Art nouveau
KUNST
Art nouveau
KUNST
Vertel: Deze les gaat over een kunststroming die rond 1900 Europa veroverde. We gaan ontdekken hoe kunstenaars helemaal klaar waren met het nadoen van oude stijlen en hoe zij de natuur gebruikten als hun grootste inspiratiebron.
Extra achtergrondinformatie: Art Nouveau en Jugendstil zijn twee namen voor dezelfde stroming (Art Nouveau in Frankrijk/België, Jugendstil in Duitsland/Nederland). De stroming duurde maar kort (ca. 1890 tot 1910), maar had een gigantische impact op het straatbeeld.
Afbeelding: La Primevère (1899)
Bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Alphonse_Mucha#/media/File:La_Primev%C3%A8re_-_affiche_-_Mucha_99_-_btv1b525058327.jpg
Wat hebben deze werken met elkaar gemeen?
Metro-ingang - Hector Guimard
Affiche - Alphonse Mucha
Casa Batlló - Antoni Gaudí
Kijken zonder voorkennis
Doel: leerlingen laten ontdekken voordat begrippen worden aangeboden
Toon drie werken:
Metro-ingang Hector Guimard
Affiche Alphonse Mucha
Casa Batlló Antoni Gaudí
Leerlingen gaan eerst kijken als kunstonderzoekers. Ze hoeven nog niet te weten wat ze zien. Het gaat om goed observeren en argumenteren.
Wat valt je als eerste op?
Welke overeenkomsten zie je?
Wat hebben deze werken volgens jou met elkaar te maken?
Deze vier voorbeelden laten zien dat Art Nouveau een totaalstijl was. Kunstenaars wilden niet alleen een schilderij maken, maar de hele omgeving vormgeven.
WAT ZIE JE?
Wat valt je op aan de lijnen, vormen en details?
WAT DENK JE?
Waarvoor denk je
dat dit gemaakt is?
WAT VRAAG JE JE AF?
Wat maakt je nieuwsgierig?
Zie - Denk - Vraag
Met deze werkvorm leren leerlingen eerst goed kijken, daarna nadenken over wat ze zien, en tenslotte vragen stellen. Het helpt leerlingen om niet meteen conclusies te trekken, maar eerst bewijs in het beeld te zoeken.
Deze werkvorm is gebaseerd op de Visible Thinking-routine See-Think-Wonder.
1. Wat zie je? Laat leerlingen eerst 30–60 seconden stil kijken. Daarna mogen ze dingen benoemen. Stimuleer concrete observaties.
Wat valt je nog meer op? Zie je details die anderen nog niet hebben genoemd Waar in het beeld gebeurt iets interessants? Schrijf de observaties zichtbaar op het bord of op een slide.
2. Wat denk je dat hier gebeurt?
Nu mogen leerlingen interpretaties geven. Belangrijk: vraag altijd naar bewijs in het beeld. Voorbeelden van leerlingreactie: Ik denk dat de personen in het midden in gesprek zijn.
3. Wat maakt je nieuwsgierig? Wat vraag je je af? Hier ontstaan onderzoeksvragen. Wat zou je willen weten over deze afbeelding? Wat begrijp je nog niet? Welke vragen heb je over deze mensen of gebeurtenis?
Voorbeelden van leerlingvragen: Wie zijn deze mensen? Wie heeft dit gemaakt?
Afbeelding: Alphonse Mucha – Gismonda (1894)
Bron afbeelding: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/57/Alphonse_Mucha_-_Poster_for_Victorien_Sardou%27s_Gismonda_starring_Sarah_Bernhardt.jpg
Extra achtergrondinformatie: Gismonda is de poster die Alphonse Mucha van de beroemde actrice Sarah Bernhardt maakte. Deze poster hing in Parijs op straat en maakte Mucha op één nacht wereldberoemd. De smalle, lange vorm en de aureool-achtige cirkel achter haar hoofd werden zijn handelsmerk.
Aan het eind van
deze les kun je . . .
de belangrijkste kenmerken van art nouveau (jugendstil) herkennen en benoemen, zoals de zweepslaglijn, organische vormen, asymmetrie en plantmotieven.
uitleggen waarom kunstenaars rond 1900 een nieuwe stijl ontwikkelden.
uitleggen hoe Art Nouveau een reactie was op de Industriële Revolutie en massaproductie.
kunstwerken, meubels en gebouwen uit de art nouveau analyseren en vergelijken.
Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen. Welke van deze doelen lijkt je het interessantst?
Verzet tegen
de machine
De 19e eeuw bracht de Industriële Revolutie.
Fabrieken draaiden op volle toeren en maakten duizenden identieke, goedkope spullen. Het resultaat? De leefomgeving werd eentonig en vol zielloze 'fabriekskunst'.
Art nouveau-kunstenaars wilden de menselijke ziel en het eerlijke handwerk terugbrengen. Elk meubelstuk, elke poster en elke lamp moest voelen als een uniek kunstwerk.
Een huis moest een 'oase' van schoonheid worden om te ontsnappen aan de vieze, grauwe industriestad.
Adolph von Menzel - Eisenwalzwerk (1875)
Door de Industriële Revolutie kwamen er opeens fabrieken die duizenden dezelfde, goedkope stoelen en kasten maakten. Kunstenaars gruwden hiervan. Zij vonden dat de menselijke ziel en schoonheid verdwenen waren. Ze wilden spullen maken die met liefde, vakmanschap en natuurlijke vormen waren ontworpen.
Art nouveau
Dynamische, golvende lijnen en asymmetrische composities.
Zweepslaglijn (coup de fouet):
Slingerende S-curves geïnspireerd op de natuur.
Inspiratie uit flora en fauna:
Plantenstengels, bloemen, klimop en vogelveren.
Gesamtkunstwerk:
Kunst drong door in het alledaagse leven (architectuur, affiches, meubels en sieraden).
1885–1914
Alphonse Mucha - JOB (1896)
Wijs leerlingen op de zweepslaglijnen: Kijk naar het overdreven weelderige, krullende haar van de vrouw en de kringelende rook van de sigaret. De lijnen bewegen als golven en klimplanten, waardoor het hele beeld vol dynamiek zit.
Laat leerlingen kijken naar de decoratieve patronen: De goud-paarse mozaïekrand op de achtergrond en de gestileerde letters van het merk "JOB". De natuurlijke vormen worden samengevoegd met grafische, decoratieve kaders.
Bespreek hoe Mucha kunst en toegepaste reclame verbindt: Dit is een commerciële poster voor sigarettenpapier (vloeipapier), maar Mucha maakt er een sprookjesachtige, bijna goddelijke afbeelding van. Hij verheft alledaagse reclame tot hoge kunst.
Leg in je eigen woorden uit waarom art nouveau-kunstenaars géén rechte lijnen wilde gebruiken.
Open vraag
Geef de leerlingen 2 minuten de tijd om hun antwoord te formuleren.
Rechte lijnen komen niet voor in de natuur én ze deden denken aan de eentonige machinale fabrieksproducten.
Met devices: Leerlingen sturen hun antwoord in via LessonUp. De docent toont een paar mooie anonieme antwoorden live op het bord.
Zonder devices: Laat 2-3 leerlingen hun geschreven antwoord kort voorlezen.
Hoewel Klimt een schilderij maakte op een plat doek en Gaudí een heel gebouw neerzette in Barcelona, werken ze vanuit precies hetzelfde idee. Vergelijk op deze slide twee meesters uit deze periode: Klimt en Gaudí. Welke overeenkomst zie je in de decoratie
Gustav Klimt - De Kus:
- Schilderkunst (Goudblad & Olieverf)
- Platte, abstracte patronen + realisme
- Bladgoud, rijke pigmenten
- Droomachtig, intiem, decoratief
Antoni Gaudí – Casa Batlló
- Architectuur & Mozaïek (Trencadís)
- Volledig organisch, geen rechte lijnen
- Gebroken tegels, natuursteen, ijzer
- Sprookjesachtig, alsof het gebouw "leeft"
Extra achtergrondinformatie: Klimt gebruikte echt bladgoud in zijn 'gouden periode'. Gaudí gebruikte de Trencadís-techniek: hij kocht afvalmateriaal op van tegelfabrieken en sloeg de tegels in stukken om de golvende muren van zijn gebouwen mee te bekleden.
Gesamtkunstwerk
Een kunstwerk waarin alle onderdelen (architectuur, meubels, behang, verlichting en kleding) als één geheel zijn ontworpen.
Drie meesters
Victor Horta: smeedijzer en trappenhuizen
vol zweepslaglijnen.
Gustav Klimt: decoratieve schilderkunst.
Antoni Gaudí: organische architectuur.
Klik op de hotspots om een van de kunstwerken van de meesters te bekijken.
Horta: Belgische architect die bekend werd om zijn ijzerconstructies met sierlijke zweepslaglijnen in trappenhuizen en ramen.
Klimt: Meester van de decoratieve schilderkunst. Hij gebruikte echt goudblad en combineerde abstracte patronen met menselijke emotie.
Gaudí: De architect uit Barcelona. Hij haalde zijn constructies uit de natuur (zoals de structuur van bomen, botten en schelpen).
Kun jij ze
vinden?
Zweepslaglijn
Plant- en natuurmotieven
Asymmetrie
Organische bogen
Kunnen de leerlingen de volgende Art Nouveau-kenmerken vinden in deze afbeelding van deze ruimte die Horta heeft bedacht?
Zweepslaglijn (kronkelende lijnen in het smeedijzer of hout)
Plant- en natuurmotieven (bloemvormige lampen of behang)
Asymmetrie (de linker- en rechterkant zijn niet precies hetzelfde)
Organische bogen (deuren/ramen die niet recht zijn, maar licht gebogen)
Kies onder de slide voor 'Toon bij student'. Leerlingen tikken op hun scherm op de plek waar ze een kenmerk herkennen. Of doe de opdracht klassikaal op het scherm.
Art deco
Tegen 1910-1914 raakt de Art Nouveau uit de mode. Mensen vinden de krullen en versieringen te druk, te duur om te maken en 'te veel van het goede'.
Kunstenaars stappen over op strakkere, meer geometrische lijnen. Dit leidt tot stijlen als de Art Deco en later De Stijl (Piet Mondriaan).
1915–1939
Deze slide heeft geen instructies
Zoek de verschillen
Schilderij van Botticelli
Schilderij van Rafaël
WAT VALT JE OP?
Art nouveau
Art deco
Alphonse Mucha - Cycles Perfecta (1902)
G. Favre - Cycles Dilecta (1928)
Visible thinking: Compare
Zoek de verschillen tussen beide affiches. Wat valt op? Denk aan stijl, kleur, vormen, diepte.
Art deco
Geometrisch:
driehoeken, cirkels, ruiten en rechthoeken
Patronen:
zigzags, trappen, chevrons en zonnestralen
Verticaliteit:
sterke verticale lijnen, zoals te zien is bij wolkenkrabbers
Invloed cultuur:
motieven uit het oude Egypte (na de ontdekking van Toetanchamon), Afrika en Azië
Geometrisch: Art Deco omarmt de machine. Geen kronkelende plantvormen meer, maar wiskundige basisvormen die strak en precies aanvoelen. Vormen werden gekozen omdat ze gemakkelijk machinaal te verwerken waren in massaproductie en architectuur.
Patronen: De herhalende patronen tonen de energie van de moderne tijd: snelheid, elektriciteit, de jazz-aera en hoop op de toekomst.
Verticaliteit: Gebouwen en voorwerpen willen 'omhoog'. Sterke verticale lijnen benadrukken de hoogte en drang naar de hemel. Dit ontstond door de opkomst van de eerste wolkenkrabbers in New York (zoals het Chrysler Building), waar bouwgrond duur was.
Cultuur: Kunstenaars combineerden westerse luxe met exotische vormen uit Afrika, Azië en het Oude Egypte. De ontdekking van het graf van Toetanchamon in 1922 veroorzaakte een wereldwijde 'Egyptomania' die Art Deco sterk beïnvloedde.
Art nouveau
Art deco
Welke stijl spreekt jou meer aan?
Deze slide heeft geen instructies
Spinner Reflectie Art Nouveau
Draai aan de spinner en bedenk bij de categorie waarop je terechtkomt hoe je een art nouveau kunstwerk kunt herkennen. Geef een voorbeeld of uitleg.
Spinner-opdracht: Reflectie Renaissance Schilderkunst
Leg uit dat leerlingen nu reflecteren op hoe ze middeleeuwse schilderkunst in het algemeen kunnen herkennen. Draai de spinner één keer om te laten zien hoe het werkt.
Stijl: Hoe zien de figuren en de compositie eruit?
Symboliek: Welke symbolen zijn typisch?
Religie & Verhaal: Welke verhalen worden vaak afgebeeld? (bijv. bijbelse scènes, heiligenleven)
Techniek & Materialen: Welke technieken of materialen zijn kenmerkend? (bijv. tempera op paneel, goudblad)
Kleur & Decoratie: Wat valt op aan kleuren en versiering?
Samenvatting
Kenmerken van art nouveau:
Gebruik van organische vormen, natuurmotieven en de dynamische zweepslaglijn
Afkeer van rechte lijnen, symmetrie en de massaproductie uit de Industriële Revolutie
Streven naar een Gesamtkunstwerk: kunst drong door in het alledaagse leven
Belangrijke kunstenaars:
Alphonse Mucha: affiches met sierlijke illustraties, pasteltinten en decoratieve contouren
Gustav Klimt: schilderkunst met goudblad, abstracte patronen en realistische figuren
Antoni Gaudí & Victor Horta: architectuur geïnspireerd op natuurlijke structuren (bomen, botten en schelpen) en smeedijzeren constructies.
Verandering en invloed:
Stoppen met het nadoen van oude historische stijlen, zoals Griekse of Romeinse tradities
Kunst was niet alleen voor musea, maar zichtbaar in het dagelijks straatbeeld
Overgang rond 1910 naar strakkere, meer geometrische stromingen zoals Art Deco en De Stijl.
Deze slide heeft geen instructies
Woordenlijst
Art nouveau: kunststroming (1890–1910) die de natuur als belangrijkste inspiratiebron gebruikt.
Zweepslaglijn: krullijn (coup de fouet) geïnspireerd op slingerende plantenstengels.
Organische vormentaal: Vormgeving gebaseerd op natuurlijke structuren, zonder strakke of rechte lijnen.
Gesamtkunstwerk: een gebouw of ruimte waarin alle onderdelen in één stijl samensmelten
Industriële Revolutie: periode van snelle machinale massaproductie
Toegepaste kunst: kunstzinnig ontworpen gebruiksvoorwerpen, zoals meubels, affiches en lampen
Trencadís: mozaïektechniek van Antoni Gaudí met gebroken keramiek- en glastegels
Asymmetrie: een compositie waarbij de linker- en rechterhelft bewust niet hetzelfde zijn
Art deco: strakke, geometrische kunststroming die na 1910 art nouveau verving
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies