Art Nouveau - Schilderkunst

Art nouveau

KUNST

1 / 18
volgende
Slide 1: Slide
newEditorCulturele en kunstzinnige vormingKunstzinnige oriëntatie+2Middelbare schoolhavo, vwoLeerjaar 3-6

In deze les zitten 18 slides, met interactieve quiz en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Introductie

In deze les van de methode Reliëf ontdekken leerlingen de wereld van de middeleeuwse schilderkunst. Ze leren dat schilderijen in die tijd niet "echt" hoefden te lijken, maar vooral een verhaal moesten vertellen. Aan de hand van bekende voorbeelden, zoals het 70 meter lange Tapijt van Bayeux en Byzantijnse schilderijen, leren de leerlingen kijken naar wat de kunstenaar precies wilde zeggen. Ze ontdekken onder andere waarom figuren vaak plat zijn. Daarnaast zien ze hoe de kunst rond het jaar 1300 verandert. Met de schilder Giotto komt er voor het eerst meer emotie en diepte in de kunst. De les eindigt met de overgang naar de 'moderne' tijd, waarin personen op schilderijen steeds meer op echte mensen gaan lijken.

Instructies

Deze les duurt ongeveer 45–50 minuten. De focus ligt op het begrijpen van de middeleeuwse beeldtaal: leerlingen ontdekken dat kunstenaars niet "plat" schilderden omdat ze niet beter konden, maar omdat het een bewuste keuze was om een boodschap over te brengen.

Aan het eind van de les kunnen leerlingen:
  • uitleggen waarom middeleeuwse schilderkunst vaak niet realistisch is.
  • minstens drie kenmerken van middeleeuwse schilderkunst herkennen en benoemen .
  • analyseren hoe schilderkunst rond 1300 verandert richting realisme.
Les geven met devices
Wanneer leerlingen een laptop of tablet hebben, kunnen ze actief meedoen via LessonUp.
  • Leerlingen gaan naar lessonup.app en voeren de lescode in.
  • Ze beantwoorden quizvragen, sleepvragen en open vragen individueel op hun eigen device.
  • De docent kan de antwoorden live op het bord tonen en bespreken.
  • Dit maakt het eenvoudig om snel te zien wat leerlingen al begrijpen en waar nog uitleg nodig is.
Les geven zonder devices
  • Ook zonder devices blijft de les goed uitvoerbaar.
  • De docent toont de LessonUp-slides op het digibord.
  • Bij quizvragen stemmen leerlingen door hand opsteken of door kort klassikaal te overleggen.
  • Open vragen kunnen klassikaal worden besproken of kort in tweetallen worden overlegd.
Tip: laat leerlingen bij de kijkvragen eerst 30 seconden stil kijken naar het beeld voordat ze reageren. Hierdoor kijken ze aandachtiger naar de schilderijen.

Onderdelen in deze les

Art nouveau

KUNST

Vertel: Deze les gaat over een kunststroming die rond 1900 Europa veroverde. We gaan ontdekken hoe kunstenaars helemaal klaar waren met het nadoen van oude stijlen en hoe zij de natuur gebruikten als hun grootste inspiratiebron.

Extra achtergrondinformatie: Art Nouveau en Jugendstil zijn twee namen voor dezelfde stroming (Art Nouveau in Frankrijk/België, Jugendstil in Duitsland/Nederland). De stroming duurde maar kort (ca. 1890 tot 1910), maar had een gigantische impact op het straatbeeld.

Afbeelding: La Primevère (1899)
Bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Alphonse_Mucha#/media/File:La_Primev%C3%A8re_-_affiche_-_Mucha_99_-_btv1b525058327.jpg

Wat hebben deze werken met elkaar gemeen?

Metro-ingang - Hector Guimard

Bron afbeelding

Affiche - Alphonse Mucha

Bron afbeelding

Casa Batlló - Antoni Gaudí

Bron afbeelding

Kijken zonder voorkennis

Doel: leerlingen laten ontdekken voordat begrippen worden aangeboden

Toon drie werken:

Metro-ingang Hector Guimard

Affiche Alphonse Mucha

Casa Batlló Antoni Gaudí

Leerlingen gaan eerst kijken als kunstonderzoekers. Ze hoeven nog niet te weten wat ze zien. Het gaat om goed observeren en argumenteren.

Wat valt je als eerste op?
Welke overeenkomsten zie je?
Wat hebben deze werken volgens jou met elkaar te maken?

Deze vier voorbeelden laten zien dat Art Nouveau een totaalstijl was. Kunstenaars wilden niet alleen een schilderij maken, maar de hele omgeving vormgeven.

WAT ZIE JE?
Wat valt je op aan de lijnen, vormen en details?



WAT DENK JE?
Waarvoor denk je
dat dit gemaakt is?

WAT VRAAG JE JE AF?
Wat maakt je nieuwsgierig?

Zie - Denk - Vraag

Met deze werkvorm leren leerlingen eerst goed kijken, daarna nadenken over wat ze zien, en tenslotte vragen stellen. Het helpt leerlingen om niet meteen conclusies te trekken, maar eerst bewijs in het beeld te zoeken.

Deze werkvorm is gebaseerd op de Visible Thinking-routine See-Think-Wonder.


1. Wat zie je? Laat leerlingen eerst 30–60 seconden stil kijken. Daarna mogen ze dingen benoemen. Stimuleer concrete observaties.


Wat valt je nog meer op? Zie je details die anderen nog niet hebben genoemd Waar in het beeld gebeurt iets interessants? Schrijf de observaties zichtbaar op het bord of op een slide.


2. Wat denk je dat hier gebeurt?

Nu mogen leerlingen interpretaties geven. Belangrijk: vraag altijd naar bewijs in het beeld. Voorbeelden van leerlingreactie: Ik denk dat de personen in het midden in gesprek zijn.


3. Wat maakt je nieuwsgierig? Wat vraag je je af? Hier ontstaan onderzoeksvragen. Wat zou je willen weten over deze afbeelding? Wat begrijp je nog niet? Welke vragen heb je over deze mensen of gebeurtenis?

Voorbeelden van leerlingvragen: Wie zijn deze mensen? Wie heeft dit gemaakt?

Afbeelding: Alphonse Mucha – Gismonda (1894)
Bron afbeelding: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/57/Alphonse_Mucha_-_Poster_for_Victorien_Sardou%27s_Gismonda_starring_Sarah_Bernhardt.jpg
Extra achtergrondinformatie: Gismonda is de poster die Alphonse Mucha van de beroemde actrice Sarah Bernhardt maakte. Deze poster hing in Parijs op straat en maakte Mucha op één nacht wereldberoemd. De smalle, lange vorm en de aureool-achtige cirkel achter haar hoofd werden zijn handelsmerk.

Aan het eind van

deze les kun je . . .

  • de belangrijkste kenmerken van art nouveau (jugendstil) herkennen en benoemen, zoals de zweepslaglijn, organische vormen, asymmetrie en plantmotieven.

  • uitleggen waarom kunstenaars rond 1900 een nieuwe stijl ontwikkelden.

  • uitleggen hoe Art Nouveau een reactie was op de Industriële Revolutie en massaproductie.

  • kunstwerken, meubels en gebouwen uit de art nouveau analyseren en vergelijken.

Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen. Welke van deze doelen lijkt je het interessantst?

Verzet tegen

de machine

  • De 19e eeuw bracht de Industriële Revolutie.
    Fabrieken draaiden op volle toeren en maakten duizenden identieke, goedkope spullen. Het resultaat? De leefomgeving werd eentonig en vol zielloze 'fabriekskunst'.

  • Art nouveau-kunstenaars wilden de menselijke ziel en het eerlijke handwerk terugbrengen. Elk meubelstuk, elke poster en elke lamp moest voelen als een uniek kunstwerk.

  • Een huis moest een 'oase' van schoonheid worden om te ontsnappen aan de vieze, grauwe industriestad.

Adolph von Menzel - Eisenwalzwerk (1875)

Bron afbeelding

Door de Industriële Revolutie kwamen er opeens fabrieken die duizenden dezelfde, goedkope stoelen en kasten maakten. Kunstenaars gruwden hiervan. Zij vonden dat de menselijke ziel en schoonheid verdwenen waren. Ze wilden spullen maken die met liefde, vakmanschap en natuurlijke vormen waren ontworpen.

Art nouveau


  • Dynamische, golvende lijnen en asymmetrische composities.

  • Zweepslaglijn (coup de fouet):
    Slingerende S-curves geïnspireerd op de natuur.

  • Inspiratie uit flora en fauna:
    Plantenstengels, bloemen, klimop en vogelveren.

  • Gesamtkunstwerk:
    Kunst drong door in het alledaagse leven (architectuur, affiches, meubels en sieraden).

1885–1914

Alphonse Mucha - JOB (1896)

Bron afbeelding

Wijs leerlingen op de zweepslaglijnen: Kijk naar het overdreven weelderige, krullende haar van de vrouw en de kringelende rook van de sigaret. De lijnen bewegen als golven en klimplanten, waardoor het hele beeld vol dynamiek zit.

Laat leerlingen kijken naar de decoratieve patronen: De goud-paarse mozaïekrand op de achtergrond en de gestileerde letters van het merk "JOB". De natuurlijke vormen worden samengevoegd met grafische, decoratieve kaders.

Bespreek hoe Mucha kunst en toegepaste reclame verbindt: Dit is een commerciële poster voor sigarettenpapier (vloeipapier), maar Mucha maakt er een sprookjesachtige, bijna goddelijke afbeelding van. Hij verheft alledaagse reclame tot hoge kunst.

Leg in je eigen woorden uit waarom art nouveau-kunstenaars géén rechte lijnen wilde gebruiken.

Open vraag

Geef de leerlingen 2 minuten de tijd om hun antwoord te formuleren.
Rechte lijnen komen niet voor in de natuur én ze deden denken aan de eentonige machinale fabrieksproducten.

Met devices: Leerlingen sturen hun antwoord in via LessonUp. De docent toont een paar mooie anonieme antwoorden live op het bord.
Zonder devices: Laat 2-3 leerlingen hun geschreven antwoord kort voorlezen.

Gustav Klimt - De Kus (1907-1908)

Bron afbeelding

Antoni Gaudí - Casa Batlló (1904)

Bron afbeelding

Hoewel Klimt een schilderij maakte op een plat doek en Gaudí een heel gebouw neerzette in Barcelona, werken ze vanuit precies hetzelfde idee. Vergelijk op deze slide twee meesters uit deze periode: Klimt en Gaudí. Welke overeenkomst zie je in de decoratie

Gustav Klimt - De Kus:
- Schilderkunst (Goudblad & Olieverf)
- Platte, abstracte patronen + realisme
- Bladgoud, rijke pigmenten
- Droomachtig, intiem, decoratief

Antoni Gaudí – Casa Batlló
- Architectuur & Mozaïek (Trencadís)
- Volledig organisch, geen rechte lijnen
- Gebroken tegels, natuursteen, ijzer
- Sprookjesachtig, alsof het gebouw "leeft"

Extra achtergrondinformatie: Klimt gebruikte echt bladgoud in zijn 'gouden periode'. Gaudí gebruikte de Trencadís-techniek: hij kocht afvalmateriaal op van tegelfabrieken en sloeg de tegels in stukken om de golvende muren van zijn gebouwen mee te bekleden.

Gesamtkunstwerk

Een kunstwerk waarin alle onderdelen (architectuur, meubels, behang, verlichting en kleding) als één geheel zijn ontworpen.


Drie meesters

  • Victor Horta: smeedijzer en trappenhuizen

    vol zweepslaglijnen.

  • Gustav Klimt: decoratieve schilderkunst.

  • Antoni Gaudí: organische architectuur.

Klik op de hotspots om een van de kunstwerken van de meesters te bekijken.

Horta: Belgische architect die bekend werd om zijn ijzerconstructies met sierlijke zweepslaglijnen in trappenhuizen en ramen.

Klimt: Meester van de decoratieve schilderkunst. Hij gebruikte echt goudblad en combineerde abstracte patronen met menselijke emotie.

Gaudí: De architect uit Barcelona. Hij haalde zijn constructies uit de natuur (zoals de structuur van bomen, botten en schelpen).

Kun jij ze

vinden?

  • Zweepslaglijn

  • Plant- en natuurmotieven

  • Asymmetrie

  • Organische bogen

Kunnen de leerlingen de volgende Art Nouveau-kenmerken vinden in deze afbeelding van deze ruimte die Horta heeft bedacht?

Zweepslaglijn (kronkelende lijnen in het smeedijzer of hout)

Plant- en natuurmotieven (bloemvormige lampen of behang)

Asymmetrie (de linker- en rechterkant zijn niet precies hetzelfde)

Organische bogen (deuren/ramen die niet recht zijn, maar licht gebogen)

Kies onder de slide voor 'Toon bij student'. Leerlingen tikken op hun scherm op de plek waar ze een kenmerk herkennen. Of doe de opdracht klassikaal op het scherm.

Art deco


Tegen 1910-1914 raakt de Art Nouveau uit de mode. Mensen vinden de krullen en versieringen te druk, te duur om te maken en 'te veel van het goede'.


Kunstenaars stappen over op strakkere, meer geometrische lijnen. Dit leidt tot stijlen als de Art Deco en later De Stijl (Piet Mondriaan).

1915–1939

V.l.n.r.: Chrysler Building, New York (1928), bron

Tamara de Lempicka - autoportret. (1929) , bron
Bugatti Type 57 Atalante (1936), bron

Deze slide heeft geen instructies

Zoek de verschillen

Schilderij van Botticelli

Schilderij van Rafaël

WAT VALT JE OP?

Art nouveau

Art deco

Alphonse Mucha - Cycles Perfecta (1902)

Bron afbeelding

G. Favre - Cycles Dilecta (1928)

Bron afbeelding

Visible thinking: Compare


Zoek de verschillen tussen beide affiches. Wat valt op? Denk aan stijl, kleur, vormen, diepte.

Art deco


  • Geometrisch:
    driehoeken, cirkels, ruiten en rechthoeken

  • Patronen:
    zigzags, trappen, chevrons en zonnestralen

  • Verticaliteit:
    sterke verticale lijnen, zoals te zien is bij wolkenkrabbers

  • Invloed cultuur:
    motieven uit het oude Egypte (na de ontdekking van Toetanchamon), Afrika en Azië

V.l.n.r.: Chrysler Building, New York (1928), bron

Tamara de Lempicka - autoportret. (1929) , bron
Bugatti Type 57 Atalante (1936), bron

Geometrisch: Art Deco omarmt de machine. Geen kronkelende plantvormen meer, maar wiskundige basisvormen die strak en precies aanvoelen. Vormen werden gekozen omdat ze gemakkelijk machinaal te verwerken waren in massaproductie en architectuur.

Patronen: De herhalende patronen tonen de energie van de moderne tijd: snelheid, elektriciteit, de jazz-aera en hoop op de toekomst.

Verticaliteit: Gebouwen en voorwerpen willen 'omhoog'. Sterke verticale lijnen benadrukken de hoogte en drang naar de hemel. Dit ontstond door de opkomst van de eerste wolkenkrabbers in New York (zoals het Chrysler Building), waar bouwgrond duur was.

Cultuur: Kunstenaars combineerden westerse luxe met exotische vormen uit Afrika, Azië en het Oude Egypte. De ontdekking van het graf van Toetanchamon in 1922 veroorzaakte een wereldwijde 'Egyptomania' die Art Deco sterk beïnvloedde.

1

Art nouveau

2

Art deco

Welke stijl spreekt jou meer aan?

Deze slide heeft geen instructies

Spinner Reflectie Art Nouveau

Draai aan de spinner en bedenk bij de categorie waarop je terechtkomt hoe je een art nouveau kunstwerk kunt herkennen. Geef een voorbeeld of uitleg.

Spinner-opdracht: Reflectie Renaissance Schilderkunst


Leg uit dat leerlingen nu reflecteren op hoe ze middeleeuwse schilderkunst in het algemeen kunnen herkennen. Draai de spinner één keer om te laten zien hoe het werkt.


Stijl: Hoe zien de figuren en de compositie eruit?

Symboliek: Welke symbolen zijn typisch?

Religie & Verhaal: Welke verhalen worden vaak afgebeeld? (bijv. bijbelse scènes, heiligenleven)

Techniek & Materialen: Welke technieken of materialen zijn kenmerkend? (bijv. tempera op paneel, goudblad)

Kleur & Decoratie: Wat valt op aan kleuren en versiering?

Samenvatting

  1. Kenmerken van art nouveau:

    • Gebruik van organische vormen, natuurmotieven en de dynamische zweepslaglijn

    • Afkeer van rechte lijnen, symmetrie en de massaproductie uit de Industriële Revolutie

    • Streven naar een Gesamtkunstwerk: kunst drong door in het alledaagse leven

  2. Belangrijke kunstenaars:

    • Alphonse Mucha: affiches met sierlijke illustraties, pasteltinten en decoratieve contouren

    • Gustav Klimt: schilderkunst met goudblad, abstracte patronen en realistische figuren

    • Antoni Gaudí & Victor Horta: architectuur geïnspireerd op natuurlijke structuren (bomen, botten en schelpen) en smeedijzeren constructies.

  3. Verandering en invloed:

    • Stoppen met het nadoen van oude historische stijlen, zoals Griekse of Romeinse tradities

    • Kunst was niet alleen voor musea, maar zichtbaar in het dagelijks straatbeeld

    • Overgang rond 1910 naar strakkere, meer geometrische stromingen zoals Art Deco en De Stijl.

Deze slide heeft geen instructies

Woordenlijst

  • Art nouveau: kunststroming (1890–1910) die de natuur als belangrijkste inspiratiebron gebruikt.

  • Zweepslaglijn: krullijn (coup de fouet) geïnspireerd op slingerende plantenstengels.

  • Organische vormentaal: Vormgeving gebaseerd op natuurlijke structuren, zonder strakke of rechte lijnen.

  • Gesamtkunstwerk: een gebouw of ruimte waarin alle onderdelen in één stijl samensmelten

  • Industriële Revolutie: periode van snelle machinale massaproductie

  • Toegepaste kunst: kunstzinnig ontworpen gebruiksvoorwerpen, zoals meubels, affiches en lampen

  • Trencadís: mozaïektechniek van Antoni Gaudí met gebroken keramiek- en glastegels

  • Asymmetrie: een compositie waarbij de linker- en rechterhelft bewust niet hetzelfde zijn

  • Art deco: strakke, geometrische kunststroming die na 1910 art nouveau verving

Deze slide heeft geen instructies

Deze slide heeft geen instructies