Leerjaar 3 havo intro H9 Toekomst en 9.1 Later godsdienst
Later, toekomst en levensvragen
Onderdelen in deze les
Later, toekomst en levensvragen
Open met de spanning tussen hoop en onzekerheid: iedereen denkt op een andere manier aan de toekomst, maar dat toekomstbeeld beïnvloedt vaak al keuzes in het heden.
Lesdoel
Ik kan mijn mening over toekomst, onzekerheid en technologische ontwikkelingen met meerdere argumenten toelichten.
◦Je kunt kort je toekomstbeeld schetsen.
◦Je kunt aangeven welke invloed je toekomstbeeld heeft op je huidige keuzes.
◦Je kunt aangeven welke ‘life events’ wel te plannen zijn en welke niet.
◦Je kunt vertellen waardoor toekomstbeelden kunnen veranderen.
Text
Deze slide heeft geen instructies
Welk woord komt bij jou op bij 'de toekomst'?
Gebruik de woordwolk als opening: laat leerlingen kort toelichten waarom zij woorden als hoop, stress, vrijheid, technologie of onzekerheid kiezen.
Toekomst als levensvraag
De toekomst is nog niet gebeurd, maar speelt nu al een rol in je leven.
verwachtingen beïnvloeden keuzes
dromen geven richting
zorgen kunnen remmen
hoop kan moed geven
In levensbeschouwing gaat het dan om vragen als: Wie wil ik worden? en Waar baseer ik mijn keuzes op?
Leg de koppeling met levensbeschouwing expliciet: het gaat niet alleen om voorspellen, maar om zingeving, identiteit, verantwoordelijkheid en omgaan met onzekerheid.
De toekomst
Lezen blz. 14 + 15 (zonder bron 4)
Deze slide heeft geen instructies
Hoe stel je je leven op je 30e voor?
Een toekomstbeeld gaat vaak over meerdere terreinen tegelijk:
wonen
werk of studie
relaties
geld
gezondheid
vrijheid en geluk
Zo'n beeld hoeft niet precies te kloppen om toch invloed te hebben.
Benadruk dat een toekomstbeeld niet alleen een concreet plan is; het kan ook een gevoel, wens of angst zijn.
Toekomstbeeld beïnvloedt het heden
Wat je van later verwacht, werkt vaak door in wat je vandaag doet.
Toekomstbeeld → keuzes nu → gevolgen later
sparen of direct uitgeven
hard werken of uitstellen
voorzichtig zijn of risico nemen
investeren in relaties of vooral aan jezelf denken
De toekomst is dus niet alleen iets dat komt, maar ook iets dat je mee vormt.
Gebruik herkenbare voorbeelden uit het dagelijks leven van leerlingen, zoals profielkeuze, schermtijd, vriendschappen of bijbaantjes.
Wat doet onzekerheid met mensen?
Een onzekere toekomst roept vaak verschillende reacties op.
sommige mensen worden onrustig
anderen voelen juist vrijheid
je kunt gaan plannen
je kunt dingen vermijden
je kunt leren vertrouwen
Levensbeschouwelijk gezien is de vraag niet alleen wat gebeurt er?, maar ook hoe ga ik ermee om?
Noem dat onzekerheid menselijk is en niet meteen negatief hoeft te zijn. Voor sommige leerlingen is controle belangrijk; voor anderen is openheid juist prettig.
Hoe kijk jij meestal naar een onzekere toekomst?
met spanning
met hoop
met nieuwsgierigheid
wisselend
Deze slide heeft geen instructies
DOEN
Bespreek vragen 1, 2, 3 en 4 blz. 14 (tweetallen)
Maak vraag 5,6 en 7
Maak duidelijk dat leerlingen later niet alleen een voorkeur geven, maar die ook met argumenten moeten kunnen onderbouwen.
Kern van toekomstdenken
Een toekomstbeeld beïnvloedt vaak je keuzes in het heden. Onzekerheid kan mensen remmen, maar ook vrijheid geven. In levensbeschouwing gaat het ook om de vraag hoe je ermee omgaat.
De woorden sluiten direct aan op slides 2-6: toekomstbeeld, heden, remmen en omgaan zijn dragende begrippen uit dit blok.
Wanneer helpt onzekerheid jou, en wanneer belemmert die je?
Bespreek antwoorden klassikaal of in tweetallen. Verwachte elementen: leerlingen koppelen hun reactie op onzekerheid aan keuzes, gevoelens, behoefte aan controle, hoop of vrijheid.
Vier bekende uitspraken
Uitspraken 3 en 4
Abraham Lincoln
'Het beste wat er over de toekomst gezegd kan worden, is dat ze gelukkig maar met één dag tegelijk komt.'
John Galsworthy
'Wie niet nadenkt over de toekomst, zal er nooit een hebben.'
Woody Allen
'Ik denk veel aan de toekomst, want het is daar dat ik de rest van mijn leven zal doorbrengen.'
Albert Einstein
'Ik denk nooit aan de toekomst. Ze komt vroeg genoeg.'
Uitspraken 1 en 2
Lees de uitspraken rustig voor. Wijs erop dat de uitspraken elkaar deels tegenspreken en daarom geschikt zijn om een eigen standpunt te vormen.
Welke uitspraak past het beste bij jou?
Woody Allen
'Ik denk veel aan de toekomst, want het is daar dat ik de rest van mijn leven zal doorbrengen.'
Abraham Lincoln
'Het beste wat er over de toekomst gezegd kan worden, is dat ze gelukkig maar met één dag tegelijk komt.'
Albert Einstein
'Ik denk nooit aan de toekomst. Ze komt vroeg genoeg.'
John Galsworthy
'Wie niet nadenkt over de toekomst, zal er nooit een hebben.'
Deze slide heeft geen instructies
Mening vormen met argumenten
Een mening is sterker als je die onderbouwt.
Bij een uitspraak kun je argumenten geven vanuit:
eigen ervaring
waarden, zoals vrijheid of zekerheid
gevolgen op lange termijn
verantwoordelijkheid voor jezelf en anderen
realisme: is plannen wel of niet haalbaar?
Niet alleen wat je vindt telt, maar vooral waarom.
Benadruk het verschil tussen een losse voorkeur en een beargumenteerde mening. Laat zien dat meerdere argumenten mogelijk naast elkaar kunnen bestaan.
Verleden, heden en toekomst
Mensen leven altijd in drie tijden tegelijk.
het verleden vormt wie je bent
het heden is waar je keuzes maakt
de toekomst geeft richting of spanning
Levensbeschouwing onderzoekt hoe die drie met elkaar verbonden zijn. Je toekomstbeeld ontstaat dus niet uit het niets.
Verbind dit met herinneringen, tradities, verwachtingen van ouders of samenleving en persoonlijke dromen.
Sciencefiction en futurologie
Mensen gebruiken verschillende manieren om over later na te denken.
sciencefiction verbeeldt mogelijke werelden
futurologie probeert ontwikkelingen te doordenken
wetenschap levert kennis over wat technisch mogelijk kan worden
Samen laten ze zien dat de toekomst niet vastligt, maar wel voorstelbaar is.
Houd het onderscheid eenvoudig: sciencefiction verbeeldt, futurologie verkent scenario’s, wetenschap onderzoekt mogelijkheden en grenzen.
Waarop steunt een sterke mening volgens de les vooral?
op argumenten
op gevoelens
op populariteit
op snelheid
De foutopties zijn bewust aantrekkelijk maar onvolledig: gevoelens kunnen meespelen, maar de les benadrukt onderbouwing met argumenten.
Lezen blz. 16 en 17
Maken: vraag 13,14 en 15 blz. 17
Deze slide heeft geen instructies
Les 2: 9.1 Later
Even ophalen...
Toekomstbeeld
Denk je wel eens na over de toekomst?
Kun je invloed uitoefenen op je toekomst?
Welke gebeurtenissen uit je leven hebben invloed op jou gehad?
Deze slide heeft geen instructies
Op welke manier is de toekomst verbonden met het heden en het verleden?
Deze slide heeft geen instructies
Technische ontwikkelingen veranderen het leven
Sommige ontwikkelingen brengen grote veranderingen in hoe mensen leven en samenleven.
Denk aan:
kunstmatige intelligentie
robots en automatisering
medische technologie
digitale communicatie
opslag van persoonlijke gegevens
Bij zulke veranderingen horen altijd morele vragen.
Noem dat techniek nooit alleen technisch is; zij verandert relaties, macht, privacy en verantwoordelijkheid.
AI als voorbeeld van technische verandering
AI kan taken uitvoeren die vroeger vooral menselijk leken.
informatie verwerken
teksten en beelden maken
patronen herkennen
voorspellingen doen
beslissingen ondersteunen
Daardoor roept AI niet alleen bewondering op, maar ook vragen over grenzen.
Gebruik een brede, begrijpelijke definitie van AI. Vermijd technische diepgang; focus op de levensbeschouwelijke betekenis.
Gevaren van AI
AI brengt risico's met zich mee, vooral als mensen er te veel op vertrouwen.
verlies van privacy
verkeerde of oneerlijke beslissingen
beïnvloeding via nepbeelden of nepteksten
minder menselijke controle
afhankelijkheid van technologie
onduidelijkheid over verantwoordelijkheid
Werk eventueel één of twee voorbeelden uit, zoals sollicitaties, sociale media of gezichtsherkenning. Koppel steeds terug aan menselijke waardigheid en verantwoordelijkheid.
Privégegevens en vastgelegde informatie
Veel persoonlijke informatie wordt digitaal opgeslagen.
zoekgedrag
locatiegegevens
foto's en berichten
aankopen
school- en werkgegevens
Hoe meer er wordt vastgelegd, hoe groter de vraag wie die informatie gebruikt en waarvoor.
Leg uit dat privacy niet alleen gaat over 'iets te verbergen hebben', maar ook over autonomie, veiligheid en zeggenschap over jezelf.
Waarom privacy een levensbeschouwelijke vraag is
Privacy gaat over meer dan techniek of wetgeving.
Het raakt aan vragen als:
mag alles wat kan?
hoeveel controle mag een overheid of bedrijf hebben?
wat betekent menselijke vrijheid?
wanneer wordt gemak te duur betaald?
Achter privacy zit dus een beeld van wat een mens waard is.
Benadruk dat dit vak niet alleen naar regels kijkt, maar ook naar waarden en mensbeelden.
Toekomstige ontwikkelingen
Ook in de toekomst zullen nieuwe ontwikkelingen grote invloed hebben.
werk kan veranderen
relaties kunnen digitaler worden
gezondheidszorg kan persoonlijker worden
grenzen tussen mens en techniek kunnen verschuiven
Daarom is de vraag belangrijk welke toekomst wij wenselijk vinden.
Gebruik dit als verbreding: niet voorspellen wat zeker komt, maar nadenken over mogelijke gevolgen en gewenste richting.
De toekomst is ook een keuzevraag
Over later nadenken is niet alleen fantaseren.
Het is ook kiezen:
welke waarden vind ik belangrijk?
welke risico's aanvaard ik?
hoeveel vertrouwen heb ik in techniek?
waarvoor wil ik verantwoordelijkheid nemen?
Je toekomstbeeld zegt dus ook iets over wie jij nu wilt zijn.
Hier landt de centrale lijn van de les: toekomstbeelden werken terug op identiteit en handelen in het heden.
Lezen blz. 18-19
Belangrijke kernwoorden:
futurologie
sciencefiction
empirisch onderzoek - wetenschappelijk onderzoek (observerend opgedaan)
Deze slide heeft geen instructies
Techniek, AI en privacy
Bij AI gaat het niet alleen om techniek, maar ook om menselijke grenzen. Risico’s zijn verlies van privacy en minder menselijke controle. Daarom zijn duidelijke regels en digitale verantwoordelijkheid belangrijk.
Alle ingevulde kernwoorden komen letterlijk of bijna letterlijk terug in slides 12-19.
Welke grens rond AI vind jij het belangrijkst?
Verwachte elementen: een concreet gevaar van AI of dataopslag, plus een mogelijke grens of oplossing zoals regels, transparantie, menselijke controle of kritisch gebruik.
Schrijfopdracht in tweetallen
Kies een perspectief:
Wat zegt iemand van 100 jaar geleden tegen de wereld van nu?
Wat zegt iemand over 100 jaar over de wereld van nu?
Ongeveer 100 woorden
Bereid hiermee de latere schrijfopdracht inhoudelijk voor zonder die als activiteit uit te werken. Het doel is tijdsperspectief en waardebesef verdiepen.
Wat neem jij uit deze les mee voor je eigen toekomstbeeld?
Exit ticket: laat leerlingen terugblikken op inzicht, niet op juiste antwoorden.
Welk onderdeel liet jou het meeste nadenken?
Exit ticket: helpt de docent zien welke werkvorm of inhoud het meest effect had.
Begrippenlijst
levensbeschouwing - manier waarop je kijkt naar het leven, de mens en wat betekenisvol is
toekomstbeeld - voorstelling of verwachting van hoe later eruit kan zien
onzekerheid - situatie waarin je niet weet wat er precies gaat gebeuren
sciencefiction - verhalen of beelden over mogelijke toekomsten en nieuwe technologie
futurologie - nadenken en onderzoeken van mogelijke ontwikkelingen in de toekomst
kunstmatige intelligentie (AI) - technologie die taken uitvoert waarvoor normaal menselijk denken nodig lijkt
privacy - recht en mogelijkheid om persoonlijke informatie en je eigen leven te beschermen
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
persoonsgegevens - informatie die iets zegt over jou als persoon
mensbeeld - idee over wat een mens is en wat een mens nodig heeft
verantwoordelijkheid - plicht om na te denken over de gevolgen van je keuzes
autonomie - ruimte om zelf keuzes te maken over je leven
digitale verantwoordelijkheid - zorgvuldig omgaan met technologie, informatie en anderen online
technologische ontwikkeling - vernieuwing in techniek die gedrag en samenleving kan veranderen
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Mogelijke antwoorden en oplossingen
Technische ontwikkelingen vragen om bewuste grenzen.
duidelijke regels voor gebruik van data
menselijke controle bij belangrijke besluiten
openheid over hoe AI werkt
kritisch omgaan met online informatie
onderwijs over digitale verantwoordelijkheid
Niet elke oplossing is technisch; veel begint bij keuzes van mensen.
Laat zien dat leerlingen niet machteloos zijn: kritisch denken en verantwoord gebruik zijn ook vormen van handelen.
