H O O F D S T U K 1 · A A R D E I N B E W E G I N G
1.6
Tektoniek in Nederland
Waarom beeft de grond in Groningen, terwijl Nederland ver van een plaatgrens ligt?
Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie
H O O F D S T U K 1 · A A R D E I N B E W E G I N G
1.6
Tektoniek in Nederland
Waarom beeft de grond in Groningen, terwijl Nederland ver van een plaatgrens ligt?
Gemaakt bij buiteNLand 1 havo/vwo, 5e editie
Welkom bij de laatste paragraaf over tektoniek: wat betekent dit alles voor Nederland? Laat de klas raden waarom het in Groningen toch trilt. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: RUBENIMAGES. / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
Dit leer je
Je kunt uitleggen waarom er in Groningen aardbevingen zijn.
Je kunt argumenten voor en tegen gaswinning noemen.
Lees de twee doelen voor. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
A C T I V E R E N
Wat weet je al over aardbevingen in Nederland?
Verzamel woorden. Leerlingen kennen Groningen vaak uit het nieuws; schrijf ook misvattingen op en kom er aan het eind op terug. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
T E R U G B L I K
Uit: §1.2 Aardbevingen
Wat is het epicentrum van een aardbeving?
Het punt aan het aardoppervlak recht boven de plek waar de beving begint
De plek waar twee platen tegen elkaar botsen
De getalswaarde op de schaal van Richter
Het gebied waar de beving het langst duurt
Goed is A. B beschrijft een plaatgrens, C is de kracht (schaal van Richter), D bestaat niet als begrip. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
T E R U G B L I K
Uit: §1.1 De aardkorst verschuift
Waar merk je het meest van platentektoniek?
Midden op een plaat
Bij een plaatgrens
Alleen in de oceaan
Overal even veel
Goed is B: aan de randen van de platen botsen ze, schuiven ze langs elkaar of gaan ze uit elkaar. Dat is de sleutel voor de volgende dia. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
Nederland ligt midden op een plaat
De aardkorstplaten · Nederland ligt ver van de randen
L E G E N D A
1
1
Nederland, op de Euraziatische plaat
De meeste bevingen zijn bij de dikke grenslijnen. Nederland ligt er ver vanaf.
Laat de klas de dichtstbijzijnde plaatgrens aanwijzen (bijvoorbeeld in de Atlantische Oceaan of ten zuiden van Europa). Nederland ligt midden op de Euraziatische plaat, dus ver van een rand. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: Ævar Arnfjörð Bjarmason, publiek domein, via Wikimedia Commons
1.6
Tektoniek in Nederland
Natuurlijke bevingen zijn zeldzaam
Platentektoniek geeft de grootste bevingen langs de randen van de platen. Nederland ligt er ver vandaan.
Een natuurlijke aardbeving komt door platen en breuken in de aardkorst. In Nederland zijn ze zeldzaam en zwak. Een uitzondering was Roermond in 1992: kracht 5,8.
Vlak landschap · zoals veel van Nederland: rustige grond
Roermond ligt in Limburg, waar het gesteente wel breuken heeft. Natuurlijke bevingen komen dus voor, maar zelden en meestal zwak. Een natuurlijke beving komt door platen en breuken, niet door mensen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: RUBENIMAGES. / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
V R A A G 1
Waarom zijn de gevolgen van platentektoniek in Nederland klein?
Nederland ligt aan de rand van twee platen
De bodem van Nederland is zacht en nat
Nederland ligt midden op een plaat, ver van de randen
Nederland heeft helemaal geen breuken in de ondergrond
Goed is C. A is onjuist: Nederland ligt niet aan een rand. B klinkt logisch maar verklaart niets over platen. D is onjuist: in Limburg zijn actieve breuken (Roermond 1992). ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
Vul de juiste woorden in.
Nederland ligt ver van de randen van de plaat, dus natuurlijke aardbevingen zijn zeldzaam.
1.6
Tektoniek in Nederland
V R A A G 2
De woorden zijn randen en zeldzaam. Vraag door: wat is er in Limburg gebeurd? ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
Gas uit het Groningenveld
In 1959 werd bij Slochteren het Groningenveld ontdekt, een enorm gasveld diep onder de grond.
Gaswinning is gas uit de ondergrond omhoog pompen. Dat gebeurde tientallen jaren. In 2023 stopte de winning.
Boortoren · zo wordt gas of olie opgepompt (voorbeeld, niet Groningen)
Het Groningenveld ligt in de provincie Groningen, in het noordoosten van Nederland. Slochteren is het dorp waar het veld in 1959 werd gevonden. De winning is in oktober 2023 gestopt en het veld is in 2024 bij wet gesloten; de aardbevingen en de schade zijn er nog. Verleden tijd gebruiken. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash Image credit: WORKSITE Ltd. / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
Hoe gaswinning een beving veroorzaakt
Een aardbeving door gaswinning begint met het oppompen van gas, niet met bewegende platen.
1
Gas oppompen
Gas gaat uit de ondergrond naar boven.
2
Druk daalt
In het gasveld wordt de druk lager.
3
Samendrukken
De gesteentelaag wordt samengedrukt.
4
Breuken schuiven
Oude breuken verschuiven: een beving.
Er schuiven hier geen platen. De oorzaak is menselijk, niet natuurlijk.
Vergelijk met een spons vol water die je uitknijpt, of met een stevig gevulde fles die leeg wordt gedrukt: het gesteente zat vol gas en dat hield de laag open. Lager gasdruk betekent dat de laag zakt. Zeg niet "instorten": de laag wordt samengedrukt. De breuken zijn oud en lagen er al. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
Bevingen in Groningen
O O R Z A A K
G E V O L G E N
Aardbevingen in Groningen
Gaswinning: de druk in de ondergrond daalt.
Schade aan huizen, wegen en historische gebouwen.
Hoge kosten voor herstel en versterking.
Mensen voelen zich minder veilig en maken zich zorgen.
Bevingen zijn er nog steeds, ook nu er geen gas meer wordt gewonnen.
Benoem dat achter de schade mensen zitten die in hun eigen huis wonen en zich zorgen maken over hun toekomst en de waarde van hun huis. Beschrijf, oordeel niet. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
O N T H O U D
In Groningen komen bevingen door gaswinning, niet door platentektoniek.
Dit is het verschil met Japan of Chili: daar komen bevingen door platen, hier door mensen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
V R A A G 3
Zijn de stellingen juist?
1 In Nederland komen aardbevingen voor door natuurlijke tektoniek.
2 In Nederland komen aardbevingen voor door gaswinning.
Alleen stelling 1 is juist
Alleen stelling 2 is juist
Stelling 1 en 2 zijn beide juist
Stelling 1 en 2 zijn beide onjuist
Goed is C. Natuurlijke bevingen zijn zeldzaam, maar ze komen voor (Roermond 1992). Bevingen door gaswinning zijn er in Groningen. Wie A of B kiest, vergeet een van de twee oorzaken. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
Natuurlijk of door gaswinning?
1.6
Tektoniek in Nederland
V R A A G 4
Natuurlijke beving
Door gaswinning
Roermond, 1992
Huizinge, 2012
Plaatgrens bij Japan
Zeerijp, 2018
Roermond (Limburg) en Japan: natuurlijk, door breuken en platen. Huizinge en Zeerijp liggen in de provincie Groningen, boven het gasveld: door gaswinning. Als leerlingen twijfelen: kijk naar de plek. Groningen ligt ver van een plaatgrens. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
Gaswinning: voor en tegen
Argumenten voor
Een argument is een reden die je gebruikt om je mening te steunen.
Economie: het gas leverde veel geld op, bijvoorbeeld voor wegen, scholen en ziekenhuizen.
Energie: het was betrouwbaar en goedkoop.
Argumenten tegen
Aardbevingen: schade aan huizen en historische gebouwen.
Veiligheid: mensen maken zich zorgen over hun huis en toekomst.
Milieu: gas geeft broeikasgassen en dus klimaatverandering.
Een argument voor ondersteunt gaswinning, een argument tegen niet. Let op: een argument is een reden, geen mening. Vraag of leerlingen een reden missen. Voorbeeld: baanbehoud. ± 3 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
D I S C U S S I E
De gaswinning in Groningen was het waard.
Kies een kant en geef één argument. Denk aan geld, aan veiligheid en aan de mensen die er wonen.
Geen goed of fout. Laat leerlingen met een argument uit de vorige dia reageren. Spreek met respect: voor Groningers is dit geen abstracte stelling. ± 4 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
Ja, het was het waard
Nee, de nadelen wegen zwaarder
Ik weet het nog niet
1.6
Tektoniek in Nederland
P E I L I N G
Was de gaswinning het waard?
Laat twee leerlingen hun keuze uitleggen met een argument voor of tegen. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
Argument voor of tegen gaswinning?
1.6
Tektoniek in Nederland
V R A A G 5
Voor
Tegen
Betaalt wegen en scholen
Scheuren in huizen
Goedkope energie
Uitstoot broeikasgassen
Zorgen over de waarde van je huis
Voor: geld voor publieke voorzieningen en goedkope, betrouwbare energie. Tegen: schade, zorgen over de waarde van huizen en de uitstoot van broeikasgassen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
V R A A G 6
Wat gebeurt er in de ondergrond als je gas wegpompt?
Magma stijgt op naar de gaslaag
De gesteentelaag wordt samengedrukt en breuken schuiven
Twee platen botsen tegen elkaar
Het grondwater stijgt tot aan het oppervlak
Goed is B. A hoort bij vulkanisme, C bij een plaatgrens: dat is hier niet de oorzaak. D bestaat niet als gevolg van gaswinning. ± 1 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
V R A A G 7
Leg uit waarom het in Groningen beeft. Noem ook één argument tegen gaswinning.
Model: Nederland ligt midden op een plaat, ver van een plaatgrens, dus natuurlijke bevingen zijn zeldzaam. In Groningen daalde de druk door het oppompen van gas, de gesteentelaag werd samengedrukt en oude breuken verschoven: dat gaf bevingen. Argument tegen: schade aan huizen, onveilig voelen of uitstoot van broeikasgassen. Goed als de leerling plaatgrens en gaswinning noemt en één argument. ± 4 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash
1.6
Tektoniek in Nederland
Begrippen
Groningenveld
Groot gasveld bij Slochteren, ontdekt in 1959.
Gaswinning
Gas uit de ondergrond omhoog pompen.
Natuurlijke aardbeving
Een beving door platen en breuken. In Nederland zeldzaam.
Beving door gaswinning
Een beving doordat de druk in het gasveld daalt.
Argument voor
Een reden om gaswinning wel te willen.
Argument tegen
Een reden om gaswinning niet te willen.
Laat leerlingen elkaar de begrippen in eigen woorden uitleggen. ± 2 min. Image credit: Etienne Girardet / Unsplash