LITERAIRE BOUWSTENEN
LITERAIRE BOUWSTENEN
Welke literaire bouwstenen herinner jij je nog uit een verhaal of roman?
Thema
Verhaallijn (of plot)
Personages
Protagonist
Antagonist
Nevenpersonage
Figurant
Uitdieping
Tijd
Kalendertijd
Verteltijd vs. Vertelde tijd
Chronologie
Ruimte
Spanning
Vertelperspectief
Algemeen
Personele ik-verteller
Personele hij/zij-verteller
Auctoriële verteller
THEMA
Het thema is de kortst mogelijke omschrijving van het onderwerp van het verhaal. Om het thema van een verhaal aan te duiden vat je het verhaal (of de inhoud) in een paar abstracte of kernachtige begrippen samen. In verhalen vind je vaak meerdere thema’s terug.
Voorbeelden: eenzaamheid, liefde, jeugdcriminaliteit, magie, angst, afscheid, vriendschap …
VERHAALLIJN (OF PLOT)
Je schrijft een dubbele punt voor …
De verhaallijn (of plot) is de chronologische opeenvolging van de gebeurtenissen in een verhaal. In een verhaal kunnen meerdere verhaallijnen zitten.
PERSONAGES
protagonist
In een verhaal komen verschillende soorten personages voor, met elk hun eigen rol en ontwikkeling. Het hoofdpersonage of de protagonist speelt de hoofdrol en is de spil van het verhaal. Gewoonlijk wordt deze figuur geconfronteerd met een bepaald probleem, een obstakel, een uitdaging.
De protagonist is vaak de held van het verhaal, met sterke en heroïsche karaktertrekken. Hij/zij heeft goede bedoelingen, is empathisch, intelligent en dapper. Een personage kan ook een antiheld zijn. Hij/zij heeft vaak een minder aangename persoonlijkheid, neemt niet altijd de juiste beslissingen, is niet dapper en faalt op verschillende vlakken, zónder dat hij/zij de slechterik is in het verhaal.
PERSONAGES
antagonist
Het tegenpersonage of de antagonist is de tegenstander van het hoofdpersonage. Hij is de aanleiding voor het probleem of obstakel, of werkt de protagonist tegen.
The Joker
In de ene film is hij de antagonist,
in de andere de protagonist
PERSONAGES
nevenpersonage
Een nevenpersonage is onmisbaar voor het verhaal, maar heeft een ondergeschikte rol tegenover het hoofdpersonage. Een nevenpersonage heeft minder diepgang, maar is essentieel om de gebeurtenissen mee op gang te houden of een ander personage meer diepgang te geven.
PERSONAGES
figurant
Daarnaast zijn er nog figuranten of achtergrondfiguren. Dit zijn allerlei personages die aanwezig zijn in het verhaal zonder dat ze een echte functie of invloed hebben op de verhaallijn. Ze dragen bij tot de sfeer, de context, maar hebben geen actieve rol in het verhaal.
PERSONAGES
uitdieping
Een personage dat zich tijdens een verhaal verder ontwikkelt en over wie je steeds meer te weten komt (goede en slechte kanten, gewoonten, opvattingen en gevoelens), is een vol karakter of een round character. Het karakter van deze figuur evolueert tijdens het verhaal, waardoor je hem/haar steeds beter leert kennen.
Een personage dat niet of nauwelijks evolueert tijdens het verhaal en dat ook niet verder uitgediept wordt, is een vlak karakter of een flat character.
Wie is welk personage?
nevenpersonage
antagonist
protagonist
figurant
VERTELPERSPECTIEF
algemeen
Het vertelperspectief is het standpunt van waaruit de verteller het verhaal vertelt. Zo kan je bijvoorbeeld een misdaadverhaal vertellen door de ogen van de moordenaar, de detective of het slachtoffer.
VERTELPERSPECTIEF
personele
ik-verteller
Een personele verteller is een verteller die deel uitmaakt van het verhaal.
Een (personele) ik-verteller herken je aan de volgende kenmerken:
Het verhaal staat in de ik-vorm.
De lezer bekijkt de gebeurtenissen vanuit het perspectief van de ik-verteller.
De lezer kent alleen de gedachten en gevoelens van dat ik-personage. Het verhaal is dus subjectief.
VERTELPERSPECTIEF
personele
ik-verteller
Er zijn twee soorten ik-vertellers:
De belevende ik-verteller beleeft de gebeurtenissen op het moment dat je ze leest en hij/zij kent de afloop van het verhaal niet.
De vertellende ik-verteller kan vooruit- en terugblikken op het verhaal omdat hij/zij het eerder beleefde. Hij/zij kent de afloop van het verhaal.
VERTELPERSPECTIEF
personele hij/zij-verteller
Een personele verteller is een verteller die deel uitmaakt van het verhaal.
Een (personele) hij-/zij-verteller herken je aan de volgende kenmerken:
Het verhaal staat in de derde persoon (hij/zij of naam personage).
De lezer ziet het verhaal alleen door de ogen van dat personage.
De lezer kent de gedachten en gevoelens van één bepaald personage. Het verhaal is dus subjectief.
VERTELPERSPECTIEF
personele hij/zij-verteller
Heel wat verhalen worden verteld vanuit een meervoudig vertelperspectief. Je beleeft de gebeurtenissen afwisselend vanuit het standpunt van verschillende personages. Doordat je mee wisselt met het personage, krijg je verschillende inzichten op een gebeurtenis
VERTELPERSPECTIEF
auctoriële
verteller
Een auctoriële hij-verteller (alwetende verteller) staat boven het verhaal en maakt er geen deel van uit.
De verteller is geen personage in het verhaal.
Hij heeft voorkennis en weet wat er op verschillende plaatsen tegelijk gebeurt.
Hij kan vooruit- en terugblikken in het verhaal.
Hij kent de gedachten en gevoelens van alle personages.
Hij leidt de lezer als het ware rond in het verhaal en levert commentaar bij wat er gebeurt.
Toen ik als twaalfjarige die wedstrijd verloor, wist ik niet hoe belangrijk dat moment nog zou worden. Pas jaren later begreep ik dat die nederlaag mijn leven had veranderd.
belevende ik-verteller
personele hij/zij-verteller
vertellende ik-verteller
auctoriële verteller
Niemand in het dorp vermoedde dat de oude molenaar een geheim verborg. Alleen hij en kleine Lina wisten wat er die nacht werkelijk was gebeurd.
belevende ik-verteller
personele hij/zij-verteller
vertellende ik-verteller
auctoriële verteller
Voor mij lag de envelop met de vragen voor het mondeling proefwerk. Met trillende handen maakte ik hem open.
belevende ik-verteller
personele hij/zij-verteller
vertellende ik-verteller
auctoriële verteller
Noor staarde naar de gesloten deur. Ze hoopte dat haar vriendin elk moment zou verschijnen.
belevende ik-verteller
personele hij/zij-verteller
vertellende ik-verteller
auctoriële verteller
Hoe heet het vertelperspectief waarbij je de gebeurtenissen afwisselend vanuit het standpunt van verschillende personages bekijkt?
TIJD
kalendertijd
Om een verhaal goed te begrijpen en verhaalgenres te herkennen, is het belangrijk dat je weet in welke tijd het verhaal zich afspeelt. Dat is de kalendertijd.
Historische romans spelen zich in het verleden af, terwijl sciencefictionromans vertellen over een verre, fictieve toekomst. Sommige verhalen spelen zich in het nu af, of het heden.
Indien je niet kan afleiden wanneer het verhaal zich afspeelt, gebruik je de term onbepaald voor ‘heden’, ‘verleden’ of ‘toekomst’.
TIJD
verteltijd vs. vertelde tijd
De vertelde tijd geeft de periode aan waarbinnen de gebeurtenissen van het verhaal zich voltrekken. De verteltijd is de ‘tijd’ die nodig is om het verhaal te lezen. Hij wordt uitgedrukt in regels, bladzijden, minuten of uren.
Het vertelritme hangt af van de snelheid waarmee gebeurtenissen worden verteld in vergelijking met de rest van het vertelde verhaal.
TIJD
verteltijd vs. vertelde tijd
Een versnelling vindt plaats wanneer er snel over een periode heen wordt gegaan. Zo kan een auteur een hele week in twee zinnen omschrijven, terwijl hij bijvoorbeeld de dagen voordien wel gedetailleerd beschreef. De verteltijd is kleiner dan de vertelde tijd. De auteur kan ook gebruik maken van tijdsprongen om het tempo te versnellen. Hij slaat dan, vaak door middel van een witregel, een periode over omdat die weinig betekenis heeft voor het verhaal.
TIJD
verteltijd vs. vertelde tijd
Omgekeerd spreken we van een vertraging wanneer een korte periode heel uitgesponnen wordt verteld. Zo kan een schrijver één lesuur op dertig pagina’s omschrijven, terwijl hij de rest van het verhaal in een normaal ritme vertelt. De verteltijd is groter dan de vertelde tijd. Een vertraging wordt ook vaak gebruikt als spanningstechniek.
TIJD
chronologie
De schrijver doorbreekt soms bewust de chronologie en geeft de gebeurtenissen in een andere volgorde weer dan waarin ze zich hebben voorgedaan. Op die manier kan de auteur spanning opbouwen of de lezer extra informatie geven om het verhaal beter te kunnen begrijpen. Hij gebruikt daarvoor flashbacks, flashforwards, terug- en vooruitwijzingen.
TIJD
chronologie
Een flashback last een hele episode uit het verleden in. Een flashforward last een hele episode uit de toekomst in.
De schrijver kan ook kort verwijzen naar het verleden of de toekomst om meer informatie over iets of iemand te geven. Dat zijn terugwijzingen en vooruitwijzingen. Het verhaal bevat dan respectievelijk retrospectieve en prospectieve elementen.
Verteltechnieken en tijd in een verhaal
In een roman is de vertelde tijd de totale periode waarover het verhaal zich uitstrekt, bijvoorbeeld meerdere jaren. De verteltijd is dan weer de tijd die nodig is om dat verhaal te lezen of te vertellen. Wanneer de gebeurtenissen in een verhaal bovendien gekoppeld zijn aan concrete data, uren of seizoenen, spreken we van kalendertijd. Soms vat een auteur lange periodes samen in enkele zinnen; dat noemen we versnelling. Het omgekeerde gebeurt wanneer één kort moment heel uitgebreid wordt beschreven: dat is vertraging. Een sprong terug naar een eerdere gebeurtenis heet een flashback, terwijl een vooruitwijzing naar wat later nog zal gebeuren een flashforward wordt genoemd.
RUIMTE (1)
Ruimtebeschrijvingen kunnen een belangrijke rol spelen om het verhaal te begrijpen. Vaak leert de omgeving waar het verhaal zich afspeelt ons iets over de personages. Natuurlijk draagt de ruimte ook bij tot een bepaalde sfeer.
RUIMTE (1)
De geografische ruimte is de plaats waar het verhaal zich afspeelt. Het verhaal kan zich ook op een fictieve of verzonnen plaats afspelen.
een verlaten eiland in de Caraïben, een berghut op de zuidflank van de Matterhorn
RUIMTE (1)
Een omgeving kan ook een bepaalde sfeer oproepen bij het gebeuren. Dan spreken we van de sfeerscheppende ruimte.
een donker steegje in een verlaten deel van de stad
RUIMTE (2)
Soms is de ruimte symbolisch voor de situatie waarin het personage zich bevindt of voor de gevoelens van het personage. Zulke ruimtebeschrijvingen komen ook in poëzie voor.
een man die met een lekke band naast de weg staat terwijl het onweert, een romantische afspraak op een zonnige zomerdag in een veld vol madeliefjes
RUIMTE (2)
De sociale ruimte wordt bepaald door de sociale klassen waarvan de personages deel uitmaken. Een verhaal kan gaan over een personage dat zich afzet tegen zijn sociale milieu. Ook de relaties tussen verschillende milieus vormen de basis voor veel verhalen. De klasse waartoe een personage behoort, kan je achterhalen door te letten op de afkomst, de status, het beroep … Ook de beschrijving van de kledij en het taalgebruik kan helpen om de sociale klasse te achterhalen.
een arbeidersgezin, een middenklassegezin (waarvan de vader vaak op zakenreis moet)
In welke ruimte speelt het verhaal zich af?
symbolische ruimte
sfeerscheppende ruimte
sociale ruimte
geografische ruimte
In welke ruimte speelt het verhaal zich af?
symbolische ruimte
sfeerscheppende ruimte
sociale ruimte
geografische ruimte
In welke ruimte speelt het verhaal zich af?
symbolische ruimte
sfeerscheppende ruimte
sociale ruimte
geografische ruimte
Welke technieken gebruikt een auteur om spanning te creëren in een verhaal?
SPANNING (1)
We spreken van spanning in literatuur wanneer de schrijver bij de lezer spanning opwekt door het feit dat deze laatste een kennisvoorsprong of kennisachterstand heeft. De schrijver gebruikt hiervoor volgende technieken:
SPANNING (1)
Retardering: de schrijver kiest er soms voor om de tijd wat te rekken door bijvoorbeeld extra aandacht te geven aan beschrijvingen van ruimte, voorwerpen, personages, een andere verhaallijn …
Op die manier blijf je als lezer op je honger zitten, omdat de gebeurtenissen onderbroken worden. Hierdoor stijgt de spanning.
SPANNING (1)
Cliffhanger: een gebeurtenis wordt plots afgebroken, zodat de lezer niet weet hoe het verhaal of de gebeurtenis afloopt. Deze techniek wordt bijvoorbeeld heel vaak toegepast in soaps. Een aflevering stopt op een spannend moment, zodat de kijker de dag erop de nieuwe episode zeker zal bekijken.
Ook in literatuur komt dit voor, bijvoorbeeld wanneer de auteur stopt met een climax en overschakelt naar een andere verhaallijn.
SPANNING (2)
Chronologie: door te spelen met de chronologie van het verhaal beslist de auteur welke informatie op welk moment wordt prijsgegeven.
SPANNING (2)
Red herring: de lezer krijgt informatie die hij in feite niet nodig heeft, waardoor de schrijver hem op het verkeerde been zet.
SPANNING (2)
Setting: de ruimte en het decor waarin een verhaal zich afspeelt, spelen een belangrijke rol in het spanningsverloop. Ook de weersomstandigheden verhogen de spanning bij de lezer/kijker. De tijd waarin het verhaal zich afspeelt kan ook spannend zijn.
SPANNING (2)
Vertelperspectief: het vertelperspectief dat de schrijver kiest, creëert ook spanning. Bij een belevende ik-verteller beleeft de lezer het verhaal samen met het personage. Hij weet dus nog niet wat er zal gebeuren. Bij een auctoriële verteller zit de spanning in het feit dat de lezer meer weet dan de personages. We noemen dit het Jan Klaassen-syndroom.
SPANNING (2)
Stilistische technieken: het gebruik van beletseltekens, tekenende woorden, korte vragende of uitroepende zinnen, ellipsen …
Kernbegrippen bij spanningstechnieken
In een spannend verhaal speelt chronologie een grote rol: door gebeurtenissen niet in een rechte tijdslijn te vertellen, kan de schrijver informatie achterhouden. Een andere techniek is retardering, waarbij een belangrijke gebeurtenis bewust wordt uitgesteld zodat de lezer blijft doorlezen. Ook ruimte beïnvloedt de spanning: een verlaten huis, een donkere gang of een afgesloten kamer roept sneller onrust op. Daarnaast bepaalt het vertelperspectief hoeveel de lezer weet; als je alleen volgt wat één personage ziet, ontstaat er sneller onzekerheid. Ten slotte kan een onverwachte cliffhanger aan het einde van een hoofdstuk ervoor zorgen dat de spanning nog verder stijgt.