumarinederivaten

Correcte woorden: methadon, acamprosaat, nicotinevervangers.

Wat is één inzicht uit deze les dat je wilt onthouden?

Reflectie zonder goed of fout. Laat leerlingen één concreet inzicht noemen, bijvoorbeeld over afhankelijkheid, Opiumwet-maatregelen of ontwenningsmiddelen.

Welk deel van deze les vond je het lastigst?

Laat leerlingen benoemen wat lastig was: verschil misbruik/verslaving, emotioneel versus lichamelijk, Opiumwet-maatregelen of geneesmiddelen per verslaving.

Wat hielp jou vandaag het meest om dit onderwerp te begrijpen?

Stuur op metacognitie: denk aan schema's, voorbeelden, herhaling, de fill-ins of klassengesprek.

Begrippenlijst

misbruik - gebruik van geneesmiddelen zonder medische aanleiding

verslaving - voortdurende behoefte om een middel te gebruiken

emotionele afhankelijkheid - geestelijke drang om de gewoonte of het middel te blijven gebruiken

lichamelijke afhankelijkheid - lichamelijke reactie met klachten wanneer het middel wegvalt

onthoudingsverschijnselen - onaangename klachten bij stoppen met een middel

abstinentieverschijnselen - ander woord voor onthoudingsverschijnselen

gewenning - steeds meer van een middel nodig hebben voor hetzelfde effect

Deze slide heeft geen instructies

Begrippenlijst

rebound-effect - terugkeren van klachten, soms sterker, na stoppen met een middel

Opiumwet - wet met regels voor verslavende middelen

ontwenningsmiddelen - middelen die ondersteuning geven bij stoppen met een verslavend middel

methadon - vervangingsmiddel bij opioïdenverslaving

disulfiram - middel dat alcoholgebruik onaangenaam maakt

acamprosaat - middel dat hunkering naar alcohol kan verminderen

nicotinevervangers - hulpmiddelen met nicotine, zoals pleisters of kauwgom

Deze slide heeft geen instructies