Les 3 KZD INT: Culturele bril en cultuurshock

• newEditor
• Kzd int
• MBO
• Studiejaar 1

Kijken door een culturele bril en wat is een cultuurshock?

Open met het idee dat studenten al weten wat cultuur, normen, waarden en gewoonten zijn. Deze les bouwt daarop verder: niet opnieuw de theorie, maar kijken hoe die kennis invloed heeft op hoe je situaties beleeft en beoordeelt.

Dit ga je vandaag kunnen

Ik kan uitleggen hoe een culturele bril en een referentiekader mijn kijk op situaties beïnvloeden, en ik kan herkennen wat een cultuurshock is, welke fasen daarbij horen en hoe je ermee om kunt gaan.

Eén situatie, meerdere blikken

Stagevoorbeeld

Je zegt iets tegen een collega.

Die collega maakt bijna geen oogcontact.

Jij kunt dan denken:

• die luistert niet

• die is onzeker

• die vindt oogcontact niet normaal

• die is bezig met het werk én luistert tegelijk

Gebruik dit voorbeeld als startpunt. Benadruk dat studenten eerst alleen de situatie zien, maar vaak al snel betekenis geven. Daar begint het thema van de culturele bril.

Wat is een culturele bril?

Een culturele bril is de manier waarop jij naar situaties kijkt vanuit wat je gewend bent.

Die bril wordt gevormd door:

• opvoeding

• omgeving

• school, werk en stage

• normen, waarden en gewoonten

• eerdere ervaringen

Daardoor vindt niet iedereen hetzelfde normaal, beleefd of vreemd.

Koppel culturele bril direct aan het woord referentiekader, zonder er een lange theorie van te maken. Houd het concreet en herkenbaar.

Referentiekader: jouw startpunt

Je referentiekader is de achtergrond van waaruit jij denkt en reageert.

Het heeft invloed op:

• wat jij opmerkt

• wat jij belangrijk vindt

• hoe jij gedrag uitlegt

• hoe jij reageert op verschillen

Twee mensen kunnen dus naar dezelfde situatie kijken en toch iets anders denken.

Leg het verschil eenvoudig uit: culturele bril = de manier waarop je kijkt; referentiekader = de achtergrond die die bril vormt.

Zelfde gedrag, andere betekenis

Voorbeelden uit het dagelijks leven:

• weinig oogcontact kan respectvol of ongeïnteresseerd lijken

• direct praten kan eerlijk of onbeleefd overkomen

• te laat komen kan normaal of respectloos lijken

• eten weigeren kan beleefd of afwijzend lijken

De betekenis zit niet alleen in het gedrag, maar ook in hoe jij het bekijkt.

Laat zien dat gedrag niet automatisch één vaste betekenis heeft. Zo bereid je de overgang voor naar waarnemen, interpreteren en oordelen.

Waarnemen, interpreteren, oordelen

Waarnemen = wat je echt ziet of hoort

Interpreteren = welke betekenis jij eraan geeft

Oordelen = wat jij ervan vindt

Deze drie stappen lopen in je hoofd vaak snel door elkaar. Juist daarom ontstaan misverstanden.

Noem expliciet dat studenten hiermee straks casussen kunnen uitpluizen: eerst feit, dan betekenis, dan oordeel.

Voorbeeld stap voor stap

Situatie: iemand komt 20 minuten later dan afgesproken.

• Waarnemen: de persoon komt 20 minuten later.

• Interpreteren: die persoon vindt mijn tijd niet belangrijk.

• Oordelen: die persoon is respectloos.

• Andere verklaring: vertraging, miscommunicatie of een andere gewoonte rond tijd.

Benadruk dat alleen de eerste stap feitelijk is. De andere stappen zijn invulling vanuit het eigen referentiekader.

Herkenbare situaties

1. Weinig oogcontact

• Waarnemen: iemand kijkt weinig aan

• Mogelijke interpretatie: geen interesse

• Mogelijke andere verklaring: verlegen, respect, concentratie

2. Heel direct praten

• Waarnemen: iemand zegt kort en direct wat hij vindt

• Mogelijke interpretatie: bot of onbeleefd

• Mogelijke andere verklaring: eerlijk of duidelijk willen zijn

3. Later komen

• Waarnemen: iemand komt later aan

• Mogelijke interpretatie: neemt afspraak niet serieus

• Mogelijke andere verklaring: andere tijdsgewoonte of vertraging

4. Eten weigeren

• Waarnemen: iemand zegt nee tegen eten

• Mogelijke interpretatie: vindt het eten niet lekker

• Mogelijke andere verklaring: al gegeten, dieet, beleefdheid

Situaties 3 en 4

Situaties 1 en 2

Gebruik deze slide als compacte verzameling van voorbeelden. Laat tijdens de uitleg steeds benoemen: wat is feit, wat is betekenis, wat is oordeel?

Nog een herkenbaar voorbeeld

Situatie: een student noemt een docent bij de voornaam.

Dat kun je verschillend bekijken:

• normaal en gelijkwaardig

• te informeel

• vriendelijk

• respectloos

Ook hier geldt: eerst kijken wat er echt gebeurt, daarna pas betekenis geven.

Dit voorbeeld sluit goed aan bij school en laat zien dat verschillen niet alleen tussen landen bestaan, maar ook tussen scholen, families en werkplekken.

Van culturele bril naar cultuurshock

Een culturele bril merk je vaak in één losse situatie.

Een cultuurshock ontstaat eerder als je langere tijd in een omgeving bent waar veel dingen anders gaan dan jij gewend bent.

Dan botsen verwachtingen, gewoonten en manieren van communiceren vaker met elkaar.

Maak hier de overgang expliciet: losse misverstanden kunnen optellen tot stress of verwarring wanneer je langdurig in een andere omgeving zit.

Wat is een cultuurshock?

Een cultuurshock is een reactie op een nieuwe omgeving waarin regels, gewoonten of verwachtingen anders zijn dan je gewend bent.

Je snapt niet altijd waarom anderen iets doen.

Anderen snappen jouw gedrag soms ook niet.

Dat kan onzekerheid, verwarring of irritatie geven.

Houd de uitleg eenvoudig. Benadruk dat cultuurshock niet betekent dat er iets mis is met iemand; het is een normale reactie op veel verschil tegelijk.

Gevoelens bij cultuurshock

Bij cultuurshock kun je verschillende gevoelens hebben:

• enthousiasme

• nieuwsgierigheid

• onzekerheid

• verwarring

• irritatie

• frustratie

• heimwee

Die gevoelens kunnen elkaar afwisselen.

Noem dat cultuurshock niet alleen negatief begint; vaak is er eerst juist enthousiasme. Dat helpt later bij de U-curve.

Wanneer kan dit gebeuren?

Een cultuurshock kan ontstaan bij:

• een buitenlandse stage

• een nieuwe school

• een nieuwe werkplek

• wonen in een ander land

• langere tijd bij een familie met andere gewoonten

Je hoeft dus niet te emigreren om dit mee te maken.

Maak het dichtbij voor mbo 2-studenten: nieuwe klas, stagebedrijf of werkplek kan al genoeg verschil geven om spanning te voelen.

De U-curve van cultuurshock

Een cultuurshock verloopt vaak in fasen:

Enthousiaste fase → Frustratiefase → Aanpassingsfase → Gewenningsfase

Niet iedereen beleeft deze fasen precies hetzelfde of in dezelfde volgorde.

Maar de U-curve helpt om reacties beter te begrijpen.

Teken of toon tijdens je uitleg de U-vorm: hoog beginnen, dip in het midden, daarna weer omhoog.

Fase 1 en 2

Alles is nieuw, interessant en spannend.

Gedachte:

'Wat leuk dat hier alles zo anders gaat!'

Vaak zie je:

• nieuwsgierigheid

• energie

• positieve aandacht voor verschillen

De verschillen worden lastiger.

Gedachte:

'Waarom doen ze hier alles zo ingewikkeld?'

Vaak zie je:

• irritatie

• onzekerheid

• heimwee

• misverstanden

2. Frustratiefase

1. Enthousiaste fase

Leg uit dat de dip vaak ontstaat als het nieuwe eraf is en dagelijkse verschillen echt gaan wegen.

Fase 3 en 4

3. Aanpassingsfase

Je begint beter te begrijpen hoe het daar werkt.

Gedachte:

'Oké, ik begin te begrijpen hoe het hier werkt.'

Vaak zie je:

• vragen durven stellen

• patronen herkennen

• handiger reageren

4. Gewenningsfase

Je voelt je meer op je gemak.

Gedachte:

'Het gaat hier anders dan thuis, maar ik weet nu hoe ik ermee om kan gaan.'

Vaak zie je:

• meer rust

• meer begrip

• beter kunnen schakelen

Benadruk dat wennen niet betekent dat alles ineens prettig is. Het betekent vooral dat iemand beter kan omgaan met verschillen.

Casus: Samira in Spanje

Samira loopt drie maanden stage in Spanje.

In het begin vindt ze alles geweldig: het eten, het weer en haar collega's.

Later raakt ze geïrriteerd door latere starttijden en veranderende afspraken.

Na een tijd snapt ze beter hoe de planning werkt.

Aan het einde voelt ze zich op haar gemak.

Gebruik deze casus als doorlopende lijn voor de volgende slides. Houd de nadruk op herkenning van fasen en op de invloed van Samira's eigen culturele bril.

De fasen in de casus

In Samira's verhaal zie je de U-curve terug:

• Enthousiaste fase: alles is nieuw en leuk

• Frustratiefase: ze ergert zich aan tijd en afspraken

• Aanpassingsfase: ze stelt vragen en begrijpt meer

• Gewenningsfase: ze voelt zich op haar gemak

Zo krijgt de U-curve een herkenbaar voorbeeld.

Wijs per fase steeds een concreet stukje uit de casus aan. Zo blijft de theorie niet abstract.

Samira's culturele bril

Samira kijkt ook door haar eigen culturele bril.

Dat zie je bijvoorbeeld in haar gedachten over:

• op tijd beginnen

• duidelijke afspraken

• direct begrijpen hoe iets geregeld is

Wat voor haar normaal is, hoeft op haar stage niet normaal te zijn.

Koppel hier terug naar referentiekader: Samira vergelijkt de stage steeds met wat zij gewend is van thuis, school of werk in Nederland.

Wat helpt in de frustratiefase?

Handige manieren om met verschillen om te gaan:

• eerst vragen stellen

• gedrag beschrijven zonder oordeel

• uitleg vragen over gewoonten

• niet meteen aannemen dat iets disrespect is

• steun zoeken bij collega's, docent of stagebegeleider

Begrijpen helpt vaak meer dan snel oordelen.

Noem dat aanpassen niet betekent dat je alles goed moet vinden. Het betekent eerst begrijpen wat er gebeurt en daarna kiezen hoe je reageert.

Culturele bril in de praktijk

1. Weinig oogcontact

Leidinggevende denkt: geen interesse.

Andere verklaring: spanning, respect of andere gewoonte.

2. Direct in overleg

Collega zegt: 'Dit plan werkt niet.'

Andere collega vindt dit onbeleefd.

Andere verklaring: duidelijkheid of eerlijkheid.

Casus 3 en 4

3. Eten weigeren

Student zegt: 'Nee bedankt.'

Familie biedt toch opnieuw aan.

Andere verklaring: gastvrijheid of beleefdheid.

4. Afspraken later

Stage begint later dan verwacht.

Andere verklaring: andere omgang met tijd of planning.

Casus 1 en 2

Gebruik per casus steeds dezelfde taal: waarneming, interpretatie, oordeel, andere verklaring. Zo ontstaat routine in het analyseren.

Niet meteen oordelen

Als je gedrag niet begrijpt, helpt deze volgorde:

1. Beschrijf wat je ziet

2. Vraag wat het betekent

3. Denk aan andere verklaringen

4. Reageer pas daarna

Zo voorkom je dat je jouw culturele bril direct als enige waarheid ziet.

Je kunt hier voorbeeldzinnen geven voor de docent: 'Ik merk dat...', 'Hoe werkt dat hier meestal?', 'Bedoel je...?'

Wat uit deze les ga jij het best onthouden?

Reflectie zonder goed of fout. Laat studenten één inzicht kiezen dat voor hen het belangrijkst was.

Begrippenlijst

culturele bril - de manier waarop jij naar situaties kijkt vanuit wat je gewend bent

referentiekader - jouw achtergrond, ervaringen en gewoonten die invloed hebben op hoe jij denkt en reageert

waarnemen - feitelijk zien of horen wat er gebeurt

interpreteren - betekenis geven aan wat je waarneemt

oordelen - zeggen wat je ervan vindt

cultuurshock - reactie op een omgeving waarin veel gewoonten en verwachtingen anders zijn dan je gewend bent

perspectief nemen - proberen te begrijpen hoe een ander naar dezelfde situatie kijkt

Begrippenlijst

enthousiaste fase - de fase waarin alles nieuw, leuk en interessant lijkt

frustratiefase - de fase waarin verschillen lastig worden en irritatie of onzekerheid kunnen ontstaan

aanpassingsfase - de fase waarin je beter begrijpt hoe dingen werken en handiger reageert

gewenningsfase - de fase waarin je je meer op je gemak voelt in de nieuwe omgeving