Staatsvorming in Engeland, Frankrijk en het Heilige Roomse Rijk

Staatsvorming in middeleeuws Europa

1 / 28
volgende
Slide 1: Tekstslide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4

In deze les zitten 28 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 30 min
Dit is niet oké

Onderdelen in deze les

Staatsvorming in middeleeuws Europa

null

Lesdoel

Ik kan uitleggen hoe de macht van vorsten zich in Engeland, Frankrijk en het Heilige Roomse Rijk verschillend ontwikkelde tijdens de staatsvorming.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden koppel jij aan staatsvorming?

Gebruik de reacties om voorkennis op te halen. Let op woorden als koning, macht, belasting, leger, bestuur, adel en centralisatie.

Wat was het probleem van het feodale systeem?

  • De koning had vaak weinig eigen land.

  • Daardoor had hij weinig inkomsten.

  • Machtige leenmannen bezaten soms meer grond dan de koning.

  • De koning had dan te weinig legerkracht om opstanden te stoppen.

Koppel dit aan Frankrijk: daar zag Willem hoe leenmannen zelfstandig konden optreden omdat de koning financieel en militair zwak was.

Hoe versterkte Willem de kroon?

  • Oude edelen verloren hun grond.

  • Een vijfde van het land hield Willem zelf als kroondomein.

  • De rest gaf hij in leen aan trouwe ridders en edelen.

  • Alle leenmannen moesten een eed van trouw afleggen aan de koning.

  • Zo bouwde Willem een leger op dat direct aan hem verbonden was.

Noem eventueel dat ongeveer de tien belangrijkste edelen samen bijna de helft van Engeland in leen kregen, maar wel afhankelijk bleven van de koning.

Bestuur en belastingen in Engeland

  • Naast het leenstelsel bouwde Willem een ambtenarenapparaat op.

  • Dat regelde wetgeving, rechtspraak en belastinginning.

  • Hierdoor kreeg de koning vaste inkomsten.

  • Staatsvorming betekende dus niet alleen oorlog voeren, maar ook beter besturen.

Leg uit dat een sterk bestuur en belastinginning de basis vormden voor blijvende koninklijke macht.

De Magna Carta

  • Later verzwakte de positie van de Engelse koning opnieuw.

  • Hoge adellijke families werden machtiger en de eed van trouw verloor betekenis.

  • Na militaire mislukkingen dwongen adel en steden koning Jan zonder Land in 1215 de Magna Carta te tekenen.

  • Daarmee werd de macht van de koning beperkt.

Maak duidelijk dat Engeland dus wel aan staatsvorming deed, maar dat de koning daar niet onbeperkt sterker werd.

Willem de Veroveraar en Engeland

  • In 1066 veroverde Willem de Veroveraar Engeland.

  • Hij trof een land aan met plaatselijke edelen en een zwakke koning.

  • Vanuit zijn ervaring in Frankrijk kende hij de zwakke punten van het feodale systeem.

  • Daarom begon hij bewust aan staatsvorming: de koning moest sterker worden dan de leenmannen.

Benadruk dat Willem niet alleen een veroveraar was, maar ook een bestuurder. Zijn beleid is belangrijker dan de verovering zelf voor dit onderwerp.

Wat veranderde door de Magna Carta?

  • De koning kon niet zomaar belastingen opleggen.

  • Rechten van steden konden niet willekeurig worden afgeschaft.

  • De adel kreeg meer invloed op het bestuur.

  • Later moest de koning ook controle door het parlement accepteren.

  • In Engeland werd koninklijke macht dus ingeperkt.

Benadruk het contrast met Frankrijk: daar groeide de koninklijke macht juist verder.

Waarom was het feodale systeem een probleem voor de koning?

A

Te weinig inkomsten

B

Te veel ambtenaren

C

Te veel steden

D

Te weinig handel

De kern uit slides 3-5: weinig eigen land betekende weinig inkomsten en dus ook minder militaire macht.

Engeland samengevat

Willem de Veroveraar hield een deel van het land als kroondomein en liet leenmannen een eed van trouw afleggen. Later beperkte de Magna Carta de macht van de Engelse koning verder.

kroondomein
eed van trouw
Magna Carta
parlement
keurvorsten
landsheren
belastinginning

Alle drie begrippen komen letterlijk of bijna letterlijk terug in de slides over Engeland.

Waarom werd de Engelse koning niet onbeperkt machtiger?

Bespreek dat Engeland wél een sterker bestuur opbouwde, maar dat de koning later werd begrensd door adel, steden, Magna Carta en uiteindelijk parlementaire controle.

Filips II Augustus en Frankrijk

  • In Frankrijk was de koning aanvankelijk ook niet almachtig.

  • Grote leenmannen, zoals de graaf van Vlaanderen en de Engelse koning, gehoorzaamden slecht.

  • Koning Filips II Augustus wist zijn positie juist te versterken.

  • Hij gebruikte staatsvorming om het koninklijk gezag uit te breiden.

Verwijs eventueel naar de Slag bij Bouvines als zichtbaar moment waarop de Franse koning zijn positie versterkte.

Uitbreiding van de kroondomeinen

  • Filips II voegde sommige lenen na het overlijden van leenmannen toe aan zijn kroondomeinen.

  • Meer kroondomeinen betekenden meer inkomsten.

  • Met dat geld kon hij oorlog voeren tegen de Engelse koning in Frankrijk.

  • Zo groeiden het grondgebied én de macht van de Franse kroon.

Laat zien dat bezit, geld en macht direct samenhangen in middeleeuwse staatsvorming.

De Slag bij Bouvines

  • In 1214 versloeg Filips II bij Bouvines een coalitie van Engelse, Vlaamse en Duitse tegenstanders.

  • De Franse koning bleef overeind, terwijl keizer Otto IV vluchtte.

  • Deze overwinning vergrootte het prestige van de Franse monarchie.

  • Militaire successen hielpen dus bij staatsvorming.

De bron laat ook zien hoe symbolisch macht werd getoond: de graaf van Vlaanderen werd als gevangene naar Parijs gebracht.

De Honderdjarige Oorlog

  • Van 1337 tot 1453 vochten Engeland en Frankrijk om macht en gebieden.

  • Voor de gewone bevolking betekende dit plundering, vlucht en verwoesting.

  • In het begin leek Frankrijk te verliezen.

  • Later keerde het tij, onder meer door Jeanne d’Arc en door een sterkere Franse leiding.

Noem kort dat oorlog niet alleen een strijd tussen vorsten was, maar ook een zware last voor boeren en stedelingen.

Een nieuw Frankrijk ontstaat

Oorlog → hogere belastinginkomsten → groter leger van huursoldaten → meer macht voor de koning


  • Met belastinggeld kon de Franse koning ambtenaren, geweren en kanonnen betalen.

  • Ambtenaren maakten wetten die voor heel Frankrijk golden.

  • De koning kon ongehoorzame leenmannen beter dwingen.

  • Frankrijk werd zo centraler bestuurd.

Hier landt het kenmerkend aspect: het begin van staatsvorming en centralisatie. Benadruk dat belastingen en bestuur net zo belangrijk waren als veldslagen.

Waardoor groeide de macht van de Franse koning vooral?

A

Verkiezing door vorsten

B

Meer kroondomeinen

C

Minder oorlogen

D

Zwakke stedenrechten

De juiste redenering: meer kroondomeinen leverden meer inkomsten op, en die maakten oorlog en bestuur mogelijk.

Frankrijk samengevat

Na de overwinning bij Bouvines groeide het prestige van de Franse koning. Tijdens de Honderdjarige Oorlog stegen de belastingen, waardoor de koning een groter leger en meer ambtenaren kon betalen.

Bouvines
Honderdjarige Oorlog
ambtenaren
Magna Carta
keurvorsten
landsheren
parlement

Hier komt de causale lijn uit slides 10-12 terug: oorlog, belasting, leger en bestuur versterken samen de kroon.

Hoe hielp oorlog de Franse centralisatie?

Verwachte elementen: oorlog leidde tot hogere belastingen; daarmee kon de koning huursoldaten, ambtenaren en wapens betalen; dat versterkte centralisatie en koninklijk gezag.

Het Heilige Roomse Rijk

  • Ook hier was er strijd tussen koning/keizer en hoge adel.

  • De Duitse stamvorsten kozen uit hun midden een koning.

  • Die koning kon daarna door de paus tot keizer worden gekroond.

  • Daardoor was zijn positie vanaf het begin afhankelijk van machtige vorsten.

Maak duidelijk dat de machtsverhouding hier anders lag dan in Engeland en Frankrijk: de vorsten kozen de koning, niet andersom.

Waarom bleef de keizer zwak?

  • De keizer wilde meer macht krijgen door gebieden van stamvorsten te veroveren.

  • Maar die stamvorsten probeerden zelf ook hun gebied uit te breiden.

  • Tijdens afwezigheid van de keizer konden opstanden uitbreken.

  • Daardoor kon de keizer zijn gezag moeilijk blijvend versterken.

Gebruik Frederik I en Hendrik de Leeuw als voorbeeld van dit probleem: om steun te krijgen moest de koning juist extra macht weggeven.

De Gouden Bul van 1356

  • Keizer Karel IV erkende in de Gouden Bul dat zeven keurvorsten het alleenrecht kregen om de koning te kiezen.

  • De keizer moest deze keurvorsten voortdurend tevreden houden.

  • Daarmee werd de macht van de keurvorsten officieel vastgelegd.

Leg uit dat deze regeling geen opstap was naar centralisatie, maar juist een bevestiging van versnipperde macht.

Het gevolg voor het rijk

  • In het Heilige Roomse Rijk wonnen de vorsten de machtsstrijd.

  • De keurvorsten werden zelfstandige landsheren.

  • De keizerstitel bleef vooral symbolisch.

  • Anders dan in Frankrijk ontstond hier geen sterke gecentraliseerde monarchie.

Laat leerlingen het grote contrast zien: Engeland beperkte de koning, Frankrijk versterkte de koning, het Heilige Roomse Rijk hield versnipperde vorstenmacht.

Vergelijking van drie ontwikkelingen

  • Engeland: sterk bestuur, maar koninklijke macht werd begrensd door Magna Carta en parlement.

  • Frankrijk: oorlog, belastingen en ambtenaren versterkten de koning.

  • Heilige Roomse Rijk: keurvorsten behielden veel macht, keizer bleef afhankelijk.

  • Staatsvorming verliep dus niet overal op dezelfde manier.

Deze slide verbindt alle subtopics terug aan de centrale vraag van de les.

Waarom bleef de keizer in het Heilige Roomse Rijk zwak?

A

Hij verloor alle oorlogen

B

De paus verbood belastingen

C

De vorsten kozen hem

D

De steden bestuurden alles

Belangrijk is de structurele afhankelijkheid: de koning/keizer was afhankelijk van machtige vorsten die hem kozen.

Welk verschil tussen de drie gebieden is het grootst?

1

Engeland: beperking

2

Frankrijk: versterking

3

Rijk: versnippering

Deze slide heeft geen instructies

Noem het grootste verschil tussen Engeland en Frankrijk.

Bespreek dat Engeland uitkomt op begrensde koninklijke macht, Frankrijk op centralisatie onder een sterke koning, en het Heilige Roomse Rijk op blijvende versnippering en sterke vorsten.