Misbruik en verslaving
Misbruik en verslaving
De les blijft binnen het perspectief van farmacotherapie en de apotheek: wat misbruik en verslaving zijn, waarom lichamelijke afhankelijkheid het probleem vergroot, welke wettelijke maatregelen gelden en welke middelen bij ontwenning of ondersteuning gebruikt worden.
Leerdoel
Ik kan uitleggen hoe verslaving ontstaat, waarom lichamelijke afhankelijkheid het probleem vergroot, welke bijzondere maatregelen gelden voor Opiumwet-middelen en welke geneesmiddelen worden gebruikt bij opioïden-, alcohol- en nicotineverslaving.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan misbruik en verslaving?
Gebruik de woordwolk om voorkennis en associaties zichtbaar te maken. Vraag eventueel door op woorden als afhankelijkheid, onthouding, drugs, roken, alcohol, apotheek of Opiumwet.
Misbruik van geneesmiddelen
Er is sprake van misbruik als geneesmiddelen worden gebruikt zonder medische aanleiding
Dat kan gaan om zelfzorgmiddelen, maar ook om receptmiddelen van anderen
Ook oude recepten opnieuw gebruiken voor een andere klacht is onjuist
Uitgangspunt: een middel wordt alleen gebruikt als het echt nodig is
Benadruk dat misbruik niet alleen over illegale drugs gaat. In deze les valt ook onnodig of ondoordacht gebruik van gewone geneesmiddelen onder misbruik.
Hoe misbruik kan ontstaan
Dagelijks slikken als gewoonte
Gebruik bij vage klachten of uit voorzorg
Middelen lenen van anderen
Onvoldoende kennis over juiste indicatie
Verbind dit met de rol van voorlichting: goed informeren voorkomt een deel van het misbruik.
Misbruik voorkomen
Voorlichting is de belangrijkste bescherming tegen misbruik. De gebruiker moet weten waarvoor een middel bedoeld is, hoe het gebruikt moet worden en dat het alleen past bij de juiste indicatie.
Laat hier het apotheekperspectief doorklinken: correcte uitleg bij uitgifte is een preventieve maatregel.
Rol van de apotheek
Let op onnodig of herhaald gebruik
Geef duidelijke afleverinformatie
Benadruk correct en tijdelijk gebruik waar nodig
Verwijs bij zorgen door naar arts of apotheker
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer is er volgens deze les sprake van misbruik?
Bij gebruik zonder medische aanleiding
Bij gebruik met bijwerkingen
Bij gebruik op recept
Bij gebruik na het eten
De kern uit de slides is: gebruik zonder medische aanleiding. De andere opties zijn bewust plausibel maar noemen geen misbruik zoals hier gedefinieerd.
Vul de ontbrekende woorden in
Misbruik van geneesmiddelen ontstaat als iemand middelen gebruikt zonder . Voorlichting helpt voorkomen dat een middel voor de verkeerde wordt gebruikt. In de apotheek is het belangrijk om afleverinformatie te geven en onnodig gebruik te signaleren.
Correcte woorden: medische aanleiding, indicatie, duidelijke. Deze oefening sluit direct aan op de kern van misbruik voorkomen en de rol van de apotheek.
Wat is verslaving?
Van verslaving is sprake als iemand voortdurend behoefte heeft om een middel te gebruiken. Het begint vaak met gewoontevorming en groeit uit tot een ernstige aandoening waarin het middel een centrale plaats krijgt in het dagelijks leven.
Deze slide heeft geen instructies
Van gewoonte naar afhankelijkheid
Gewoonte → plezierige ervaring → emotionele afhankelijkheid → drang om door te gaan
Gebruik de voorbeelden uit de tekst: sigaretten, alcohol, koffie of thee als herkenbare gewoonten. Maak duidelijk dat niet elke gewoonte een verslaving is, maar dat verslaving vaak wel met gewoontevorming begint.
Emotionele afhankelijkheid
Het wegvallen van de gewoonte voelt onprettig
De persoon wil het plezierige effect behouden
Zonder geestelijke afhankelijkheid is verslaving niet mogelijk
De sterkte verschilt per persoon en per middel
Deze slide heeft geen instructies
Lichamelijke afhankelijkheid
Bij lichamelijke afhankelijkheid reageert het lichaam met onthoudings- of abstinentieverschijnselen als het middel wegvalt. Dat maakt stoppen moeilijker, omdat iemand niet alleen verlangt naar het middel, maar zich ook lichamelijk slecht kan voelen zonder gebruik.
Noem dat deze verschijnselen onder meer bekend zijn van alcohol, heroïne en slaap- en kalmeringsmiddelen.
Waarom het probleem groter wordt
Onthoudingsverschijnselen zijn onaangenaam
Ze houden iemand tegen om te stoppen
Toch verdwijnen ze vaak binnen enkele dagen
Daarna blijft de emotionele afhankelijkheid vaak bestaan
Dit ondersteunt expliciet het leerdoel dat lichamelijke afhankelijkheid het probleem groter maakt, maar niet het hele probleem verklaart.
Gewenning en vicieuze cirkel
Vaker gebruiken → gewenning → meer nodig voor hetzelfde effect → sterkere afhankelijkheid → nog vaker gebruiken
Leg uit dat bij kalmeringsmiddelen soms doseringen voorkomen die meer dan 200% boven de gebruikelijke dosis liggen.
Effect op psychisch en sociaal leven
De drang naar het middel gaat overheersen
Het dagelijks leven raakt op de achtergrond
Familie en omgeving worden vaak meegetrokken
De kans op terugval blijft groot
Noem dat blijvend herstel afhangt van middel, persoon en omgeving, en vaak veel steun vraagt.
Waardoor wordt stoppen vooral moeilijker bij lichamelijke afhankelijkheid?
Door gewenning alleen
Door onthoudingsverschijnselen
Door een verkeerde indicatie
Door voorraadgebrek
Test het leerdoel dat lichamelijke afhankelijkheid het probleem vergroot. Gewenning speelt mee, maar de directe reden is het ontstaan van onthoudingsverschijnselen.
Maak de redenering compleet
Een verslaving begint vaak met . Daarna kan afhankelijkheid ontstaan. Bij lichamelijke afhankelijkheid treden op als het middel wegvalt. Door is later meer van het middel nodig voor hetzelfde effect.
Correcte woorden: gewoontevorming, emotionele, onthoudingsverschijnselen, gewenning.
Waarom is een verslaving vaak lastig te doorbreken?
Bespreek dat antwoorden moeten verwijzen naar de vicieuze cirkel: meer gebruik -> gewenning -> meer nodig -> sterkere afhankelijkheid -> nog vaker gebruiken, plus mogelijke gevolgen voor dagelijks leven en omgeving.
Verslavingsproblemen in de apotheek
Vaak gaat het om slaap- en kalmeringsmiddelen
Soms in combinatie met drugsgebruik
Er zijn ook patiënten die begeleiding zoeken bij stoppen met drugs of alcohol
Geneesmiddelen kunnen soms ontwenningsverschijnselen helpen verminderen
Deze slide heeft geen instructies
Slaap- en kalmeringsmiddelen
Verslavingsproblemen worden vaak onderschat
Emotionele afhankelijkheid kan snel ontstaan
Het innemen kan deel worden van een slaapritueel
Het placebo-effect speelt hierbij mee
Benadruk dat praktisch elke apotheek patiënten heeft met overmatig gebruik in deze groep.
Stoppen met slaapmiddelen
Lichamelijke afhankelijkheid kan optreden
Klachten kunnen terugkeren als rebound-effect
Andere onthoudingsverschijnselen zijn onder meer hoofdpijn en spierpijn
Geleidelijk afbouwen verkleint de kans op klachten
Deze slide heeft geen instructies
Heldere afspraken zijn nodig
Omdat sommige gebruikers slaap- en kalmeringsmiddelen combineren met andere middelen, zijn strakke afspraken over ophalen en herhalen belangrijk. Zo worden misbruik, ongecontroleerd gebruik en onduidelijkheid tussen patiënt, arts en apotheek beperkt.
Deze slide heeft geen instructies
Opioïden en heroïne
Heroïneverslaving kan tot ernstige aftakeling leiden
Het leven kan volledig draaien om het middel
Er zijn vaak ook maatschappelijke gevolgen
Bij opioïden is goede voorlichting over kortdurend gebruik essentieel
Verbind heroïne met de bredere opioïdproblematiek: ook codeïne, morfine en oxycodon vragen terughoudend voorschrijven en goede uitleg, zeker na operaties.
Alcoholverslaving
Langdurig overmatig gebruik geeft psychische én lichamelijke schade
Mogelijke gevolgen zijn leverschade en geheugenproblemen
Behandeling bestaat vaak uit een combinatie van ontwenning en psychotherapie
Alcoholverslaving is maatschappelijk een zeer groot probleem
Noem indien gewenst de schaal uit de tekst: veel meer probleemdrinkers dan drugsverslaafden.
Nicotineverslaving
Roken is verslaving aan nicotine
Er is een duidelijk verband met longkanker
Ook hart- en vaatziekten en longziekten komen vaker voor
Hulpmiddelen kunnen helpen om gestopt te blijven
Deze slide heeft geen instructies
Wat verkleint de kans op klachten bij stoppen met slaapmiddelen?
Direct stoppen
Hoger doseren
Geleidelijk afbouwen
Vaker innemen
Sluit aan op rebound-effect en onthoudingsverschijnselen bij slaap- en kalmeringsmiddelen.
Welke groep vraagt in de apotheek extra alertheid op verslaving?
Slaapmiddelen
Opioïden
Alcohol
Nicotine
Deze slide heeft geen instructies
Vul de kernbegrippen in
Bij slaap- en kalmeringsmiddelen kan het innemen deel worden van een . Bij stoppen kunnen klachten sterker terugkomen; dat heet het . Bij nicotineverslaving kunnen zoals pleisters of kauwgom tijdelijk helpen.
Correcte woorden: slaapritueel, rebound-effect, nicotinevervangers.
Opiumwet en extra regels
Verslavende middelen vallen onder de Opiumwet. Daarom zijn voorschrijven en afleveren aan strengere regels gebonden dan gewone UR-geneesmiddelen. Het doel is onder meer om misbruik en vervalsing van recepten tegen te gaan.
Deze slide heeft geen instructies
Vier maatregelen in de apotheek
Recept moet aan speciale eisen voldoen
Middelen in een afsluitbare kast bewaren
Recepten apart bewaren van andere recepten
Voorraadadministratie bijhouden van inkoop, aflevering en huidige voorraad
Controle en administratie
Recept en bewaring
Dit zijn de vier bijzondere maatregelen uit het leerdoel. Benoem ze expliciet en in vaste formulering.
Waarom deze regels nodig zijn
Bescherming tegen vervalste recepten
Beter zicht op voorraad en aflevering
Minder kans op ongecontroleerde verstrekking
Extra veiligheid voor patiënt en apotheek
Deze slide heeft geen instructies
Welke maatregel hoort bij Opiumwet-middelen in de apotheek?
Vrij in de winkel leggen
In een afsluitbare kast
Zonder administratie leveren
Samen met gewone recepten bewaren
De vier maatregelen uit de les zijn: speciale recepteisen, afsluitbare kast, recepten apart bewaren en voorraadadministratie.
Maak de vier maatregelen compleet
Opiumwet-middelen vallen onder extra regels. Het moet aan speciale eisen voldoen. De middelen liggen in een kast. Recepten worden bewaard van andere recepten en er is een van inkoop en aflevering.
Correcte woorden: recept, afsluitbare, apart, voorraadadministratie.
Opioïdenverslaving behandelen
Methadon wordt gebruikt tegen onthoudingsverschijnselen van heroïneverslaving
Het is vooral een vervangingsmiddel
Iemand kan ook aan methadon afhankelijk raken
Andere genoemde middelen zijn buprenorfine, naltrexon en clonidine
Benadruk dat de tekst methadon niet als echt ontwenningsmiddel maar als vervangingsmiddel beschrijft.
Methadon in de praktijk
Verstrekking loopt vaak niet via de gewone apotheek
Soms via een uitdeelcentrum
Inname kan ter plaatse gebeuren
Bijwerkingen: misselijkheid, obstipatie en sufheid
Deze slide heeft geen instructies
Alcoholverslaving behandelen
Disulfiram geeft bij alcoholgebruik een onaangenaam en misselijk gevoel
Het bestrijdt de onthoudingsverschijnselen niet zelf
Acamprosaat kan de hunkering naar alcohol verminderen
Beide middelen ondersteunen, vaak naast andere behandeling
Benadruk het verschil in werking: disulfiram werkt afschrikkend, acamprosaat ondersteunt onthouding door craving te verminderen.
Nicotineverslaving behandelen
Nicotinevervangers: kauwgom, pleisters, inhalatievloeistof en zuigtabletten
Pleisters worden in sterkte aangepast aan het rookgedrag
Mogelijke bijwerkingen: abnormale dromen en slapeloosheid
Deze slide heeft geen instructies
Andere middelen bij stoppen met roken
Nortriptyline
Bupropion
Varenicline
Deze middelen worden als kuur gebruikt en geleidelijk opgebouwd
Noem dat ook hierbij vaak abnormale dromen en slapeloosheid worden ervaren.
Signaleren bij receptinvoer
Een signaal van (pseudo)dubbelmedicatie kan wijzen op overmatig gebruik
Vooral bij slaap- en kalmeringsmiddelen is vroeg signaleren belangrijk
Bij ontwenningsmiddelen moeten contra-indicaties, interacties en intoleranties zorgvuldig bekeken worden
Noem de voorbeelden uit de tekst alleen mondeling als er tijd is: disulfiram met cumarinederivaten en angina pectoris als contra-indicatie voor nicotinepleisters of -kauwgom.
Afleverinformatie is essentieel
Goede uitleg helpt misbruik voorkomen
Benadruk werking, bijwerkingen en correct gebruik
Wijs erop dat potentieel verslavende middelen niet onnodig lang gebruikt mogen worden
Bij ontwenningsmiddelen is zorgvuldige instructie extra belangrijk
De tekst benadrukt ook dat onthoudingsverschijnselen zwaar kunnen zijn en spanning richting zorgverleners kunnen geven; daarom is duidelijke communicatie belangrijk.
Welk middel is vooral een vervangingsmiddel bij heroïneverslaving?
Acamprosaat
Methadon
Disulfiram
Varenicline
Belangrijk nuancepunt: methadon bestrijdt onthoudingsverschijnselen, maar wordt in de tekst vooral als vervangingsmiddel beschreven.
Welk middel maakt alcoholgebruik onaangenaam en misselijk?
Buprenorfine
Nicotine
Disulfiram
Naltrexon
Controleert het onderscheid tussen middelen bij opioïden-, alcohol- en nicotineverslaving.
Koppel middel aan toepassing
Bij opioïdenverslaving wordt vaak gebruikt. Bij alcoholverslaving kan de hunkering verminderen. Bij stoppen met roken kunnen zoals pleisters of kauwgom tijdelijk ondersteuning geven.
Correcte woorden: methadon, acamprosaat, nicotinevervangers.
Wat is één inzicht uit deze les dat je wilt onthouden?
Reflectie zonder goed of fout. Laat leerlingen één concreet inzicht noemen, bijvoorbeeld over afhankelijkheid, Opiumwet-maatregelen of ontwenningsmiddelen.
Welk deel van deze les vond je het lastigst?
Laat leerlingen benoemen wat lastig was: verschil misbruik/verslaving, emotioneel versus lichamelijk, Opiumwet-maatregelen of geneesmiddelen per verslaving.
Wat hielp jou vandaag het meest om dit onderwerp te begrijpen?
Stuur op metacognitie: denk aan schema's, voorbeelden, herhaling, de fill-ins of klassengesprek.
Begrippenlijst
misbruik - gebruik van geneesmiddelen zonder medische aanleiding
verslaving - voortdurende behoefte om een middel te gebruiken
emotionele afhankelijkheid - geestelijke drang om de gewoonte of het middel te blijven gebruiken
lichamelijke afhankelijkheid - lichamelijke reactie met klachten wanneer het middel wegvalt
onthoudingsverschijnselen - onaangename klachten bij stoppen met een middel
abstinentieverschijnselen - ander woord voor onthoudingsverschijnselen
gewenning - steeds meer van een middel nodig hebben voor hetzelfde effect
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
rebound-effect - terugkeren van klachten, soms sterker, na stoppen met een middel
Opiumwet - wet met regels voor verslavende middelen
ontwenningsmiddelen - middelen die ondersteuning geven bij stoppen met een verslavend middel
methadon - vervangingsmiddel bij opioïdenverslaving
disulfiram - middel dat alcoholgebruik onaangenaam maakt
acamprosaat - middel dat hunkering naar alcohol kan verminderen
nicotinevervangers - hulpmiddelen met nicotine, zoals pleisters of kauwgom
Deze slide heeft geen instructies