Biologie 4 Hormonale regeling van de voortplanting bij de mens (module 1)
Hormonale regeling van de voortplanting bij de mens
Lesduur is: 60 minOnderdelen in deze les
Hormonale regeling van de voortplanting bij de mens
Open met het idee dat voortplanting niet alleen over organen gaat, maar ook over timing, hormonen en regeling via feedbacksystemen.
Lesdoel
Ik kan de bouw en functie van het vrouwelijk en mannelijk voortplantingsstelsel uitleggen
Ik kan de hormonale regeling van de productie van geslachtscellen uitleggen
inclusief de menstruatiecyclus
Deze slide heeft geen instructies
Inhoudstafel
bouw en functie van voortplantingsorganen bij de man
hormonale regeling bij de man
bouw en functie van voortplantingsorganen bij de vrouw
hormonale regeling bij de vrouw
menstruatiecylus
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden koppel jij aan voortplanting en hormonen?
Gebruik de input om voorkennis te activeren. Verwachte thema’s: eicel, zaadcel, menstruatie, puberteit, hormonen, zwangerschap, eisprong.
Voortplanting: de basisbegrippen
Eicel: vrouwelijke geslachtscel
Zaadcel: mannelijke geslachtscel
Bevruchting: versmelting van eicel en zaadcel
Zygote: eerste cel die na bevruchting ontstaat
Benadruk dat een zygote genetisch materiaal van beide ouders bevat en ontstaat na de versmelting van de kernen.
Het mannelijk voortplantingsstelsel
Teelballen: de mannelijke geslachtsklieren, ze maken zaadcellen en testosteron
Bijballen: opslag en rijping van zaadcellen
Zaadleiders: vervoeren zaadcellen
Zaadblaasjes en prostaat: voegen vocht toe aan zaadcellen
Urinebuis: voert sperma naar buiten
Penis met eikel, voorhuid en zwellichamen speelt een rol bij geslachtsgemeenschap
Balzak beschermt en regelt de temperatuur van de teelballen
(op de volgende slide komt een afbeelding met benamingen)
Maak duidelijk dat sperma niet alleen uit zaadcellen bestaat, maar ook uit vloeistoffen van zaadblaasjes en prostaat.
teelballen maken zaadcellen → bijballen laten ze rijpen → zaadleiders vervoeren ze → zaadblaasjes en prostaat voegen vocht toe → via de urinebuis verlaten ze het lichaam
Deze slide heeft geen instructies
Hormonen bij de man
GnRH uit de hypothalamus stimuleert de hypofyse om FSH en LH te produceren
FSH werkt in op de teelbal en ondersteunt de zaadcelvorming
LH stimuleert de cellen van Leydig om testosteron aant e maken
Testosteron is nodig voor de mannelijke geslachtskenmerken en vorming zaadcellen
Het heeft ook een negatieve terugkoppeling naar de hersenenInhibine remt vooral de afgifte van FSH
Benadruk dat FSH vooral gekoppeld is aan Sertolicellen en LH aan Leydigcellen.
Deze slide heeft geen instructies
Zaadcelvorming bij de man
Zaadcellen worden gevormd in de teelballen. Deze bevatten ook de cellen van Sertoli en de Leydigcellen
De cellen van Sertoli zorgen voor ondersteuning van de ontwikkeling van zaadcellen. Ze produceren ook het hormoon inhibine dat een remmende werking heeft op de productie van FSH
De cellen van Leydig produceren testosteron wat de vorming van zaadcellen en de mannelijke geslachtskenmerken veroorzaakt
De gevormde zaadcellen gaan daarna naar de bijbal, waar ze verder rijpen en tijdelijk opgeslagen worden.
Noem desnoods dat zaadcelvorming een continu proces is vanaf de puberteit, in tegenstelling tot de cyclische rijping bij de vrouw.
Feedbacksysteem bij de man
Hypothalamus → GnRH → hypofyse → FSH en LH → teelballen: vorming zaadcellen en productie testosteron en inhibine
LH stimuleert de cellen van Leydig tot productie van testosteron.
FSH ondersteunt via de cellen van Sertoli de zaadcelvorming.
Testosteron en inhibine geven remmende feedback op het systeem.
Maak het onderscheid tussen de twee terugkoppelende hormonen expliciet: testosteron remt hogerop, inhibine remt vooral FSH-afgifte.
Welke cellen produceren testosteron?
Sertolicellen
bijbalcellen
Leydigcellen
zaadcellen
Veel leerlingen verwarren Sertoli- en Leydigcellen. Leydigcellen produceren testosteron; Sertolicellen ondersteunen de zaadcelvorming.
Hormonale regeling bij de man
Bij de man produceert de hypothalamus het hormoon GnRH wat de hypofyse stimuleert om LH en FSH te produceren. In de teelballen werkt LH vooral in op de cellen van Leydig, terwijl FSH vooral inwerkt op de cellen van Sertoli .
De cellen van Leydig produceren testosteron en zorgen zo voor zaadcelproductie.
De cellen van Sertoli ondersteunen de zaadcelproductie en produceren inhibine .
Zowel testosteron en inhibine hebben een remmend effect op de productie van hormonen door de hersenen.
Correcte invulling: GnRH, LH, FSH.
Het vrouwelijk voortplantingsstelsel
Eierstokken: maken eicellen en hormonen
Eileiders met eitrechters vangen de eicel op en vervoeren haar
Baarmoeder: plaats waar een embryo kan groeien
Baarmoederhals vormt de overgang tussen baarmoeder en vagina
Vagina: verbinding naar buiten
Clitoris en schaamlippen behoren tot de uitwendige geslachtsorganen
(op de volgende slide komt een afbeelding met benamingen)
Houd de anatomie functioneel en helder; vermijd overbelasting met extra termen die niet gevraagd zijn.
eierstok laat een eicel rijpen → eileider vangt de eicel op → mogelijke bevruchting gebeurt meestal in de eileider → baarmoeder ontvangt de bevruchte eicel voor innesteling
Deze slide heeft geen instructies
Functie van de vrouwelijke organen
Eierstok: laat eicellen rijpen met hormoonproductie tot gevolg
Follikel: blaasje waarin een eicel rijpt en dat oestrogeen produceert
Geel lichaam: rest van de follikel na de eisprong die vooral progesteron produceert
Eitrechter: vangt de eicel op na de eisprong
Eileider: leidt de eicel naar de baarmoeder, meestal vindt de bevruchting ook plaats in de eileider
Baarmoeder: plaats waar een embryo zich kan innestelen
Baarmoederslijmvlies: laag die opbouwt en afbreekt tijdens de cyclus
Leg uit dat bevruchting meestal in de eileider plaatsvindt en niet in de baarmoeder.
Hormonen bij de vrouw
GnRH uit de hypothalamus stimuleert de hypofyse om FSH en LH te produceren
FSH stimuleert de rijping van eicellen en groei van follikelcellen die op hun beurt oestrogeen produceren.
Oestrogeen zorg voor positief signaal naar hersenen voor productie LH en zorgt voor verdikking baarmoederslijmvlies
LH zorgt voor de eisprong en bijgevolg de vorming van het geel lichaam dat progesteron produceert
Progesteron zorgt voor de verdikking van het baarmoederslijmvlies en heeft een negatieve terugkoppeling naar de hersenen
Benadruk dat FSH vooral gekoppeld is aan Sertolicellen en LH aan Leydigcellen.
Deze slide heeft geen instructies
Eicelrijping bij de vrouw
Onder invloed van FSH rijpen er eicellen in de eierstok. Rond deze rijpende eicellen ontstaan follikelcellen die oestrogeen produceren.
Dit oestrogeen heeft een stimulerend effect op de hersenen voor de productie van LH. Bij een bepaalde drempelwaarde van oestrogeen, wordt er veel LH geproduceerd wat rechtstreeks de eisprong veroorzaakt.
Na de eisprong blijft het geel lichaam achter dat progesteron produceert wat een remmend effect heeft op de LH en FSH productie in de hersenen
Zowel oestrogeen als progesteron zorgen voor opbouw van het baarmoederslijmvlies.
Zonder bevruchting zal door het negatieve feedbacksysteem het baarmoederslijmvlies niet meer in stand gehouden worden: de menstruatie treedt op en de cyclus start opnieuw.
Noem desnoods dat zaadcelvorming een continu proces is vanaf de puberteit, in tegenstelling tot de cyclische rijping bij de vrouw.
Feedbacksysteem bij de vrouw
Hypothalamus → GnRH → hypofyse → FSH en LH → eierstokken waar oestrogeen en progesteron wordt geprodcueerd.
De eierstokken maken oestrogeen (in de follikelcellen voor de eisprong) en progesteron (in het geel lichaam na de eisprong). Die hormonen werken terug op hypothalamus en hypofyse. Zo ontstaat een feedbacksysteem met remmende en op bepaalde momenten stimulerende invloed.
Vermeld dat hoge oestrogeenspiegels vlak voor de ovulatie tijdelijk een stimulerend effect hebben, wat de LH-piek helpt veroorzaken.
De menstruatiecyclus in één overzicht
De menstruatiecyclus loopt van dag 1 van de menstruatie tot de dag vóór de volgende menstruatie.
Gemiddeld duurt een cyclus ongeveer 28 dagen, maar variatie is normaal.
In die periode rijpt een eicel, vindt meestal één ovulatie plaats in het midden van de cyclus en verandert het baarmoederslijmvlies voortdurend.
Maak duidelijk dat dag 1 altijd de eerste dag van het bloedverlies is.
Wat verandert tijdens de cyclus?
Dikte van het baarmoederslijmvlies neemt eerst toe
Hormoonspiegels schommelen doorheen de cyclus
Rond de ovulatie stijgt de lichaamstemperatuur licht
De eicelrijping, ovulatie en menstruatie zijn met elkaar gekoppeld
Deze slide bereidt de meer gedetailleerde hormonale uitleg voor. Laat eventueel al een gecombineerde tijdlijn of grafiek zien.
De menstruatiecyclus
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Fasen van de menstruatiecyclus
Menstruatie: het baarmoederslijmvlies wordt deels afgestoten
Folliculaire fase: fase voor de eisprong: een follikel groeit en de eicel rijpt
Ovulatie: eisprong: de eicel komt vrij uit de eierstok
Luteale fase: fase na de eisprong: het geel lichaam vormt zich
Zonder bevruchting dalen hormoonspiegels en start een nieuwe menstruatie
Gebruik consequent de termen follikelfase en luteale fase; dat helpt later bij de hormonale regeling.
Baarmoederslijmvlies en temperatuur
Tijdens de menstruatie wordt het slijmvlies afgebroken
Daarna wordt het opnieuw dikker onder invloed van hormonen
Na de ovulatie blijft het slijmvlies geschikt voor innesteling
Daalt progesteron sterk, dan volgt opnieuw afbraak
De lichaamstemperatuur stijgt licht na de ovulatie
De temperatuurstijging is klein maar biologisch betekenisvol: ze hangt samen met progesteron in de luteale fase.
Vruchtbare en onvruchtbare periode
De cyclus start met de menstruatie
Een gemiddelde cyclus duurt 28 dagen waarbij de eisprong in het midden van de cyclus plaatsvindt.
Een vrouw is vruchtbaar als er tegelijkertijd een levende zaadcel en eicel in haar lichaam aanwezig kunnen zijn.
Eicellen leven ongeveer 24u, zaadcellen 3-4 dagen. Een vrouw is dus van van enkele dagen voor tot 1 dag na haar eisprong vruchtbaar
Deze slide heeft geen instructies
Waar vindt bevruchting meestal plaats?
baarmoeder
eileider
eierstok
eitrechter
De distractors sluiten aan bij termen uit het vrouwelijk stelsel. Bevruchting gebeurt meestal in de eileider, niet in de baarmoeder.
Welk hormoon zorgt rechstreeks voor de rijping van eicellen?
FSH
progesteron
LH
oestrogeen
FSH stimuleert vooral follikelgroei; LH veroorzaakt de ovulatie en de vorming van het geel lichaam.
Welk hormoon veroorzaakt rechtsreeks de ovulatie?
FSH
progesteron
LH
oestrogeen
FSH stimuleert vooral follikelgroei; LH veroorzaakt de ovulatie en de vorming van het geel lichaam.
Welk hormoon is vooral aanwezig na de ovulatie?
FSH
progesteron
LH
oestrogeen
FSH stimuleert vooral follikelgroei; LH veroorzaakt de ovulatie en de vorming van het geel lichaam.
Waarom is de vruchtbare periode breder dan alleen de ovulatiedag?
Bespreek dat de vruchtbare periode breder is dan één dag, omdat zaadcellen enkele dagen kunnen overleven terwijl de eicel maar kort bevruchtbaar is.
Hormonale regeling bij de vrouw
Bij de vrouw produceert de hypothalamus het hormoon GnRH wat de hypofyse stimuleert om FSH en beperkt ook LH te produceren.
In de eierstokken veroorzaakt FSH de rijping van eicellen.
Tijdens deze rijping ontstaan er follikelcellen die oestrogeen produceren. Dit oestrogeen zorgt ervoor dat de hersenen steeds meer LH produceren waardoor de ovulatie plaatsvindt.
Na de ovulatie blijft het geel lichaam achter dat progesteron produceert.
Zowel oestrogeen als progesteron zorgen voor de opbouw van het baarmoederslijmvlies.
Progesteron heeft een remmend effect op de productie van hormonen door de hersenen.
Correcte invulling: GnRH, LH, FSH.
Vrouw en man vergeleken
Beide systemen worden geregeld door hypothalamus, hypofyse en geslachtsklieren
In beide systemen spelen GnRH, FSH en LH een centrale rol
Bij de vrouw verloopt de regeling cyclisch
Bij de man verloopt de zaadcelvorming meer continu
In beide systemen zorgt feedback voor hormonale controle
Deze synthese helpt leerlingen examenitems vergelijken en schema's correct interpreteren.
Wat is één inzicht uit deze les dat je zeker wilt onthouden?
Reflectie zonder juist/fout. Laat leerlingen één concreet inzicht benoemen, bijvoorbeeld over ovulatie, feedback, hormonen of het verschil tussen beide systemen.
Welk onderdeel hielp jou het meest om dit onderwerp te begrijpen?
Reflectie zonder juist/fout. Mogelijke antwoorden: schema’s, tijdlijn van de cyclus, vergelijking vrouw/man, invullen van feedbacklussen.
Welk deel van deze les vond je het moeilijkst?
Reflectie zonder juist/fout. Gebruik de antwoorden om te bepalen wat nog herhaald moet worden voor examengerichte remediëring.
Begrippenlijst
zaadcel - mannelijke geslachtscel
eicel - vrouwelijke geslachtscel
bevruchting - versmelting van eicel en zaadcel
zygote - eerste cel na de bevruchting
baarmoeder - orgaan waarin een embryo zich kan innestelen
baarmoederslijmvlies - binnenste laag van de baarmoeder die cyclisch verandert
eierstok - vrouwelijke geslachtsklier waar eicellen rijpen en hormonen worden gemaakt
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
follikel - blaasje in de eierstok waarin een eicel rijpt
geel lichaam - structuur die na de ovulatie ontstaat en progesteron produceert
eileider - buis die de eicel naar de baarmoeder vervoert
eitrechter - uiteinde van de eileider dat de eicel opvangt
teelbal - mannelijke geslachtsklier waar zaadcellen en hormonen worden gevormd
bijbal - plaats waar zaadcellen verder rijpen en opgeslagen worden
cellen van Sertoli - ondersteunende cellen bij de zaadcelvorming
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
cellen van Leydig - cellen in de teelbal die testosteron produceren
GnRH - hormoon uit de hypothalamus dat de hypofyse stimuleert
FSH - hypofysehormoon dat follikelgroei of zaadcelvorming ondersteunt
LH - hypofysehormoon dat ovulatie of testosteronproductie stimuleert
oestrogeen - hormoon dat onder meer het baarmoederslijmvlies helpt opbouwen
progesteron - hormoon dat het baarmoederslijmvlies na de ovulatie in stand houdt
inhibine - hormoon dat vooral de afgifte van FSH remt
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
testosteron - mannelijk geslachtshormoon, geproduceerd door de cellen van Leydig
hypothalamus - hersengebied dat GnRH afgeeft
hypofyse - klier die onder meer FSH en LH afgeeft
geslachtsklieren - eierstokken en teelballen, waar geslachtscellen en hormonen worden gevormd
Deze slide heeft geen instructies
