Workshop spanningsopbouw

Spanningsopbouw herkennen

“Gedrag is informatie: wat probeert de cliënt te laten zien?”

1 / 45
volgende
Slide 1: Tekstslide
Nieuwe lesbewerkerWelzijnMBOStudiejaar 2

In deze les zitten 45 slides, met interactieve quiz en tekstslides.

time-iconLesduur is: 50 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Spanningsopbouw herkennen

“Gedrag is informatie: wat probeert de cliënt te laten zien?”



Vandaag

Van herkennen naar handelen

1

1. Snappen

Wat is spanning en hoe bouwt het op bij cliënten?

2

2. Herkennen

Welke signalen passen bij welke fase van spanning?

3

3. Reageren

Welke begeleidingshouding helpt per spanningsniveau?

4

4. Toepassen

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Aansluiting kwalificatiedossier MZ

B1-K1-W6 en verdiepend niveau 4

Hoofdkoppeling

B1-K1-W6: Handelt in onvoorziene en/of crisissituaties. Studenten leren gedrag, gezondheid en welzijn te observeren, risico’s te herkennen en passende stappen te zetten.

Niveau 3

Signaleren, veilig begeleiden, grenzen herkennen, de-escalerend reageren en tijdig hulp inschakelen.

Niveau 4

Risicoanalyse verdiepen, interventies onderbouwen, team afstemmen en reflecteren op handelen.

KD-koppeling vanuit aangeleverde lespagina met onvoorziene/crisissituaties

Het verschil tussen spanning en stress?



Emoties achter gedrag

Angst, verdriet, schuldgevoel en boosheid

Boosheid

Kan zichtbaar zijn, maar is soms een beschermlaag over angst, schaamte of onmacht.

Angst

Kan leiden tot vluchten, bevriezen, controle zoeken of afwijzen van hulp.

Verdriet/schaamte

Kan zichtbaar worden als huilen, vermijden, terugtrekken of prikkelbaarheid.

Jouw houding

Erken het gevoel zonder grens of afspraak los te laten.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Waarom spanningsopbouw belangrijk is

Gehandicaptenzorg: gedrag is vaak communicatie

Niet wachten tot de uitbarsting

Spanning is vaak al veel eerder zichtbaar in kleine veranderingen: tempo, stem, mimiek, houding, contact en prikkelgevoeligheid.

Moeilijk verstaanbaar gedrag

De cliënt kan vaak niet makkelijk uitleggen wat er speelt. Jij leest mee in signalen.

Preventief werken

Eerder signaleren geeft meer keuze in begeleiding en voorkomt escalatie.

“Kijk niet alleen naar wat iemand doet, maar ook naar wat eraan voorafging.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Oorzaken van spanning

Drie brillen om naar gedrag te kijken

Intrapersoonlijk

Wat speelt er ín de cliënt?


• pijn of vermoeidheid

• angst, trauma of frustratie

• overvraging

• moeite met prikkelverwerking

• behoefte niet kunnen uiten

Interpersoonlijk

Wat gebeurt er tussen mensen?


• toon of tempo van begeleider

• onduidelijke opdracht

• correctie in groep

• conflict met medebewoner

• gebrek aan keuze/regie

Omgeving

Wat doet de omgeving?


• lawaai of drukte

• overgangsmomenten

• te weinig structuur

• onverwachte wijziging

• te warm/koud/licht

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Spanning is niet altijd te hoog

Onder- en overspanning

Onder spanning

Cliënt is niet “aan”. Signalen kunnen zijn: afhaken, traag reageren, geen initiatief, moeilijk starten.

Optimaal gebied

Er is genoeg spanning om alert te zijn, maar nog ruimte om te luisteren, kiezen en samenwerken.

Overspanning

De stress loopt op. Denken wordt moeilijker en overleven neemt het over.

Jouw doel

Niet “winnen”, maar spanning omlaag brengen of voorkomen dat het verder stijgt.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Wat gebeurt er in het brein?

De amygdala als alarmsysteem

Amygdala = alarmkastje

De amygdala helpt gevaar en dreiging herkennen. Bij hoge spanning kan het alarmsysteem sneller reageren dan het denkende brein.

Gevolg voor de cliënt

Minder overzicht, minder taal, sneller schrikken, minder controle over impulsen of juist blokkeren.

Gevolg voor jou

Rust, voorspelbaarheid, korte taal en veiligheid zijn belangrijker dan overtuigen of discussiëren.

“Bij hoge spanning hoort vaak minder denken en meer overleven.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Stressreacties: vechten, vluchten, bevriezen

Vechten

Hard praten, schelden, dreigen, slaan, spullen gooien, “nee” roepen.

Vluchten

Weglopen, kamer in, onder tafel, afsluiten, vermijden, niet meer reageren.

Bevriezen

Stilvallen, verstarren, lege blik, niet kunnen kiezen, niet kunnen praten.

“Niet elke stressreactie ziet eruit als agressie.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Ken je eigen reactie

Agressief, assertief of subassertief?

Subassertief

Je slikt in, wacht af, durft niet te begrenzen of hoopt dat het vanzelf stopt.

Assertief

Je blijft rustig, helder en respectvol. Je benoemt grenzen en biedt keuze.

Agressief

Je wordt fel, neemt het persoonlijk, discussieert of gaat mee omhoog in spanning.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



De vijf spanningsniveaus

Van stabiel naar herstel

1

Niveau 1: Stabiele fase

Basisgedrag en preventie.

2

Niveau 2: Beginnende spanning

Vroege signalen zien en ruimte maken.

3

Niveau 3: Spanning naar buiten

Spanning wordt zichtbaar: begrenzen en vertragen.

4

Niveau 4: Uitbarsting

Veiligheid, korte taal, protocol.

5

Niveau 5: Afbouw/herstel

Ontladen, herstellen en evalueren.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Niveau 1: Stabiele fase

Wat zie je? Wat doe je?

Signalen bij de cliënt

• ontspannen contact

• normale communicatie

• bekende routines lukken

• cliënt kan keuzes maken

• herstel en leren zijn mogelijk

Begeleiding

• zorg voor voorspelbaarheid

• bouw relatie op

• bespreek voorkeuren

• voorkom overvraging

• werk met signaleringsplan

Doel: spanning verlagen vóór het escaleert

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Niveau 2: Beginnende spanning

Wat zie je? Wat doe je?

Signalen bij de cliënt

• sneller ademen of bewegen

• fronsen, wiebelen, handen knijpen

• korter antwoorden

• prikkelbaar of terugtrekken

• meer behoefte aan controle

Begeleiding

• vertraag je tempo

• bied keuze uit twee opties

• benoem wat je ziet

• verlaag prikkels

• voorkom discussies

Doel: spanning verlagen vóór het escaleert

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Niveau 3: Spanning komt naar buiten

Wat zie je? Wat doe je?

Signalen bij de cliënt

• stem wordt luider

• weigeren, schelden of duwen

• herhalen van dezelfde vraag

• weglopen of blokkeren

• verminderd luisteren

Begeleiding

• wees kordaat én rustig

• korte zinnen

• één boodschap tegelijk

• bied uitweg/time-out

• bewaak afstand en omgeving

Doel: spanning verlagen vóór het escaleert

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Niveau 4: Uitbarsting/crisis

Wat zie je? Wat doe je?

Signalen bij de cliënt

• controleverlies

• mogelijk slaan, gooien, dreigen

• niet meer bereikbaar voor uitleg

• gevaar voor cliënt/omgeving

• denken staat onder druk

Begeleiding

• veiligheid eerst

• haal anderen uit situatie

• volg protocol

• roep hulp in

• geen discussie, geen strafgesprek

Doel: veiligheid en schade beperken

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Niveau 5: Afbouw en herstel

Wat zie je? Wat doe je?

Signalen bij de cliënt

• huilen, moeheid, schaamte

• nog prikkelbaar of stil

• behoefte aan rust

• lichaam moet herstellen

• mogelijk weinig herinnering aan details

Begeleiding

• laat ontladen

• bied rust en basiszorg

• herstel contact

• bespreek pas later

• evalueer met cliënt/team

Doel: spanning verlagen vóór het escaleert

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Signaleringsplan

Van losse signalen naar afspraken

Wat noteer je?

• signalen per fase

• wat helpt

• wat niet helpt

• wie doet wat

• afspraken bij opschalen

Waarom?

Omdat het team dan dezelfde taal spreekt en de cliënt niet afhankelijk is van één begeleider.

“Een signaleringsplan is geen invuloefening, maar een gebruiksaanwijzing voor veiligheid.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



De-escalerend reageren

Wat helpt meestal?

Helpend

• rustige stem

• meer ruimte

• korte zinnen

• één opdracht tegelijk

• keuze bieden

• gevoel erkennen

• tempo omlaag

Niet helpend

• discussie

• dreigen met straf

• aanraken zonder noodzaak

• veel vragen stellen

• publiek corrigeren

• alles willen verklaren

• meegaan in boosheid

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Reactiemogelijkheden bij lastigvallen

Kies bewust, niet automatisch

Vragen

Rustig verzoek, passend bij lage spanning.

Onderhandelen

Keuze/alternatief bieden, win-win zoeken.

Eisen

Duidelijke grens als veiligheid of respect in het geding is.

Afwachten

Alleen bewust kiezen: observeren, niet vermijden.

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les



Gesprekstechnieken: LSD + gevoelsreflectie

Luisteren

Laat de ander merken dat je aandacht hebt. Niet meteen oplossen.

Samenvatten

Check of je het goed begrijpt: “Dus je bedoelt…”

Doorvragen

Vraag kort en concreet: “Wat helpt nu?” “Waar wil je zitten?”

Gevoelsreflectie

Benoem het gevoel dat je ziet of hoort: “Ik merk dat je gespannen raakt.” / “Volgens mij voelt dit voor jou te veel.”

“Eerst contact, dan corrigeren.”

Maatschappelijke Zorg niveau 3/4 • Online les

Vragen