Thema 4 Ordening Basisstof 3 Bacteriën

• newEditor

Bacteriën

Lesdoel

Ik kan kenmerken van bacteriën noemen en uitleggen dat bacteriën nuttig én schadelijk kunnen zijn.

Wat zijn bacteriën?

• Bacteriën zijn levende organismen

• Ze bestaan uit één cel

• Je kunt ze niet met het blote oog zien

• Ze komen bijna overal voor: in water, bodem, lucht en op je lichaam

Leg uit dat bacteriën heel klein zijn en daarom meestal alleen met een microscoop zichtbaar zijn. Houd het onderscheid met virussen nog buiten beeld; deze les gaat om bacteriën als organismen.

Bacteriën zijn prokaryoten

Een bacterie is een prokaryoot. Dat betekent dat de cel geen celkern heeft. Het erfelijk materiaal ligt dus los in de cel.

Bacteriën zijn daardoor eenvoudiger gebouwd dan cellen van planten, dieren en schimmels.

Benadruk dat 'prokaryoot' in deze les vooral gekoppeld moet worden aan: eencellig en zonder celkern. Vermijd te veel extra celbiologie als dat nog niet behandeld is.

Voortplanting door deling

• Een bacterie maakt eerst een kopie van het erfelijk materiaal

• Daarna deelt één cel zich in twee nieuwe cellen

• Dit heet deling

• Zo kan het aantal bacteriën snel toenemen

Koppel hier structuur aan functie: doordat bacteriën eencellig en eenvoudig gebouwd zijn, kunnen ze zich snel vermeerderen.

Snel meer bacteriën

Één bacterie → deling → twee bacteriën → opnieuw deling → steeds meer bacteriën

Daardoor kunnen bacteriën zich in korte tijd sterk uitbreiden, bijvoorbeeld in voedsel of in een wond.

Deze slide maakt de groeireeks zichtbaar zonder exacte rekensommen nodig te hebben. Gebruik eventueel een bordtekening om de verdubbeling te laten zien.

Waar leven bacteriën van?

• De meeste bacteriesoorten voeden zich met dode resten van organismen

• Ze breken dit materiaal af

• Zo krijgen ze voedingsstoffen en energie

• Daardoor spelen ze een grote rol in de natuur

Opruimers in de bodem

Bacteriën in de bodem ruimen dode resten van planten en dieren op. Zonder deze opruimers zouden dode bladeren, takken en andere resten zich blijven ophopen.

Bacteriën helpen dus bij het afbreken en teruggeven van stoffen aan het milieu.

Leg het biologisch belang uit: afbraak hoort bij de kringloop van stoffen. Houd het eenvoudig en concreet.

Bacteriën en voedselbederf

• Sommige bacteriën groeien op voedsel

• Ze breken stoffen in het voedsel af

• Daardoor veranderen geur, kleur of smaak

• Voedsel kan dan bederven

Maak duidelijk dat bacteriën niet alleen opruimers in de natuur zijn, maar ook ongewenst kunnen groeien op ons voedsel.

Bacteriën in je darmen

• In je darmen leven veel nuttige bacteriën

• Ze helpen bij het verteren van voedsel

• Deze bacteriën horen bij een gezonde darmflora

Gebruik 'darmflora' alleen als term; een diepere uitleg over microbioom is niet nodig tenzij de klas er klaar voor is.

Bacteriën op je huid

• Op je huid leeft een laagje bacteriën

• Veel daarvan zijn onschadelijk of nuttig

• Ze helpen je beschermen tegen ziekteverwekkers

• Zo vormt je huid ook biologisch een verdedigingslaag

Benadruk dat niet alle bacteriën op het lichaam gevaarlijk zijn; dit doorbreekt vaak de misvatting 'bacteriën = slecht'.

Bacteriën bij voedsel maken

• Mensen gebruiken sommige bacteriën bewust

• Bijvoorbeeld bij yoghurt en zuurkool

• Deze bacteriën zetten stoffen om

• Zo ontstaan smaak, geur en structuur van het product

Noem eventueel dat dit een voorbeeld is van nuttig gebruik van bacteriën door mensen, zonder het fermentatieproces uitgebreid uit te werken.

Nuttig en schadelijk

Bacteriën hebben geen vaste rol als 'goed' of 'slecht'. Veel soorten zijn nuttig, bijvoorbeeld in je darmen, op je huid of bij het maken van voedsel. Andere bacteriën kunnen voedsel bederven of ziekten veroorzaken.

Of bacteriën gunstig zijn, hangt dus af van de soort en van de plaats waar ze voorkomen.

Dit is de kernconclusie van subtopic 14: bacteriën zijn biologisch heel verschillend in effect.

Bacteriën kunnen ziek maken

• Sommige bacteriën zijn ziekteverwekkers

• Zij kunnen je lichaam binnendringen en zich daar vermeerderen

• Daardoor kun je een infectie krijgen

Maak het onderscheid helder tussen aanwezigheid van bacteriën en infectie: pas sommige soorten en omstandigheden leiden tot ziekte.

Voorbeelden van ziekten

Voorbeelden van bacteriële ziekten zijn:

• cholera

• longontsteking

• oorontsteking

• tuberculose

Niet elke longontsteking of oorontsteking is altijd bacterieel, maar in deze basisstof worden ze als voorbeelden van bacteriële infectieziekten gebruikt.

Bestrijden met antibiotica

• Bacteriële infectieziekten kunnen worden bestreden met antibiotica

• Antibiotica werken tegen bacteriën

• Ze helpen het lichaam om de infectie onder controle te krijgen

Houd het hier bewust eenvoudig: antibiotica tegen bacteriën. Geen uitweiding naar resistentie tenzij de docent dat zelf wil toevoegen.

Samenvatting bacteriën

• Bacteriën zijn eencellige prokaryoten zonder celkern

• Ze planten zich voort door deling

• Veel bacteriën breken dode resten af

• Bacteriën kunnen nuttig zijn in darmen, op huid en bij voedselbereiding

• Sommige bacteriën zijn schadelijk en veroorzaken ziekten

• Bacteriële infecties zijn vaak te bestrijden met antibiotica