Letterlijk, figuurlijk en bijnamen
Letterlijk, figuurlijk en bijnamen
Onderdelen in deze les
Letterlijk, figuurlijk en bijnamen
Open met het idee dat woorden niet altijd precies betekenen wat er staat. Dat vormt de brug naar letterlijk en figuurlijk taalgebruik én naar bijnamen als andere namen met een betekenis.
Dit ga je leren
Ik kan letterlijk en figuurlijk taalgebruik onderscheiden en uitleggen wat een bijnaam is.
Deze slide heeft geen instructies
Welk voorbeeld van figuurlijk taalgebruik ken jij al?
Gebruik de antwoorden om te peilen welke uitdrukkingen leerlingen al kennen. Vraag bij enkele antwoorden kort: bedoel je dat letterlijk of niet letterlijk?
Wat betekent letterlijk?
Bij letterlijk taalgebruik bedoel je precies wat er staat.
Voorbeeld:
De kat zit op de stoel.
De kat zit echt op de stoel.
Benadruk: letterlijk = echt, precies, zonder verborgen betekenis. Kies eventueel nog een extra eenvoudig voorbeeld uit de klas, zoals: 'Het boek ligt op tafel.'
Letterlijk taalgebruik herkennen
Bij letterlijk taalgebruik kun je vaak echt aanwijzen wat je ziet of wat er gebeurt.
Ik draag een rode jas.
De beker is leeg.
Sam rent naar buiten.
Laat leerlingen merken dat deze zinnen gewoon echt kunnen gebeuren zoals ze er staan. Geen grap, geen beeldspraak.
Wat betekent figuurlijk?
Bij figuurlijk taalgebruik bedoel je niet precies wat er staat.
De woorden geven een beeld of een gevoel.
Gebruik een rustige overgang: soms zeggen we iets op een andere manier. Dan moet je nadenken over de bedoeling van de zin.
Een figuurlijk voorbeeld
Voorbeeld:
Ik val om van de honger.
Dat betekent niet dat iemand echt omvalt.
Het betekent: ik heb heel veel honger.
Dit voorbeeld sluit aan bij 1F: herkenbaar en duidelijk niet letterlijk. Bespreek kort waarom de zin anders klinkt dan wat er echt gebeurt.
Letterlijk of figuurlijk?
Kijk naar de bedoeling van de zin.
Mijn handen zijn koud. → letterlijk
Hij heeft een groot hart. → figuurlijk
De baby slaapt. → letterlijk
Zij is zo snel als een haas. → figuurlijk
Leg bij 'groot hart' uit dat het niet over het echte hart gaat, maar over vriendelijk zijn. Bij 'zo snel als een haas' gaat het om vergelijken.
Welke zin is figuurlijk bedoeld?
De beker is leeg.
Ik val om van de honger.
De baby slaapt.
Mijn handen zijn koud.
De juiste keuze komt rechtstreeks uit het behandelde voorbeeld van figuurlijk taalgebruik. De andere zinnen kunnen echt gebeuren zoals ze er staan.
Letterlijk en figuurlijk
Bij letterlijk taalgebruik bedoel je precies wat er staat. Bij figuurlijk taalgebruik bedoel je dat niet precies. Dan kijk je naar de bedoeling van de zin.
Alle drie de kernwoorden zijn expliciet op de vorige slides uitgelegd. Let erop dat leerlingen vooral het verschil tussen 'precies' en 'bedoeling' kunnen verwoorden.
Wat is een bijnaam?
Een bijnaam is een andere naam voor een persoon of dier.
Zo'n naam past vaak bij:
een eigenschap
het uiterlijk
een gewoonte
Houd het vriendelijk en eenvoudig: een bijnaam is vaak opvallend of lief bedoeld. Vermijd kwetsende voorbeelden.
Waarom krijgt iemand een bijnaam?
Een bijnaam ontstaat vaak doordat iets opvalt.
Voorbeelden:
iemand lacht veel
iemand is heel snel
een kat slaapt altijd op dezelfde plek
Verbind dit met herkenning: een bijnaam vertelt vaak iets over iemand. Geen ingewikkelde sociale uitleg nodig; houd het concreet.
Voorbeelden van bijnamen
Een snelle hond heet Flits.
Een jongen die veel grapjes maakt heet Grappenmaker.
Een meisje met rood haar heet Rooie.
Noem erbij dat bijnamen niet de echte naam vervangen in officiële situaties. Let op toon en gevoeligheid bij voorbeelden uit uiterlijk; houd het neutraal en respectvol.
Bijnaam of echte naam?
Een echte naam staat bijvoorbeeld in de klaslijst.
Een bijnaam is een extra naam.
Lina is een echte naam.
Flits kan een bijnaam zijn.
Maak het onderscheid helder: een bijnaam gebruik je naast de echte naam. Dit helpt verwarring voorkomen.
Wat is een bijnaam?
Een extra naam
Een moeilijke naam
Een officiële naam
Een verzonnen zin
De foutopties sluiten aan bij mogelijke verwarring tussen echte naam, bijnaam en andere taalbegrippen.
Bijnaam of echte naam
Een bijnaam is een andere naam voor een persoon of dier. Zo'n naam past vaak bij een eigenschap of gewoonte. Een echte naam staat bijvoorbeeld in de klaslijst.
Deze invuloefening herneemt de kern uit slides 7 t/m 10: wat een bijnaam is, waar die vandaan komt en het verschil met een echte naam.
Bedenk een bijnaam en leg kort uit waarom die past.
Bespreek dat een passend antwoord een vriendelijke of neutrale bijnaam noemt en uitlegt welke eigenschap, gewoonte of welk uiterlijk daarbij past. Voorbeeldredenering: iemand die snel rent kan 'Flits' heten.
Wat heb jij vandaag geleerd?
Laat leerlingen in eigen woorden benoemen wat ze onthouden, bijvoorbeeld het verschil tussen letterlijk en figuurlijk of wat een bijnaam is.
Welk voorbeeld hielp jou het meest?
Stimuleer metacognitie: mogelijke antwoorden gaan over voorbeelden, de vergelijking tussen zinnen, of het bedenken van een bijnaam.
Woordenlijst
letterlijk - precies bedoeld zoals het er staat
figuurlijk - niet precies bedoeld; de woorden geven een beeld of gevoel
taalgebruik - de manier waarop je woorden gebruikt
uitdrukking - vaste woorden met een eigen betekenis
bijnaam - een andere naam voor een persoon of dier
eigenschap - iets wat bij iemand of iets past
bedoeling - wat iemand met woorden wil zeggen
Deze slide heeft geen instructies
