2.1
H O O F D S T U K 2
V O O R T P L A N T I N G
Ongeslachtelijke voortplanting
Hoe plant je je voort met één ouder, en hoe deelt een cel zich?
Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie
2.1
H O O F D S T U K 2
V O O R T P L A N T I N G
Ongeslachtelijke voortplanting
Hoe plant je je voort met één ouder, en hoe deelt een cel zich?
Gemaakt bij Biologie voor jou 4 havo, 8e editie
Welkom bij hoofdstuk 2. Vandaag gaat het over voortplanting zonder zaad- en eicel, en over de celdeling die daarbij hoort. ± 1 min. Image credit: National Cancer Institute, via Unsplash
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
Dit leer je
Je kunt uitleggen wat ongeslachtelijke voortplanting is, ook de kunstmatige vormen (weefselkweek en klonen).
Je kunt de fasen van de celcyclus beschrijven.
Je kunt de fasen van de mitose in de goede volgorde zetten.
Loop de drie doelen langs. Aan het eind van de les controleren we ze met de afsluitende vragen. ± 1 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
A C T I V E R E N
Wat weet je al over celdeling en voortplanting?
Laat de leerlingen woorden invullen. Verwacht: cel, delen, zaadcel, eicel, kloon, stekjes. Noteer wat ze al weten; later in de les komen de woorden terug. ± 3 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
T E R U G B L I K
Uit: §1.4 Celorganellen
In welk deel van de cel liggen de chromosomen?
In de mitochondriën
In het celmembraan
In de celkern
In de ribosomen
Goed is C: de celkern bevat de chromosomen met het erfelijk materiaal. Vandaag zien we wat er met die chromosomen gebeurt als een cel zich deelt. ± 1 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
Eén ouder, identieke nakomelingen
Bij ongeslachtelijke voortplanting is maar één ouder nodig. De nakomelingen zijn genetisch identiek: ze hebben precies dezelfde erfelijke eigenschappen als de ouder.
Voorbeelden: een muntplant die uitlopers vormt, een narcis die bollen maakt en een bacterie die zich deelt.
Aardbeiplanten vormen uitlopers waaruit nieuwe planten groeien.
Benadruk: geen zaadcel en eicel, geen tweede ouder, dus ook geen nieuwe combinatie van eigenschappen. Vraag: waarom zijn de nakomelingen identiek? Omdat alle cellen ontstaan door celdeling uit de cellen van de ouder (volgende dia). ± 3 min. Image credit: Oliver Hale, via Unsplash
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
Mitose maakt van één cel twee cellen
Belangrijk bij ongeslachtelijke voortplanting is mitose. Dit is de gewone celdeling.
1
Moedercel
De cel die zich gaat delen.
2
Mitose
De moedercel deelt zich in tweeën.
3
Dochtercellen
Twee nieuwe cellen, identiek aan de moedercel.
Daarom zijn de nakomelingen genetisch identiek aan de ouder.
Teken eventueel op het bord één cel die in twee dezelfde cellen uitmondt. Mitose is geen bijzondere deling, het is de gewone celdeling. Hoe die precies verloopt zien we zo. ± 2 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
Ook kunstmatig ongeslachtelijk voortplanten
Weefselkweek: uit een stukje van een plant groeien in een lab nieuwe planten, identiek aan de eerste plant.
Klonen: kunstmatig een nakomeling maken die genetisch identiek is aan de ouder, zoals schaap Dolly.
Bij weefselkweek willen kwekers dat alle planten identiek zijn aan een eerste plant met veel goede eigenschappen. Ook een stekje is kunstmatig ongeslachtelijke voortplanting. Dolly (1996) was het eerste gekloonde zoogdier uit een volwassen cel; de foto toont haar opgezet in een museum. ± 3 min. Image credit: Angphotorion, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons Image credit: Geni, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
O N T H O U D
Bij ongeslachtelijke voortplanting is één ouder genoeg en zijn de nakomelingen genetisch identiek.
Laat dit zin voor zin herhalen door een leerling. Daarna de controlevragen. ± 1 min.
Ongeslachtelijk of geslachtelijk?
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
V R A A G 1
Ongeslachtelijk
Geslachtelijk
Bacterie deelt zich
Baby van mensen
Bol van een narcis
Erwt uit zaad
Cactusstekje
Uitloper van munt
Ongeslachtelijk: bacterie, narcisbol, cactusstekje, muntuitloper (één ouder, identiek). Geslachtelijk: baby en erwt uit zaad: zaadcel en eicel versmelten, dus twee ouders. Let op: een stekje is kunstmatig, maar nog steeds ongeslachtelijk. ± 2 min.
Vul de juiste woorden in.
Een stekje van een cactus groeit uit tot een nieuwe plant. Dat is een vorm van ongeslachtelijke voortplanting die op kunstmatige wijze plaatsvindt. De nieuwe plant is een kloon van de ouderplant.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
V R A A G 2
Het stekje wordt door de mens van de ouderplant afgeknipt: kunstmatig. De nieuwe plant is genetisch identiek aan de ouder en dus een kloon. Afleiders: geslachtelijke en natuurlijke. ± 2 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
V R A A G 3
Een embryo van een koe wordt gesplitst en de delen komen in verschillende draagkoeien. Wat klopt?
De kalveren hebben één genetische ouder
De kalveren zijn klonen van elkaar
De kalveren verschillen genetisch van elkaar
De kalveren groeien samen in dezelfde baarmoeder
Goed is B. Het embryo ontstaat uit een eicel en een zaadcel, dus de kalveren hebben twee genetische ouders (A fout). Door de splitsing hebben ze exact dezelfde erfelijke informatie: klonen (B goed, C fout). Ze groeien in verschillende draagkoeien (D fout). ± 2 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
De celcyclus
De celcyclus bestaat uit de interfase (G1-, S- en G2-fase) en de mitosefase.
1
G1-fase
Elk chromosoom bestaat uit één chromatide.
2
S-fase
Van elk chromosoom wordt een kopie gemaakt. Daarna zijn het twee chromatiden.
3
G2-fase
Productie van stoffen die nodig zijn voor de celdeling.
4
Mitosefase
De celdeling begint.
Fase 1 tot en met 3 samen zijn de interfase.
Eerst de volgorde: G1, S, G2, daarna mitosefase. De cel bereidt zich in de interfase voor; de deling zelf gebeurt in de mitosefase (ook wel M-fase). Zet de naam op het bord: interfase = niet-delen, voorbereiden. De S staat voor synthese: het verdubbelen. ± 3 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
Een chromosoom met twee chromatiden
Groen: G1-fase. Blauw: de kopie na de S-fase.
Na de S-fase bestaat een chromosoom uit twee chromatiden: het origineel en de kopie.
Ze zitten vast aan het centromeer.
Het groene chromatide is er al in de G1-fase, het blauwe is de kopie die in de S-fase wordt gemaakt. De twee blijven aan elkaar vast bij het centromeer. In de mitose worden ze uit elkaar getrokken. Het label telomeer op de afbeelding hoeft niet gekend te worden. ± 2 min. Image credit: StudyGo
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
V R A A G 4
In welke fase van de celcyclus deelt de cel zich?
G1-fase
M-fase
S-fase
G2-fase
Goed is B: de M-fase is de mitosefase. De andere drie zijn onderdelen van de interfase, waarin de cel zich voorbereidt. ± 1 min.
Vul de celcyclus in.
Van elk chromosoom wordt een kopie gemaakt in de S-fase. Die fase hoort bij de interfase. Daarna bestaat elk chromosoom uit twee chromatiden.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
V R A A G 5
S-fase, interfase, chromatiden. Afleiders: G2-fase (stoffen maken) en mitosefase (de deling zelf). ± 2 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
Mitosefase: van profase tot metafase
In de mitosefase begint de celdeling. Dit gaat in fasen die op elkaar volgen.
1
Profase
De chromosomen worden zichtbaar. Het spoelfiguur begint zich te vormen.
2
Prometafase
Het kernmembraan verdwijnt. Het spoelfiguur wordt verder gevormd.
3
Metafase
De chromosomen liggen op een rij. De draden van het spoelfiguur hechten aan de centromeren.
Het spoelfiguur is een netwerk van draden dat de chromosomen straks verplaatst.
Gebruik de volgorde in de les: profase, prometafase, metafase. Chromosomen bestaan hier al uit twee chromatiden (zie de S-fase). Het spoelfiguur trekt straks de chromatiden uit elkaar. Het woord centromeer kennen ze van de vorige dia. ± 3 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
Mitosefase: van anafase tot cytokinese
Hierna trekken de chromatiden uit elkaar en ontstaan twee nieuwe cellen.
1
Anafase
De twee chromatiden worden uit elkaar getrokken.
2
Telofase
Er vormen zich nieuwe celkernen.
3
Cytokinese
De cel snoert zich af. Er ontstaan twee dochtercellen.
Elke dochtercel heeft dezelfde chromosomen als de moedercel.
In de anafase gaat elke chromatide als zelfstandig chromosoom naar een kant van de cel. Telofase en cytokinese gaan bijna samen: de kernen vormen zich en de cel snoert af. Zo is het resultaat twee genetisch identieke dochtercellen. ± 2 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
De mitose in beeld
Servier Medical Art, CC BY 3.0
1 cel met kern (interfase)
2 profase
3 metafase
4 anafase
5 telofase
6 twee dochtercellen
Loop de kring met de klok mee. De prometafase staat niet in de afbeelding, die zit tussen 2 en 3. Laat leerlingen de fasen aanwijzen en benoemen wat er gebeurt. De kring laat ook zien dat de dochtercellen weer kunnen delen. ± 2 min. Image credit: Servier Medical Art, CC BY 3.0 (via StudyGo)
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
O N T H O U D
Bij mitose ontstaan uit één moedercel twee dochtercellen die identiek zijn aan de moedercel.
Verbind met het begin van de les: dit is waarom de nakomelingen genetisch identiek zijn. ± 1 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
V R A A G 6
Onder de microscoop liggen de chromosomen op een rij in het midden en zitten er draden aan. Welke fase?
Profase
Anafase
Metafase
Telofase
Goed is C, metafase: chromosomen op een rij, draden hechten aan de centromeren. In de profase worden chromosomen pas zichtbaar, in de anafase worden de chromatiden uit elkaar getrokken, in de telofase vormen nieuwe kernen. ± 1 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
V R A A G 7
Wat gebeurt er in de cel bij nummer 4?
Servier Medical Art, CC BY 3.0
Van elk chromosoom wordt een kopie gemaakt
De chromatiden worden uit elkaar getrokken
Het kernmembraan verdwijnt
Er vormen zich nieuwe celkernen
Nummer 4 is de anafase: de chromatiden worden uit elkaar getrokken. A is de S-fase, C de prometafase, D de telofase. ± 2 min. Image credit: Servier Medical Art, CC BY 3.0 (via StudyGo)
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
V R A A G 8
Zet de fasen van de mitose in de goede volgorde.
Volgorde zoals getoond: profase, prometafase, metafase, anafase, telofase, cytokinese. Handig geheugensteuntje: de beginletters. ± 2 min.
Interfase of mitosefase?
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
V R A A G 9
Interfase
Mitosefase
G1-fase
Anafase
Metafase
S-fase
Profase
G2-fase
Interfase: G1-, S- en G2-fase. Mitosefase: profase, prometafase, metafase, anafase, telofase en cytokinese. ± 2 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
V R A A G 1 0
Waarom zijn aardbeiplanten die uit uitlopers groeien genetisch identiek aan de moederplant?
Modelantwoord: de nieuwe plant ontstaat zonder zaad- en eicel, door mitose: de cellen van de moederplant delen zich en elke dochtercel is identiek aan de moedercel, dus heeft dezelfde erfelijke eigenschappen. Goed als de leerling mitose of celdeling noemt én dat er één ouder is. ± 3 min.
2.1
Ongeslachtelijke voortplanting
Begrippen
Ongeslachtelijk
Voortplanting met één ouder, zonder geslachtscellen
Genetisch identiek
Precies dezelfde erfelijke eigenschappen
Mitose
De gewone celdeling
Moeder- en dochtercel
Eén moedercel wordt twee dochtercellen
Weefselkweek
Kweken van identieke planten in het lab
Klonen
Kunstmatig een identieke nakomeling maken
Celcyclus
Interfase en mitosefase
Interfase
G1-, S- en G2-fase: voorbereiden
Chromatide
Eén helft van een verdubbeld chromosoom
Centromeer
Plek waar chromatiden vastzitten
Spoelfiguur
Draden die chromosomen verplaatsen
Mitosefase
De fase waarin de cel deelt
Metafase
Chromosomen liggen op een rij
Cytokinese
De cel snoert af tot twee cellen
Laat dit op het bord staan. Vraag een leerling een term in eigen woorden uit te leggen. ± 2 min.