§1.6 Tektoniek in Nederland

H O O F D S T U K 1 · A A R D E I N B E W E G I N G

1.6

Tektoniek in Nederland

Waarom beeft de grond in Groningen, terwijl Nederland ver van een plaatgrens ligt?

Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorAardrijkskundeMiddelbare schoolhavo, vwo

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

Dit is niet oké

Introductie

Leerlingen leren hoe de gaswinning in Groningen aardbevingen veroorzaakte. Ze wegen argumenten voor en tegen gaswinning af. Instructie van ongeveer 20 minuten met controlevragen en een begrippenlijst.

Onderdelen in deze les

H O O F D S T U K 1 · A A R D E I N B E W E G I N G

1.6

Tektoniek in Nederland

Waarom beeft de grond in Groningen, terwijl Nederland ver van een plaatgrens ligt?

Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie

Welkom bij de laatste paragraaf over tektoniek: wat betekent dit alles voor Nederland? Laat de klas raden waarom het in Groningen toch trilt. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: RUBENIMAGES. / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

Dit leer je

Je kunt uitleggen waarom er in Groningen aardbevingen zijn.

Je kunt argumenten voor en tegen gaswinning noemen.

Lees de twee doelen voor. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

A C T I V E R E N

Wat weet je al over aardbevingen in Nederland?

Verzamel woorden. Leerlingen kennen Groningen vaak uit het nieuws; schrijf ook misvattingen op en kom er aan het eind op terug. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

T E R U G B L I K

Uit: §1.2 Aardbevingen

Wat is het epicentrum van een aardbeving?

A

Het punt aan het aardoppervlak recht boven de plek waar de beving begint

B

De plek waar twee platen tegen elkaar botsen

C

De getalswaarde op de schaal van Richter

D

Het gebied waar de beving het langst duurt

Goed is A. B beschrijft een plaatgrens, C is de kracht (schaal van Richter), D bestaat niet als begrip. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

T E R U G B L I K

Uit: §1.1 De aardkorst verschuift

Waar merk je het meest van platentektoniek?

A

Midden op een plaat

B

Bij een plaatgrens

C

Alleen in de oceaan

D

Overal even veel

Goed is B: aan de randen van de platen botsen ze, schuiven ze langs elkaar of gaan ze uit elkaar. Dat is de sleutel voor de volgende dia. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

Nederland ligt midden op een plaat

De aardkorstplaten · Nederland ligt ver van de randen

L E G E N D A

1

1

Nederland, op de Euraziatische plaat

De meeste bevingen zijn bij de dikke grenslijnen. Nederland ligt er ver vanaf.

Laat de klas de dichtstbijzijnde plaatgrens aanwijzen (bijvoorbeeld in de Atlantische Oceaan of ten zuiden van Europa). Nederland ligt midden op de Euraziatische plaat, dus ver van een rand. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Ævar Arnfjörð Bjarmason, publiek domein, via Wikimedia Commons

1.6

Tektoniek in Nederland

Natuurlijke bevingen zijn zeldzaam

Platentektoniek geeft de grootste bevingen langs de randen van de platen. Nederland ligt er ver vandaan.

Een natuurlijke aardbeving komt door platen en breuken in de aardkorst. In Nederland zijn ze zeldzaam en zwak. Een uitzondering was Roermond in 1992: kracht 5,8.

Vlak landschap · zoals veel van Nederland: rustige grond

Roermond ligt in Limburg, waar het gesteente wel breuken heeft. Natuurlijke bevingen komen dus voor, maar zelden en meestal zwak. Een natuurlijke beving komt door platen en breuken, niet door mensen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: RUBENIMAGES. / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

V R A A G 1

Waarom zijn de gevolgen van platentektoniek in Nederland klein?

A

Nederland ligt aan de rand van twee platen

B

De bodem van Nederland is zacht en nat

C

Nederland ligt midden op een plaat, ver van de randen

D

Nederland heeft helemaal geen breuken in de ondergrond

Goed is C. A is onjuist: Nederland ligt niet aan een rand. B klinkt logisch maar verklaart niets over platen. D is onjuist: in Limburg zijn actieve breuken (Roermond 1992). ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

Vul de juiste woorden in.

Nederland ligt ver van de randen van de plaat, dus natuurlijke aardbevingen zijn zeldzaam.

randen
zeldzaam
midden
vaak

1.6

Tektoniek in Nederland

V R A A G 2

De woorden zijn randen en zeldzaam. Vraag door: wat is er in Limburg gebeurd? ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

Gas uit het Groningenveld

In 1959 werd bij Slochteren het Groningenveld ontdekt, een enorm gasveld diep onder de grond.

Gaswinning is gas uit de ondergrond omhoog pompen. Dat gebeurde tientallen jaren. In 2023 stopte de winning.

Boortoren · zo wordt gas of olie opgepompt (voorbeeld, niet Groningen)

Het Groningenveld ligt in de provincie Groningen, in het noordoosten van Nederland. Slochteren is het dorp waar het veld in 1959 werd gevonden. De winning is in oktober 2023 gestopt en het veld is in 2024 bij wet gesloten; de aardbevingen en de schade zijn er nog. Verleden tijd gebruiken. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: WORKSITE Ltd. / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

Hoe gaswinning een beving veroorzaakt

Een aardbeving door gaswinning begint met het oppompen van gas, niet met bewegende platen.

1

Gas oppompen

Gas gaat uit de ondergrond naar boven.

2

Druk daalt

In het gasveld wordt de druk lager.

3

Samendrukken

De gesteentelaag wordt samengedrukt.

4

Breuken schuiven

Oude breuken verschuiven: een beving.

Er schuiven hier geen platen. De oorzaak is menselijk, niet natuurlijk.

Vergelijk met een spons vol water die je uitknijpt, of met een stevig gevulde fles die leeg wordt gedrukt: het gesteente zat vol gas en dat hield de laag open. Lager gasdruk betekent dat de laag zakt. Zeg niet "instorten": de laag wordt samengedrukt. De breuken zijn oud en lagen er al. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

Bevingen in Groningen

O O R Z A A K

G E V O L G E N

Aardbevingen in Groningen

Gaswinning: de druk in de ondergrond daalt.

Schade aan huizen, wegen en historische gebouwen.

Hoge kosten voor herstel en versterking.

Mensen voelen zich minder veilig en maken zich zorgen.

Bevingen zijn er nog steeds, ook nu er geen gas meer wordt gewonnen.

Benoem dat achter de schade mensen zitten die in hun eigen huis wonen en zich zorgen maken over hun toekomst en de waarde van hun huis. Beschrijf, oordeel niet. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

O N T H O U D

In Groningen komen bevingen door gaswinning, niet door platentektoniek.

Dit is het verschil met Japan of Chili: daar komen bevingen door platen, hier door mensen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

V R A A G 3

Zijn de stellingen juist?

1 In Nederland komen aardbevingen voor door natuurlijke tektoniek.

2 In Nederland komen aardbevingen voor door gaswinning.

A

Alleen stelling 1 is juist

B

Alleen stelling 2 is juist

C

Stelling 1 en 2 zijn beide juist

D

Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist

Goed is C. Natuurlijke bevingen zijn zeldzaam, maar ze komen voor (Roermond 1992). Bevingen door gaswinning zijn er in Groningen. Wie A of B kiest, vergeet een van de twee oorzaken. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

Natuurlijk of door gaswinning?

1.6

Tektoniek in Nederland

V R A A G 4

Natuurlijke beving

Door gaswinning

Roermond, 1992

Huizinge, 2012

Plaatgrens bij Japan

Zeerijp, 2018

Roermond (Limburg) en Japan: natuurlijk, door breuken en platen. Huizinge en Zeerijp liggen in de provincie Groningen, boven het gasveld: door gaswinning. Als leerlingen twijfelen: kijk naar de plek. Groningen ligt ver van een plaatgrens. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

Gaswinning: voor en tegen

Argumenten voor

Een argument is een reden die je gebruikt om je mening te steunen.

Economie: het gas leverde veel geld op, bijvoorbeeld voor wegen, scholen en ziekenhuizen.

Energie: het was betrouwbaar en goedkoop.

Argumenten tegen

Aardbevingen: schade aan huizen en historische gebouwen.

Veiligheid: mensen maken zich zorgen over hun huis en toekomst.

Milieu: gas geeft broeikasgassen en dus klimaatverandering.

Een argument voor ondersteunt gaswinning, een argument tegen niet. Let op: een argument is een reden, geen mening. Vraag of leerlingen een reden missen. Voorbeeld: baanbehoud. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

D I S C U S S I E

De gaswinning in Groningen was het waard.

Kies een kant en geef één argument. Denk aan geld, aan veiligheid en aan de mensen die er wonen.

Geen goed of fout. Laat leerlingen met een argument uit de vorige dia reageren. Spreek met respect: voor Groningers is dit geen abstracte stelling. ± 4 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1

Ja, het was het waard

2

Nee, de nadelen wegen zwaarder

3

Ik weet het nog niet

1.6

Tektoniek in Nederland

P E I L I N G

Was de gaswinning het waard?

Laat twee leerlingen hun keuze uitleggen met een argument voor of tegen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

Argument voor of tegen gaswinning?

1.6

Tektoniek in Nederland

V R A A G 5

Voor

Tegen

Betaalt wegen en scholen

Scheuren in huizen

Goedkope energie

Uitstoot broeikasgassen

Zorgen over de waarde van je huis

Voor: geld voor publieke voorzieningen en goedkope, betrouwbare energie. Tegen: schade, zorgen over de waarde van huizen en de uitstoot van broeikasgassen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

V R A A G 6

Wat gebeurt er in de ondergrond als je gas wegpompt?

A

Magma stijgt op naar de gaslaag

B

De gesteentelaag wordt samengedrukt en breuken schuiven

C

Twee platen botsen tegen elkaar

D

Het grondwater stijgt tot aan het oppervlak

Goed is B. A hoort bij vulkanisme, C bij een plaatgrens: dat is hier niet de oorzaak. D bestaat niet als gevolg van gaswinning. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

V R A A G 7

Leg uit waarom het in Groningen beeft. Noem ook één argument tegen gaswinning.

Model: Nederland ligt midden op een plaat, ver van een plaatgrens, dus natuurlijke bevingen zijn zeldzaam. In Groningen daalde de druk door het oppompen van gas, de gesteentelaag werd samengedrukt en oude breuken verschoven: dat gaf bevingen. Argument tegen: schade aan huizen, onveilig voelen of uitstoot van broeikasgassen. Goed als de leerling plaatgrens en gaswinning noemt en één argument. ± 4 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash

1.6

Tektoniek in Nederland

Begrippen

Groningenveld

Groot gasveld bij Slochteren, ontdekt in 1959.

Gaswinning

Gas uit de ondergrond omhoog pompen.

Natuurlijke aardbeving

Een beving door platen en breuken. In Nederland zeldzaam.

Beving door gaswinning

Een beving doordat de druk in het gasveld daalt.

Argument voor

Een reden om gaswinning wel te willen.

Argument tegen

Een reden om gaswinning niet te willen.

Laat leerlingen elkaar de begrippen in eigen woorden uitleggen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash