Klimaat en landbouw (Aardrijkskunde vmbo), les 1: Uitleg
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Klimaat en landbouw
Examenstof aardrijkskunde vmbo
Lesduur is: 45 minIntroductie
Onderdelen in deze les
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Klimaat en landbouw
Examenstof aardrijkskunde vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: AK/K/4 eindterm 5.3, 5.4, 5.5. Image credit: kallerna / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Wat ga je kunnen?
Ik kan het klimaat van Nederland en Spanje beschrijven en verklaren, en uitleggen wat dat betekent voor mensen en landbouw.
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk je aan bij het weer en de landbouw in Spanje?
Verwacht: zon, warm, droog, strand, olijven, sinaasappels, tomaten, kassen, watertekort. Vraag daarna: en in Nederland? (regen, gras, koeien, sloten). Gebruik het verschil als opstap: waarom is het klimaat zo anders, en wat doet dat met de landbouw?
Duivenvoordse en Veenzijdse Polder (Zuid-Holland), 2016
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Nederland: gematigd zeeklimaat
Zachte winters en koele zomers: het verschil tussen zomer en winter is klein.
Neerslag valt het hele jaar door, ruim 800 mm per jaar.
Er valt meer neerslag dan er verdampt: een neerslagoverschot.
Zo'n klimaat heet een gematigd zeeklimaat. Het past bij heel West-Europa.
Eindterm 5.3, voor alle leerwegen. Veelgemaakte fout: leerlingen denken dat het in Nederland in de winter veel natter is dan in de zomer. De neerslag is juist vrij gelijk over het jaar verdeeld; in de zomer valt vaak zelfs iets meer, door buien. Image credit: Takeaway / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Klimaatfactoren verklaren het
Ligging aan zee: de Noordzee warmt langzaam op en koelt langzaam af. Dat maakt winters zacht en zomers koel.
Westenwinden: de wind komt meestal uit het westen, van zee. Die lucht is vochtig en zorgt voor neerslag.
Breedteligging: Nederland ligt rond 52 graden noorderbreedte, in de gematigde zone.
Weerelementen (temperatuur, neerslag) beschrijven het klimaat. Klimaatfactoren verklaren het.
Laat leerlingen het verschil tussen beschrijven (weerelementen) en verklaren (klimaatfactoren) benoemen: dat onderscheid komt op het examen steeds terug. Veelgemaakte fout: 'het is warm omdat het zomer is' is geen klimaatfactor.
Strand van Poniente in Benidorm (Spanje), juli 2014
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Klimaat bepaalt wat mensen doen
Wonen: in Spanje witte huizen met luiken tegen de hitte, in Nederland goed geïsoleerde huizen.
Werken: in Spanje werken veel mensen in toerisme en landbouw, vaak met een pauze in het heetst van de dag.
Recreëren: zon en strand aan de Spaanse kust, skiën in de Sierra Nevada.
Verplaatsen: in Nederland fiets je met regenjas, in Spanje reis je liever in de koelte.
Eindterm 5.4. De syllabus noemt de activiteiten zich verzorgen, wonen, werken, recreëren en zich verplaatsen. BB beschrijft voorbeelden voor Nederland; KB en GL/TL vergelijken Nederland met Spanje en verklaren de verschillen. Vraag leerlingen zelf een voorbeeld te geven voor zich verzorgen (bijvoorbeeld zonnebrand, veel drinken). Image credit: Diego Delso / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Waarom heeft Nederland zachte winters?
De zon staat in de winter hoog aan de hemel
Er valt in de winter bijna geen neerslag
De zee koelt in de winter langzaam af
De oostenwind brengt warme lucht uit Rusland
Goed: de ligging aan zee. Het zeewater houdt warmte lang vast. Verwachte fout: de oostenwind; die brengt in de winter juist koude lucht.
Vul in
Nederland heeft een gematigd zeeklimaat met neerslag in alle seizoenen. De westenwinden brengen vochtige lucht van zee.
Verwachte fout: landklimaat kiezen omdat Nederland 'land' is. Een landklimaat hoort bij gebieden ver van zee.
Olijf- en amandelboomgaarden bij Arenas del Rey, Andalusië, 2014
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Spanje: Middellandse Zeeklimaat
Langs de Middellandse Zee en in het zuiden: hete, droge zomers.
De winters zijn zacht en daarin valt de meeste neerslag.
De planten kunnen tegen droogte: olijfbomen, kurkeiken en lage struiken.
Het noorden, bij het Cantabrisch Gebergte, is groen en nat, met een zeeklimaat.
Spanje en de klimaten van Spanje gelden alleen voor KB en GL/TL. Het noorden van Spanje (Galicië, Asturië, Cantabrië) ligt aan de Atlantische kust in de westenwinden en heeft daardoor een gematigd zeeklimaat, net als Nederland. Veelgemaakte fout: denken dat heel Spanje droog en warm is. Image credit: Jebulon / Wikimedia Commons, CC0
Kale heuvels met droog gras bij Tabernas, Almería (Spanje), 2023
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Landklimaat, steppe en hooggebergte
Landklimaat: het binnenland (Meseta) ligt ver van zee. Hete zomers, koude winters, weinig regen.
Steppeklimaat: in het zuidoosten, rond Almería, valt heel weinig neerslag. Er groeien vooral grassen.
Hooggebergteklimaat: in de Pyreneeën en de Sierra Nevada is het koud, met sneeuw in de winter.
Hoe hoger je komt, hoe kouder: ongeveer 0,6 graden per 100 meter.
Alleen KB en GL/TL. De Meseta is een hoogvlakte midden in Spanje; door de afstand tot zee is het temperatuurverschil tussen zomer en winter groot. Op de foto: kale heuvels bij Tabernas, een van de droogste plekken van Europa. Veelgemaakte fout: landklimaat en steppeklimaat verwarren. Het steppeklimaat is vooral droger. Image credit: Sylwia Toboła / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Het globale windsysteem
Rond 30 graden noorderbreedte ligt een gordel van hogedrukgebieden, zoals het Azorenhoog. Daar is het droog.
Tussen 30 en 60 graden noorderbreedte waaien de westenwinden, met lagedrukgebieden en regen.
In de zomer schuift alles naar het noorden. Spanje ligt dan onder het hogedrukgebied: droog en zonnig.
In de winter schuift het naar het zuiden. De westenwinden brengen dan regen naar Spanje.
Nederland ligt het hele jaar in de westenwinden: daarom valt hier altijd neerslag.
Alleen KB en GL/TL, en alleen beschrijven: leerlingen hoeven het windsysteem niet te verklaren. Teken op het bord de gordels en laat ze met je hand in zomer en winter verschuiven. Veelgemaakte fout: denken dat Spanje in de zomer droog is 'omdat het warm is'. De echte reden is het hogedrukgebied.
Waarom is het in de zomer in Zuid-Spanje zo droog?
Spanje ligt dan onder een hogedrukgebied
De westenwinden brengen dan droge lucht
Het zeewater is dan te koud om te verdampen
De Pyreneeën houden dan alle regen tegen
Goed: in de zomer schuift het globale windsysteem naar het noorden en ligt Spanje onder het Azorenhoog. Verwachte fout: de Pyreneeën; die liggen in het noorden en verklaren de droogte in het zuiden niet. Alleen KB en GL/TL.
Leg uit waarom het op de Meseta 's winters kouder is dan aan de kust.
Goed antwoord: de Meseta ligt ver van zee (en hoog). De zee werkt verzachtend, het land koelt snel af. Dus landklimaat met koude winters. Verwachte fout: alleen 'omdat het hoger ligt' zonder de ligging ten opzichte van zee. Alleen KB en GL/TL.
Graanvelden bij Burgos op de Meseta (Spanje), zomer 2011
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Klimaat bepaalt de landbouw
Nederland: gras groeit bijna het hele jaar. Daarom veel melkveehouderij op weilanden.
Spanje: gewassen die tegen droogte kunnen, zoals olijven, druiven, amandelen en graan.
Extensieve landbouw: veel grond, weinig werk en geld per hectare. Zoals graan op de Meseta.
Intensieve landbouw: veel werk, geld en water per hectare. Zoals de kassen in Almería.
Eindterm 5.5. Het verband tussen klimaat, natuurlijke vegetatie en bodemgebruik geldt voor alle leerwegen voor Nederland. Intensieve en extensieve landbouw en Spanje zijn alleen KB en GL/TL. Veelgemaakte fout: intensief gelijkstellen aan 'groot'. Het gaat om de inzet per hectare, niet om de grootte van het bedrijf. Image credit: Jardoz / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Gemaal van de Houtrakpolder bij Amsterdam, 2014
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Drainage en irrigatie
Nederland heeft te veel water. Sloten, buizen in de grond en gemalen voeren het af: drainage.
Spanje heeft te weinig water. Boeren voeren water aan naar hun land: irrigatie.
Vormen van irrigatie: water over het land laten stromen, sproeien of druppelen bij elke plant.
Druppelirrigatie is het zuinigst: het water komt precies bij de wortels.
Drainage en vormen van irrigatie horen bij alle leerwegen. Het water voor irrigatie komt uit stuwmeren, rivieren of grondwater. Op de foto: een gemaal pompt het water uit de polder naar hoger gelegen water. Veelgemaakte fout: drainage en irrigatie omdraaien. Ezelsbruggetje: drainage voert water af, irrigatie voert water aan. Image credit: Alf van Beem / Wikimedia Commons, CC0
Plastic kassen bij El Ejido, Almería (Spanje), 2021
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Waterbalans en landdegradatie
Waterbalans = (neerslag min verdamping) plus (aanvoer min afvoer).
Uitkomst positief: wateroverschot. Uitkomst negatief: watertekort.
In Spanje valt de regen vooral in de winter. In de zomer, als gewassen groeien, is er een tekort.
Te veel irrigatie en te veel vee leiden tot landdegradatie: de grond raakt uitgeput, verzilt of spoelt weg.
Waterbalans, neerslagverdeling en landdegradatie gelden alleen voor KB en GL/TL. Reken samen een voorbeeld: neerslag 400 mm, verdamping 900 mm, aanvoer 200 mm, afvoer 50 mm geeft -500 + 150 = -350 mm: een watertekort. Veelgemaakte fout: aanvoer en afvoer vergeten of het minteken verkeerd zetten. Neerslagverdeling is hoe de neerslag over het jaar verdeeld is. Image credit: kallerna / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Video: In delen van Spanje is het zo droog dat het water opraakt (NOS Jeugdjournaal, 2024). Duur ongeveer 3 minuten, over de droogte in Catalonië in 2024. Kijkvraag vooraf: welke gevolgen heeft het watertekort voor de mensen, en waarom is water in Spanje zo belangrijk voor de landbouw?
Welke vorm van landbouw is de kassenteelt bij Almería?
Extensieve landbouw met irrigatie
Intensieve landbouw met drainage
Extensieve landbouw zonder irrigatie
Intensieve landbouw met irrigatie
Goed: intensief, want veel arbeid, kapitaal en water per hectare, en met irrigatie omdat er te weinig neerslag valt. Verwachte fout: extensief, omdat het gebied zo groot is. Alleen KB en GL/TL.
Zet op volgorde: hoe ontstaat landdegradatie?
Dit is een oorzaak-gevolgketen. Laat leerlingen hardop de pijlen benoemen: daardoor, dus. Alleen KB en GL/TL. Verwachte fout: verzilting vóór het oppompen zetten.
Wat vond je het lastigst?
De klimaten van Spanje
Het globale windsysteem
De waterbalans
Intensief en extensief
Gebruik de uitslag om in les 2 te kiezen welk vraagtype je het langst oefent.
Noem één verschil tussen landbouw in Nederland en Spanje en leg het uit.
Goed antwoord noemt een verschil en koppelt het aan het klimaat, bijvoorbeeld: Nederland drainage door neerslagoverschot, Spanje irrigatie door watertekort. Verwachte fout: alleen het verschil noemen zonder oorzaak.
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Begrippen (1/2)
gematigd zeeklimaat: zachte winters, koele zomers, het hele jaar neerslag
Middellandse Zeeklimaat: hete, droge zomers en zachte, natte winters
landklimaat: ver van zee: hete zomers, koude winters, weinig neerslag
steppeklimaat: droog klimaat met weinig neerslag, vooral grassen
hooggebergteklimaat: koud klimaat hoog in de bergen, met sneeuw
Deze slide heeft geen instructies
KLIMAAT · NL EN SPANJE
Begrippen (2/2)
globale windsysteem: gordels van hoge en lage luchtdruk en winden rond de aarde
drainage: overtollig water afvoeren uit de grond
irrigatie: water aanvoeren naar het land om gewassen te laten groeien
waterbalans: (neerslag min verdamping) plus (aanvoer min afvoer)
landdegradatie: de grond gaat achteruit door te veel gebruik
Deze slide heeft geen instructies
