Par. 1.5: Samenstellingen maken

Start van de les

Telefoon uit of op stil.

Neem plaats (plattegrond)

Jas uit.

Op tafel: Werkboek Nederlands of laptop/ Chromebook en schrift dicht 

Tas op de grond.

Geen eten of drinken


Presentie!

1 / 28
volgende
Slide 1: Slide
newEditorNederlandsMiddelbare schoolvmbo k, tLeerjaar 1

In deze les zitten 28 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Start van de les

Telefoon uit of op stil.

Neem plaats (plattegrond)

Jas uit.

Op tafel: Werkboek Nederlands of laptop/ Chromebook en schrift dicht 

Tas op de grond.

Geen eten of drinken


Presentie!

Deze slide heeft geen instructies

Toets 1: Hoofdstuk 1


25 september 2026

Par. 1.3: Lezen

Par. 1.5: Woorden

Par. 1.7: Grammatica

Par. 1.8: Spelling

Deze slide heeft geen instructies

Samenstellingen maken

Open met herkenbare voorbeelden uit het dagelijks leven, zoals sporttas of regenjas, zodat leerlingen meteen zien dat ze zulke woorden al vaak gebruiken.

Par. 1.5

In deze paragraaf leer je:


  • 25 nieuwe woorden gebruiken;

  • hoe je handig nieuwe woorden leert;

  • wat samenstellingen zijn.


Deze slide heeft geen instructies

Lesdoel(en)

Aan het einde van deze les kan je:

  • uitleggen wat een samenstelling is en hoe ik die correct gebruikt in een zin.

Deze slide heeft geen instructies

Het lesdoel is behaald als:

Je in eigen woorden kan vertellen wat een samenstelling is, minimaal drie samenstellingen correct kan herkennen, zelf drie correcte zinnen met samenstellingen kan maken

Deze slide heeft geen instructies

september 2026

Wat: Par. 1.5 samenstellingen

Wanneer:

Hoe: Gezamelijk/ zelfstandig werken

Klaar: Par. 1.5 opdrachten

HW:  Par. 1.5opdrachten

Lesdoel: Zie vorige slide!

Taaldoel:

Deze slide heeft geen instructies

Uit hoeveel aparte woorden bestaat één woord?

  1. Schooltas

  2. Voetbalschoen

  3. Regenjas

  4. Handdoek

  5. Boekenkast

Deze slide heeft geen instructies

Wat is een samenstelling?

Een samenstelling is een woord dat uit twee of meer aparte woorden bestaat.


Die losse woorden vormen samen één nieuw woord met een eigen betekenis.

Benadruk dat het om één woord gaat in de schrijfwijze, ook al herkennen leerlingen de losse delen nog.

Voorbeelden van samenstellingen

  • sport + tas = sporttas

  • tafel + tennis + tafel = tafeltennistafel

  • Een samenstelling kan dus uit twee woorden bestaan, maar ook uit meer dan twee.

Laat zien dat bij tafeltennistafel het middelste deel ook betekenis toevoegt, maar dat het toch één geheel blijft.

Eén woord, één betekenis

Bij een samenstelling werken de delen samen:

  • sporttas = een tas voor sport

  • tafeltennistafel = een tafel voor tafeltennis


De betekenis van het nieuwe woord is dus meer dan alleen de losse woorden naast elkaar.

Deze slide heeft geen instructies

Wat is een samenstelling?

A

Eén nieuw woord

B

Twee losse zinnen

C

Een lange klank

D

Een soort lidwoord

Toetst de kern uit slides 2-4: losse woorden vormen samen één nieuw woord met een eigen betekenis.

Vul de juiste woorden in

Een samenstelling bestaat uit twee of meer aparte woorden. Die woorden vormen samen één nieuw woord met een eigen betekenis. Een sporttas is dus een tas voor sport.

samenstelling
één nieuw woord
sporttas
lidwoord
drie zinnen
sport
woorddeel

De drie juiste invullingen sluiten direct aan bij de definities en voorbeelden uit de eerste subtopic.

Soms komen er letters bij

Om een goede samenstelling te maken, komen er soms letters tussen de woorddelen.


Voorbeelden:

  • talent + jacht = talentenjacht

  • training + broek = trainingsbroek

Noem deze tussenletters zonder verder uit te wijden in regels buiten de leertekst. Het doel hier is herkenning in voorbeelden.

Welke letters komen erbij?

  • Bij talent + jacht komt -en erbij:

talentenjacht

  • Bij training + broek komt -s erbij:

trainingsbroek


Die extra letters zorgen voor een goed lopend woord.

Gebruik de voorbeelden precies zoals in de leertekst. Vermijd extra uitzonderingen of spellingregels; die horen niet in deze compacte les.

Soms gaan er letters af

Soms haal je juist letters weg als je een samenstelling maakt.


Voorbeeld:

  • tekenen + talent = tekentalent

  • De letters -en gaan eraf.

Leg kort uit dat niet elk grondwoord onveranderd blijft. Het eindresultaat moet een correct samengesteld woord zijn.

Wat gebeurt er bij tekenen + talent?

A

Er komt -s bij

B

Er gaat -en af

C

Er komt -en bij

D

Er verandert niets

Plausibele afleiders verwijzen naar de andere voorbeelden uit de les: -s erbij en -en erbij.

Vul de juiste woorden in

Bij samenstellingen moet je goed naar de vorm kijken. Soms komt er -en bij, zoals in talentenjacht. Soms komt er -s bij, zoals in trainingsbroek. En soms gaan letters eraf, zoals bij tekentalent.

-en
talentenjacht
-s
tekentalent
-t
sporttas
jacht
training

Controleert of leerlingen het onderscheid zien tussen letters erbij en letters eraf.

Het laatste woord is het belangrijkst

Bij een samenstelling is het laatste woord het belangrijkst voor de betekenis.


Voorbeelden:

  • sporttas = een soort tas

  • tafeltennistafel = een soort tafel

Benadruk dat het eerste deel meestal iets zegt over het laatste deel. Dat helpt leerlingen om de betekenis snel te bepalen.

Zo begrijp je de betekenis

Je kunt de betekenis vaak vinden door te vragen:

Wat voor soort woord is dit?


  • sporttas → wat voor soort tas? Een tas voor sport.

  • tafeltennistafel → wat voor soort tafel? Een tafel voor tafeltennis.

Deze denkstap helpt bij woordbegrip én bij het herkennen van het hoofdwoord in een samenstelling.

Het laatste woord bepaalt het lidwoord

Het laatste woord bepaalt ook het lidwoord van de samenstelling.


Voorbeeld:

  • het talent

  • de jacht

  • de talentenjacht

Wijs erop dat leerlingen niet naar het eerste woord moeten kijken voor het lidwoord, maar naar het laatste woord.

Betekenis en lidwoord samen

Het laatste woord doet dus twee dingen:

  • het bepaalt de betekenis van het soort woord

  • het bepaalt het lidwoord


Daarom is het laatste deel van een samenstelling extra belangrijk.

Laat leerlingen dit als kernregel onthouden: kijk bij samenstellingen altijd goed naar het laatste woord.

Welk woord bepaalt het lidwoord?

A

Het eerste woord

B

Het middelste woord

C

Het kortste woord

D

Het laatste woord

Toetst de kernregel uit slides 9-12: het laatste woord bepaalt betekenis én lidwoord.

Zelfstandig werken

Par. 1.5 opdrachten maken



Deze slide heeft geen instructies

Wat heb jij vandaag geleerd over samenstellingen?

Deze slide heeft geen instructies

Welk deel vond jij het lastigst?

Deze slide heeft geen instructies

Eén woord dat jij onthoudt uit deze les

Gebruik deze woordwolk als korte terugblik. Vraag enkele leerlingen waarom ze juist dat woord kiezen.

Begrippen

samenstelling - een woord dat uit twee of meer aparte woorden bestaat

woorddeel - een los woord dat deel wordt van een samenstelling

tussenletters - letters die soms tussen woorddelen komen, zoals -en of -s

lidwoord - een woord als de of het dat bij een zelfstandig naamwoord hoort

betekenis - wat een woord betekent

laatste woord - het deel van de samenstelling dat betekenis en lidwoord bepaalt

Deze slide heeft geen instructies