Samenklank en akkoorden (Muziek vwo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introductie

Examentraining samenklank vwo: stemmen en klankdichtheid, intervallen en akkoordsymbolen, functies en cadens, partituur en uitvoeringen vergelijken. Stappenplan, negen oefenvragen waarvan vier luistervragen, en tips.

VAKTHEORIE · SAMENKLANK

EXAMENTRAINING

Samenklank en akkoorden: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Frankie Fouganthin / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan bij een luisterfragment de samenklank analyseren, intervallen en akkoorden herkennen, een partituur volgen en uitvoeringen vergelijken.

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

ZO PAK JE EEN EXAMENVRAAG AAN

• 1. Lees: wat wordt er gevraagd: stemmen, interval, akkoord, functie of partituur?

• 2. Luister of kijk: luister het fragment één keer helemaal en volg zo nodig de notatie mee.

• 3. Analyseer: let op het onderdeel uit de vraag: aantal lijnen, akkoordsoort, spanning of instrument.

• 4. Beargumenteer: kies het antwoord dat past bij wat je hoorde of zag en kun je dat uitleggen.

Eén, twee en drie stemmen op de notenbalk

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

VRAAGTYPE 1: STEMMEN EN KLANKDICHTHEID

• Je luistert en bepaalt of de muziek eenstemmig of meerstemmig is, en hoe dicht de klank is.

• Tel de melodielijnen, niet de zangers.

Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Video: Tallis: Spem in alium, door The Tallis Scholars (kanaal: The Tallis Scholars & Peter Phillips - Topic). Wat hoor je? Een koor met veel stemmen tegelijk, elk met een eigen melodielijn: een dichte, meerstemmige klank. Het stuk is geschreven voor veertig stemmen. Goede antwoord: meerstemmig met een dichte klank.

Welke samenklank past het best bij dit fragment?

A

Eenstemmig

B

Unisono

C

Tweestemmig

D

Meerstemmig, met een dichte klank

Veel stemmen zingen tegelijk elk een eigen lijn: meerstemmig en dicht. Wie tweestemmig kiest, hoort niet dat er veel meer lijnen zijn.

Video: Veni Creator Spiritus, gezongen door de Cisterciënzermonniken van Stift Heiligenkreuz (kanaal: The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz - Topic). Wat hoor je? Een groep monniken zingt samen één melodie zonder begeleiding: eenstemmig, alle stemmen zingen dezelfde tonen (unisono). Goede antwoord: eenstemmig. Wie meerstemmig kiest, telt het aantal zangers in plaats van de melodielijnen.

Hoe klinkt de samenklank in dit fragment?

A

Eenstemmig: alle zangers zingen dezelfde melodie

B

Tweestemmig met een tweeklank

C

Driestemmig met close harmony

D

Meerstemmig met een dichte klank

Een groep zingt één melodie zonder begeleiding. Wie meerstemmig kiest, telt het aantal zangers in plaats van de melodielijnen.

Alle harmonische intervallen vanaf de C

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

VRAAGTYPE 2: INTERVALLEN EN AKKOORDSYMBOLEN

• Je herkent een interval in notenschrift en gebruikt akkoordsymbolen voor majeur, mineur en dominant septiem.

• Tel de afstand in tonen en let op de voortekens.

Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Welk harmonisch interval staat hier op de notenbalk?

A

Grote sext

B

Klein septiem

C

Kleine sext

D

Reine kwint

Van C naar As: zes tonen (C, D, E, F, G, A) en met mol 8 halve tonen: een kleine sext. Wie grote sext kiest, vergeet de mol. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Welk akkoordsymbool staat voor een dominant septiemakkoord met grondtoon Es?

A

Ebm

B

Eb

C

Eb7

D

Bb

Het cijfer 7 achter de letter staat voor het dominant septiemakkoord. Ebm is mineur, Eb is een gewone majeurdrieklank en Bb is een ander akkoord.

De functies I, IV en V in C majeur

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

VRAAGTYPE 3: FUNCTIES EN CADENS

• Je vult een schema met functies of akkoordsymbolen aan of benoemt een cadens.

• In C majeur: I is C, IV is F, V is G.

Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Welke akkoorden horen bij de vraagtekens, van boven naar onder?

A

F7 en G7

B

G7 en F7

C

F en G

D

C7 en G7

De bovenste regel is de tweede regel van het schema (F7, F7, C7, C7), dus F7. De onderste is de derde regel (G7, F7, C7, C7), dus G7. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Welke functies hebben deze twee akkoorden in C majeur?

A

Tonica naar dominant

B

Subdominant naar tonica

C

Subdominant naar dominant

D

Dominant naar tonica

G, B, D is de dominant (V) en C, E, G de tonica (I). Dit is de bekende cadens V naar I. Wie omgekeerd antwoordt, leest de akkoorden van rechts naar links. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Een partituur met viool en cello, drie maten

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

VRAAGTYPE 4: PARTITUUR EN UITVOERINGEN

• Je volgt een partituur en vergelijkt twee uitvoeringen van hetzelfde stuk.

• Let op de sleutel per balk en op wat verschilt: instrument, klankkleur en aanslag.

Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

In welke maat spelen viool en cello dezelfde toon?

A

Maat 1

B

Maat 2

C

Maat 3

D

In alle drie de maten

In maat 2 staat bij beide de middelste C (C4): de viool onder zijn balk, de cello boven zijn balk. Dat is unisono. In de andere maten verschillen de tonen. Image credit: Eigen afbeelding, LessonUp

Video: Bach: Prelude in C, BWV 846, door Angela Hewitt op piano (kanaal: Angela Hewitt - Topic). Wat hoor je? Het begin van het eerste prelude uit Das Wohltemperierte Klavier, uitgevoerd op piano. Goede antwoord: piano. De begeleiding bestaat uit gebroken drieklanken. Dit is uitvoering A: laat leerlingen goed luisteren naar de klank en de manier van spelen.

Op welk instrument wordt dit prelude van Bach gespeeld?

A

Piano

B

Klavecimbel

C

Orgel

D

Gitaar

Dit is uitvoering A: een pianist speelt het prelude. Luister goed, want in de volgende vraag vergelijk je het met een tweede uitvoering.

Video: Bach: Prelude in C, BWV 846, door Robert Hill op klavecimbel (kanaal: Robert Hill plays early keyboard music). Wat hoor je? Hetzelfde prelude, nu op klavecimbel. Goede antwoord: het instrument verschilt, piano tegenover klavecimbel. De noten en akkoorden zijn hetzelfde. Dit is uitvoering B: bespreek hoe klankkleur en aanslag de uitvoering anders maken.

Beide fragmenten zijn hetzelfde prelude. Wat verschilt het meest?

A

De akkoorden die klinken

B

De toonsoort van het stuk

C

Het instrument: piano tegenover klavecimbel

D

Het aantal stemmen

De noten en akkoorden zijn hetzelfde, het instrument en daarmee de klankkleur en aanslag niet. Wie akkoorden kiest, denkt dat een andere uitvoering ook andere harmonie betekent.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Stemmen en klankdichtheid

2

Intervallen en akkoordsymbolen

3

Functies en cadens

4

Partituur en uitvoeringen

Bespreek de uitslag en laat leerlingen die het lastig vinden met een bekende song opnieuw luisteren.

♪ VAKTHEORIE · SAMENKLANK

TIPS VOOR OP HET EXAMEN

• Tel bij stemmen de melodielijnen, niet de zangers.

• Bij een interval: tel de tonen op de notenbalk en kijk dan naar de voortekens.

• In een partituur lees je elke balk in zijn eigen sleutel: dezelfde plek op de balk is niet altijd dezelfde toon.

• Vergelijk je twee uitvoeringen, beschrijf dan wat hetzelfde is en wat verschilt, en geef een voorbeeld uit het fragment.