Van boom tot plank

• newEditor
• Hout
• Secundair onderwijs
• Beroepssecundair onderwijs
• STEM
• Leerjaar 3

Welkom!

Hout | Materialenleer

1ste jaar 2de graad | Arbeidsmarktfinaliteit

Waar denk je aan als we spreken over hout?

Van boom tot grondstof

Waarover gaan we het vandaag hebben

Vandaag ontdekken we massief hout.

Van de boomstam tot de eigenschappen van een plank.

Van boom naar massief hout

Schors

= vergelijkbaar met onze huid

= bescherming tegen weersomstandigheden, insecten, bosbrand

= verkurkte bast

Bast (floëem)

= buitenste levende laag

= transport van suikers en voedingsstoffen van bladeren naar takken, stam, wortels

= sapstroom van boven naar beneden

Cambium (bastvlies)

= microscopische laag tussen bast en spinthout

= meristeemcellen, stamcellen die continu delen en zorgen voor de groei van de boom

= groei naar binnen = nieuw spinthout

= groei naar buiten = nieuwe bast

= meest vitale zone van de boom, indien rondom doorgesneden = geen sapstroom meer mogelijk en sterft de boom onherroepelijk

Spinthout (xyleem)

= binnenste levende laag

= sapstroom van beneden naar boven

= brengt water en voedingsstoffen van wortels naar bladeren

= lichter van kleur

= minder duurzaam, zit vol suikers en zetmeel en is zeer gevoelig voor schimmels, insecten en houtrot

= zachter en natter, lagere dichtheid en bevat meer vocht, gaat meer krimpen en zwellen

Kernhout

= binnenste oudere gedeelte van de boom

= biologisch dood hout, geen rol meer in sapstroom

= stabiele as van de boom, zorgt voor structurele stevigheid

= donkere, volle kleur

= zeer bestendig tegen schimmels, insecten en houtrot

= volledig uitgewerkt, minder krimpen en zwellen

Merg

= absolute middelpunt van de stam

= allereerste structuur wanneer scheut begint te groeien

= zacht sponsachtig weefsel, parenchymweefsel

= sterft snel af na vorming van jaarringen

= extreem zwak, geen constructieve waarde

= oorzaak van kopscheuren, jaarringen rond merg zijn zeer strak en sterk gebogen waardoor er tijdens het droge extreme spanningen op komen

Houtstralen

= bundels levende cellen

= lopen horizontaal en radiaal door de boomstam, als de spaken van een fietswiel

= verbinden merg met cambium en bast

= dwars op verticale sapstroom

= transporteren water en voedingsstoffen horizontaal in de stam, van bast naar spinthout

= in de winter worden hier zetmeel en vetten opgeslagen die nodig zijn voor nieuwe groei in het voorjaar

= sterf af bij transformatie van spinthout naar kernhout

= geven bij afsterven opgeslagen tannines en looizuren af die zorgen voor de donkere kleur en hoge duurzaamheid van het kernhout

= zorgen voor spiegels bij kwartiers zagen

Jaarringen

= ontstaan door verschil in groeisnelheid in lente en zomer

= voorjaar, cambium deelt heel snel in grote, wijd open cellen met dunne celwanden

= najaar, cambium deelt trager in kleine, compacte cellen met dikke celwanden

= winter, cambium gaat in rust tot volgend voorjaar

= de abrupte overgang tussen licht voorjaarshout en compact zomerhout zorgen voor de zichtbare grens die wij onderscheiden als jaarringen

Lengterichting

= richting waarin de cellen, vaten en vezels van de boom verticaal zijn gegroeid

= waarom belangrijk: hout is anisotroop, gedraagt zich in alle richtingen anders dus lengterichting is cruciaal voor

A.Sterkte: hout is heel sterk in de lengterichting, vergelijking bundel rietjes tov één rietje

B.Werking: hout werkt zo goed als niet in de lengterichting

C.Bewerken: vezelrichting bij schaven (lengterichting = zuiver, haaks = vezels haken vast en scheuren uit) en zagen (lengterichting = schulpen, haaks = afkorten + verschillende zaagbladen)

Kopshout

= haaks op lengterichting

= jaarringen zichtbaar als bogen of lijnen

= zeer hard en drukvast, snijplanken met verlijmde blokjes kopshout

= grote zuigkracht, houtvaten staan open en werken als spons voor vloeistoffen, kleuren en beitsen worden sterker opgenomen dus kopshout wordt donkerder gekleurd dan langshout

= grote krimp en zwel, kopscheuren bij drogen, scheuren bij schroeven of nagelen

Op bool zagen

De boolse plank

Waarom zijn jaarringen zichtbaar op een doorsnede van een boomstam?

A

Omdat het kernhout elk jaar volledig wordt vervangen.

B

Omdat de boom elk jaar nieuwe houtlagen vormt met verschillen in groei.

C

Omdat houtvezels elk jaar van richting veranderen.

D

Omdat de schors elk jaar een nieuwe laag vormt naar binnen.

Wat hebben jullie onthouden?

Hoe herken je op een kopse doorsnede een hartplank?

A

Het is de breedste plank zonder wankanten.

B

Het is de plank met de meeste schors aan de zijkanten.

C

Het is de plank waarop het merg zichtbaar is op het kopse vlak.

D

Het is de plank waar de jaarringen allemaal recht lopen.

Wat hebben jullie onthouden?

We lossen samen enkele vragen op.

• Jullie kunnen individueel antwoorden via LessonUp

• We bespreken de resultaten om tot het juiste antwoord te komen

• Tip! Het is niet omdat je iets anders denkt dat je fout bent.

Wat is het verschil tussen kopshout en langshout?

A

Kopshout heeft nog schors, langshout is volledig ontschorst.

B

Kopshout is het oudste hout, langshout is het jongste hout.

C

Bij kopshout kijk je dwars op de vezels, bij langshout kijk je langs de vezels.

D

Kopshout heeft altijd jaarringen, langshout heeft geen jaarringen.

Wat hebben jullie onthouden?

Wat hebben jullie onthouden?

Kantrechten van hout

De wankanten worden weggezaagd om rechte, meer nuttige kanten te verkrijgen.

Kantrechten van hout

Door het uitsmetten delen we de boolplank op in bruikbare afmetingen.

De afmetingen kunnen verschillend zijn en gekozen worden aan de hand van de nodige afmetingen in een project.

Vaak wordt op vaste breedtes gekantrecht, standaardmaten in de handel.

Kantrechten van hout - Handelsafmetingen

Enkele veel voorkomende, gebruikte afmetingen in de houthandel.

Let op, dit kan verschillen naargelang de fabrikant.

Aandachtspunt bij ruw hout: houd er bij keuze van de duimse maat rekening mee dat het hout nog moet geschaafd worden. Houd rekening met een 3 tot 4 mm verlies bij het schaven, kies dus een maat met voldoende dikte.

Zaagwijzen van hout

Situering van de zaagwijzen in de stam ten opzicht van de jaarringen.

Zaagwijzen van hout

Opdelen van de boomstam

Herhalingsoefening

Geef een antwoord op de meerkeuzevragen via LessonUp.

• We werken individueel.

• Vragen of onduidelijk? Steek je hand op, ik zal je verder helpen.

• Wie klaar is houdt zich rustig en stil tot iedereen klaar is.

• Als iedereen heeft kunnen antwoorden bespreken we de antwoorden.

Waarom worden wankanten weggezaagd tijdens het kantrechten van hout?

A

Om de plank dunner te maken

B

Om rechte bruikbare kanten te krijgen

C

Om de plank korter te maken

D

Om de jaarringen rechtop te zetten

Zaagwijzen van hout

Waarom kiest men bij het verzagen van hout soms voor dosse in plaats van kwartier?

A

Minder droogtijd nodig

B

Meer maatvastheid

C

Hoger rendement, minder werk

D

Jaarringen haaks op het vlak

Welke plank is vals kwartiers gezaagd?

A

B

C

A

B

C

D

Er is geen plank op vals kwartier;

Waarom is kwartiers gezaagd hout maatvaster dan dosse hout?

Bespreek dat kwartiers gezaagd hout maatvaster is omdat de jaarringen rechter en meer haaks op het vlak liggen. Daardoor werkt het hout minder bij schommelingen in vocht en temperatuur: minder krimp, zwel en kromtrekken dan dosse gezaagd hout.

Exit Ticket

Tijd om af te sluiten!

We hebben vandaag veel geleerd over hout en de eigenschappen van hout.

Als je alles goed hebt begrepen dan kan je het volgende gemakkelijk beantwoorden:

“Je ziet twee planken van dezelfde houtsoort en met dezelfde afmetingen. Bij de ene plank liggen de jaarringen bijna evenwijdig met het brede oppervlak, bij de ander staan ze bijna haaks. Toch werken beide planken anders.”

• Welke plank zal doorgaans het minste werken in de breedte?

• Verklaar waarom dit zo is.

Welke plank werkt het minst in de breedte? Leg kort uit.

Verwacht antwoord:

de kwartiers gezaagde plank (jaarringen bijna haaks op het brede vlak) werkt meestal het minst in de breedte.

Uitleg:

hout krimpt en zwelt veel meer tangentiaal dan radiaal. Bij kwartiers hout is de breedte meer in radiale richting, dus minder vervorming. Bij dosse hout (jaarringen bijna evenwijdig) is de breedte meer tangentiaal, dus meer werking.