Veilig en wetenschappelijk werken
Veilig en wetenschappelijk werken
De les combineert laboveiligheid, correct meten, eenheden en de wetenschappelijke onderzoeksmethode in één doorlopende lijn: betrouwbaar onderzoek kan alleen als je veilig, correct en systematisch werkt.
Lesdoel
Ik kan aangeven aan de hand van voorbeelden dat chemie een belangrijke rol speelt in de samenleving
Ik regels aangeven om veilig, correct en duurzaam te werken in een chemie labo
Ik kan gevarensituaties in een labo herkennen
Ik kan aangeven wat er op een etiket hoort te staan en wat dit betekent
Ik ken de verschillende gevarensymbolen en hun betekenis
Ik ken het verschil tussen H en P zinnen
Ik kan de verschillende soorten labomateriaal zoals glaswerk en een bunsenbrander benoemen en aangeven wanneer en hoe ze gebruikt worden
Ik kan een onderzoek stap voor stap uitvoeren en onderbouwen met metingen, eenheden en data.
Ik kan het onderscheid maken tussen eenheden en grootheden en ken zowel naam, symbool als gebruik van de eenheden uit de vakfiche
Deze slide heeft geen instructies
Inhoudsopgave
chemie in de maatschappij
veilig en duurzaam werken
het etiket: pictogrammen, H-zinnen, P-zinnen, afvalstroom
materiaal en glaswerk in het labo
grootheden en eenheden
de wetenschappelijke methode
Benadruk dat veiligheid geen losse reeks regels is, maar samenhangt met meetkwaliteit en verantwoordelijk omgaan met stoffen, materiaal en energie.
Welke woorden koppel jij spontaan aan veilig werken in een labo?
Gebruik de woordwolk als activering van voorkennis. Verwachte thema’s: bril, labojas, gevaar, meten, afval, voorzichtig, regels, pictogrammen.
Wat is chemie?
Chemie is de wetenschap die de samenstelling, eigenschappen en veranderingen van stoffen bestudeert.
Het onderzoekt waar materie uit is opgebouwd: atomen die samen moleculen vormen
Het onderzoekt hoe deze stoffen met elkaar reageren om nieuwe stoffen te vormen.
Benadruk dat veiligheid geen losse reeks regels is, maar samenhangt met meetkwaliteit en verantwoordelijk omgaan met stoffen, materiaal en energie.
Chemie om ons heen
Chemie is overal om ons heen en speelt een belangrijke rol in verschillende deelgebieden van de maatschappij
Geneeskunde
ontwikkelen van medicijnen
ontwikkelen van medisch materiaal
Benadruk dat veiligheid geen losse reeks regels is, maar samenhangt met meetkwaliteit en verantwoordelijk omgaan met stoffen, materiaal en energie.
Chemie om ons heen
Energie en duurzaamheid
ontwikkelen nieuwe duurzame energiebronnen (bv zonnepanelen, energie uit waterstof, ...
oplossingen zoeken voor vervuiling
Voeding en landbouw
productie van kunstmest voor grotere opbrengsten
processen ontwikkelen om voeding langer te bewaren
Benadruk dat veiligheid geen losse reeks regels is, maar samenhangt met meetkwaliteit en verantwoordelijk omgaan met stoffen, materiaal en energie.
Chemie om ons heen
Materiaalkunde en technologie
ontwikkelen van nieuwe materialen die bv recycleerbaar zijn of erg licht zijn
ontwikkelen materiaal voor nieuwe technologie bv in elektronica
Chemie vormt een belangrijke schakel in wetenschappelijke vooruitgang van de mens.
Benadruk dat veiligheid geen losse reeks regels is, maar samenhangt met meetkwaliteit en verantwoordelijk omgaan met stoffen, materiaal en energie.
Veilig en duurzaam werken
In een chemie labo werk je niet alleen veilig, maar ook correct en duurzaam.
veilig: risico's voor jezelf, anderen en de omgeving beperken
correct: materiaal en procedures juist gebruiken
duurzaam: verspilling, energieverbruik en afval beperken
deze drie horen samen bij betrouwbaar natuurwetenschappelijk werk
Benadruk dat veiligheid geen losse reeks regels is, maar samenhangt met meetkwaliteit en verantwoordelijk omgaan met stoffen, materiaal en energie.
Basishouding in het labo
draag gepaste bescherming zoals labojas en veiligheidsbril
eet of drink nooit in het labo
bind lang haar samen
lees eerst de instructies vóór je start
houd de werkplek ordelijk en vrij van hindernissen
Vermeld dat een ordelijke werkplek ook fouten voorkomt, bijvoorbeeld omstoten van glaswerk of verwisselen van stoffen.
Correct, veilig en duurzaam gedrag
Goede werkwijzen in het labo zijn concreet herkenbaar:
gemorste producten onmiddellijk opkuisen
meetinstrumenten uitschakelen wanneer je niet meet
zuinig omspringen met chemische stoffen
glaswerk voorzichtig behandelen en na gebruik schoonmaken
glasscherven veilig opruimen, nooit met blote handen
...
Je kunt hier ook kort benoemen dat duurzaam werken zowel ecologisch als economisch relevant is: minder afval, minder vervanging van materiaal, minder energieverbruik.
Extra aandachtspunten
Sommige fouten lijken klein, maar verhogen het risico sterk.
bedien elektrische toestellen nooit met natte handen
ga hygiënisch om met biologisch materiaal
respecteer onderhoudsvoorschriften en handleidingen
interpreteer werktekeningen correct vóór je iets opbouwt
kies altijd het juiste materiaal voor de taak
Verbind deze slide met het idee dat 'correct werken' ook betekent dat je documentatie kunt lezen en toepassen, niet alleen handelingen kunt uitvoeren.
Veiligheid in het labo
Hiernaast zie je materiaal waarmee je in contact kan komen in een labo en meteen ook enkele zaken die dienen om de veiligheid te garanderen.
Deze slide heeft geen instructies
Welke handeling is tegelijk correct, veilig én duurzaam?
Flessen open laten staan zodat je er makkelijk bij kan
Gemorste producten na het onderzoek opruimen
Toestel laten aanstaan zolang je ze die dag nodig zal hebben
Gemorste producten meteen opkuisen
De juiste keuze sluit aan bij de drie criteria uit de slides: correct handelen, risico beperken en verspilling/verontreiniging vermijden.
Veilig en duurzaam werken
In een chemie labo werk je niet alleen veilig, maar ook correct en duurzaam. Dat betekent dat je risico's beperkt, materiaal juist gebruikt en verspilling zo veel mogelijk voorkomt. Daarom kuis je morsen meteen op en bedien je elektrische toestellen nooit met natte handen.
Alle ingevulde termen komen letterlijk of bijna letterlijk uit de vorige slides en toetsen begrip van de samenhang tussen veiligheid, correctheid en duurzaamheid.
Waarom zijn natte handen gevaarlijk bij elektrische toestellen?
Verwachte elementen: elektrisch risico of schokgevaar, combinatie van water en stroom, onveilige werkwijze vermijden. Laat leerlingen het risico koppelen aan concreet labogedrag.
Van stofinformatie naar risico
Op een etiket staan altijd volgende zaken
naam en formule van het product
signaalwoord (gevaar en waarschuwing)
gevarenpictogrammen
waarom de stof gevaarlijk is (P-zinnen)
hoe je er veilig en duurzaam
mee omgaat (H-zinnen)
als je het etiket zelf maakt:
waar het bewaard wordt
de watergevarenklasse (bv WGK1) om de afvalstroom aan te duiden
Leg uit dat leerlingen niet enkel symbolen moeten herkennen, maar ook de betekenis moeten koppelen aan concreet handelen.
Veiligheidspictogrammen
Een veiligheidspictogram geeft snel aan welk type gevaar een stof heeft.
het pictogram waarschuwt vóór je de stof gebruikt
het helpt bij opslag, gebruik en afvalverwerking
één stof kan meer dan één pictogram hebben
Je hoeft niet alle pictogrammen volledig uit te werken op de slide, maar noem mondeling voorbeelden zoals ontvlambaar, corrosief, giftig en milieugevaarlijk.
Deze slide heeft geen instructies
H-zinnen en P-zinnen
Op etiketten staan vaak H-zinnen en P-zinnen.
H-zinnen beschrijven het gevaar van de stof
P-zinnen geven voorzorgsmaatregelen aan
samen verduidelijken ze wat het risico is en wat je moet doen
ze vullen het pictogram aan, maar vervangen het niet
H staat voor hazard statements, P voor precautionary statements. Geef eventueel één eenvoudig voorbeeld mondeling zonder de slide te overladen.
Omgaan met stoffen en afval
gebruik zo weinig mogelijk stof als nodig
meng afval niet zomaar met ander afval
volg de afvalstroom die voor die stof is voorzien
sluit flessen na gebruik meteen af
werk morsen en verontreiniging onmiddellijk weg
Benadruk dat correct afvalbeheer deel is van duurzaam labowerk én van veiligheid: verkeerde menging kan gevaarlijke reacties veroorzaken.
Wat beschrijven H-zinnen?
Afvalstromen
Gevaren
Voorzorgsmaatregelen
De soort stof waarover het gaat
Veel leerlingen verwarren H-zinnen en P-zinnen. H = hazard/gevaren, P = precaution/voorzorgsmaatregelen.
Wat beschrijven P-zinnen?
Afvalstromen
Gevaren
Voorzorgsmaatregelen
De soort stof waarover het gaat
Veel leerlingen verwarren H-zinnen en P-zinnen. H = hazard/gevaren, P = precaution/voorzorgsmaatregelen.
Sleep de juiste onderdelen naar het etiket van citroenzuur.
productnaam
signaalwoord
gevaarpictogram(men)
H(azard)- en P(recaution)-zinnen
opslagplaats
watergevarenklasse
Deze slide heeft geen instructies
Wat betekenen de gevarensymbolen?
Sleep het woord dat erbij past naar het symbool.
milieugevaarlijk
irriterend
giftig
ontplofbaar
bijtend
ontvlambaar
Deze slide heeft geen instructies
Hoe sorteer je chemisch afval in het labo?
Op kleur van de vloeistof.
Op geur van de stof.
Volgens soort stof en WGK.
Alles mag in de gootsteen.
Deze slide heeft geen instructies
Van etiket naar handelen
Een pictogram waarschuwt snel voor het type gevaar van een stof. H-zinnen beschrijven waarom de stof gevaarlijk is, terwijl P-zinnen zeggen welke voorzorgsmaatregelen je moet nemen. Ook bij het weggooien volg je de juiste afvalstroom. Dit kan worden aangegeven door een WGK-code.
Deze invuloefening bundelt de kern van slides 6-9: herkennen, interpreteren en veilig/dzaam handelen.
Materiaal juist kiezen
Je kiest materiaal op basis van doel, nauwkeurigheid en veiligheid.
glaswerk voor afmeten, mengen of verwarmen (bv bekerglas)
handwerkgereedschap voor opbouw of bewerking (bv statief)
meetinstrumenten voor een specifieke grootheid (bv balans)
technische systemen alleen gebruiken volgens hun functie en grenzen
Maak het onderscheid tussen 'iets kunnen gebruiken' en 'het meest geschikte materiaal kiezen'. Dat tweede is vaak examenstof.
Veelgebruikt materiaal
Voorbeelden van materiaal en systemen in het labo:
glaswerk zoals maatbeker, pipet en reageerbuis
meetinstrumenten zoals balans, thermometer en pH-meter
spanningsbron en multimeter bij elektrische metingen
bunsenbrander bij gecontroleerd verwarmen
LEES IN HET HB VAN POLPO DE BESCHRIJVINGEN VAN DE VERSCHILLENDE SOORTEN GLASWERK EN HOE ZE GEBRUIKT WORDEN
Je kunt mondeling toevoegen dat elk instrument een eigen meetbereik, schaalverdeling en gebruikswijze heeft.
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer gebruik je welk instrument?
balans: massa bepalen
thermometer: temperatuur meten
pH-meter of pH-indicator: zuurtegraad bepalen
chronometer: tijd meten
dynamometer: kracht meten
manometer: druk meten
multimeter: spanning of stroom meten
Wijs op het verschil tussen een directe meting van een grootheid en een afgeleide berekening op basis van meerdere metingen.
Correct gebruiken en aflezen
Een meting is pas bruikbaar als je het instrument correct gebruikt.
respecteer het meetbereik
lees de schaal nauwkeurig af
gebruik de juiste eenheid
vermijd systematische fouten door verkeerde opstelling
noteer de meetwaarde duidelijk en volledig
Je kunt hier voorbeelden geven zoals parallaxfout bij schaalaflezing of een pH-meter die eerst geijkt moet worden.
Nauwkeurigheid en geschikte keuze
Tussen gelijksoortige meetinstrumenten kies je het instrument dat voldoende nauwkeurig is voor het onderzoek.
te grof meten geeft onbetrouwbare data
overdreven nauwkeurig materiaal is niet altijd nodig
de keuze hangt af van de verwachte meetwaarden en het doel van het onderzoek
Benadruk dat 'meest nauwkeurig' niet automatisch 'best' betekent; geschiktheid hangt af van de onderzoeksvraag.
Welk instrument meet druk?
Chronometer
Manometer
Dynamometer
Thermometer
De afleiders zijn echte meetinstrumenten uit de les, maar voor andere grootheden.
Welk instrument meet kracht?
Chronometer
Manometer
Dynamometer
Thermometer
De afleiders zijn echte meetinstrumenten uit de les, maar voor andere grootheden.
Wat is de functie van een pasteurpipet?
Het mengen van poedervormige stoffen.
Een pipet om een klein volume af te meten en over te brengen.
Het snijden van kleine objecten.
Het meten van de temperatuur in de oven.
Deze slide heeft geen instructies
Je moet in een oplossing roeren. Wat gebruik je?
Deze slide heeft geen instructies
Welk labomateriaal gebruik je om een stof te laten indampen?
een horlogeglaasje
een maatbeker
een proefbuis
een kroesjestang
Deze slide heeft geen instructies
Je wil een oplossing filtreren. Wat heb je nodig?
een trechter en filtreerpapier
een bekerglas en spatel
een maatkolf en volpipet
een mortier en stamper
Deze slide heeft geen instructies
Je wil een vaste stof fijnmalen om ze sneller te laten oplossen. Wat gebruik je?
Deze slide heeft geen instructies
Je wilt een vloeistof opwarmen. Welk materiaal gebruik je?
Deze slide heeft geen instructies
Wat bepaalt vooral je keuze tussen twee gelijksoortige meetinstrumenten?
Doel van meting
Kleur
Prijs
Grootte
Deze slide heeft geen instructies
Waarom kies je voor volume liever een maatbeker dan een reageerbuis?
Verwachte elementen: maatbeker is om volume af te meten; een reageerbuis dient vooral om stoffen te mengen/verwarmen/bewaren in kleine hoeveelheid en is minder geschikt voor nauwkeurig afmeten.
Grootheden en eenheden
Meetwaarden krijgen pas betekenis met een grootheid en een eenheid.
een grootheid is wat je meet, zoals massa of temperatuur
een eenheid is hoe je die grootheid uitdrukt, bv kg en °C
in natuurwetenschappen gebruik je grootheden en eenheden consequent en correct
Gebruik een kort voorbeeld, zoals 25 zonder eenheid is betekenisloos, maar 25 °C is bruikbare informatie.
SI-eenheden en omzettingen
Je gebruikt de SI-eenheden correct en kunt omzetten naar vaak gebruikte eenheden.
van een afgeleide of veelgebruikte eenheid naar SI
van SI naar een praktisch bruikbare eenheid
met voorvoegsels zoals mega, kilo, milli, micro en nano
zonder de grootteorde uit het oog te verliezen
Noem mondeling enkele veelvoorkomende omzettingen, zoals mL naar L of kPa naar Pa, maar houd de slide compact.
Beduidende cijfers en notatie
Een antwoord noteer je met gepaste nauwkeurigheid.
gebruik het correcte aantal beduidende cijfers
kies waar nodig wetenschappelijke notatie
laat de nauwkeurigheid aansluiten bij de metingen
noteer niet meer precisie dan je hebt gemeten
Veel leerlingen schrijven te veel decimalen. Koppel dat aan de idee dat je geen schijnnauwkeurigheid mag creëren.
Schatten en controleren
Voor je een resultaat aanvaardt, maak je een schatting.
past de grootteorde bij de situatie?
klopt het teken en de eenheid?
is het resultaat realistisch in context?
Een schatting helpt rekenfouten en onmogelijke uitkomsten opsporen.
Leg uit dat schatten een wetenschappelijke controle is, geen giswerk.
Gegevens voorstellen
Je gebruikt een gepast model om informatie helder weer te geven.
tabel voor meetwaarden
grafiek voor verbanden tussen grootheden
schets voor opstelling of situatie
formule of vergelijking voor berekeningen en relaties
Koppel elk model aan zijn functie: ordenen, visualiseren, verklaren of berekenen.
Gegevens uit tabellen en grafieken halen
Je leest niet alleen data af, je interpreteert ze ook.
relevante waarden selecteren
trends en afwijkingen herkennen
een assenstelsel correct lezen
verbanden tussen twee grootheden benoemen
Wijs erop dat een correcte interpretatie afhankelijk is van schaal, eenheden en wat precies op elke as staat.
Verbanden tussen grootheden
In onderzoek zoek je naar het type verband tussen grootheden.
recht evenredig
omgekeerd evenredig
lineair
kwadratisch
Het gekozen model moet passen bij de data en de fysische of chemische context.
Je kunt mondeling verduidelijken dat niet elk lineair verband recht evenredig is: een lineair verband hoeft niet door de oorsprong te gaan.
Formules gebruiken
Met formules beschrijf en bereken je verbanden.
een variabele vrijmaken in functie van andere
meerdere formules combineren
problemen oplossen met of zonder formularium
steeds controleren of eenheden en resultaat logisch zijn
Benadruk dat formulevaardigheid niet losstaat van inzicht: de betekenis van de variabelen moet duidelijk blijven.
Welke notatie past bij een zeer groot of klein getal?
Wetenschappelijke notatie
Werktekening
Veiligheidspictogram
Onderzoeksplan
De juiste keuze koppelt aan slide 17. De andere opties zijn bekende lesbegrippen maar horen niet bij getalnotatie.
De massa van een steen is 3 kg. Wat is in deze zin de grootheid?
Steen
Massa
3
kg
De juiste keuze koppelt aan slide 17. De andere opties zijn bekende lesbegrippen maar horen niet bij getalnotatie.
Meten, noteren en voorstellen
Een meetwaarde krijgt pas betekenis met een grootheid en een eenheid. Voor het weergeven van meetwaarden gebruik je vaak een tabel, terwijl een grafiek helpt om verbanden tussen grootheden te zien.
De woorden zijn inhoudelijk niet verwisselbaar: grootheid/eenheid geven betekenis, tabel ordent meetwaarden, grafiek toont verbanden.
De wetenschappelijke methode
Een onderzoek verloopt systematisch
zodat je tot een onderbouwde conclusie komt.
probleemstelling → onderzoeksvraag → hypothese → onderzoeksplan → data verzamelen → analyseren → conclusies trekken → reflecteren en communiceren
Benadruk dat dit geen star stappenplan is: in echte onderzoeken kan bijsturing nodig zijn.
Probleemstelling en onderzoeksvraag
Het onderzoek begint met een duidelijke afbakening.
wat wil je precies weten of verklaren?
welke situatie onderzoek je wel en niet?
welke grootheden spelen een rol?
de onderzoeksvraag moet concreet en onderzoekbaar zijn
Maak duidelijk dat een vage vraag leidt tot vage metingen en zwakke conclusies.
Hypothese en onderzoeksplan
Na de onderzoeksvraag volgt een doordachte aanpak.
formuleer een hypothese als voorlopig verwacht antwoord
bepaal welke metingen nodig zijn
kies geschikt materiaal en passende meetinstrumenten
plan veilig, correct en duurzaam
Leg de koppeling met eerdere slides: materiaalkeuze, nauwkeurigheid en veiligheid maken deel uit van het onderzoeksplan.
Data verzamelen
observeer zorgvuldig en noteer systematisch
lees instrumenten correct en nauwkeurig af
gebruik de juiste eenheden
werk ordelijk zodat data vergelijkbaar blijven
vermijd verlies van informatie tijdens het meten
Noem dat slordig noteren of eenheden vergeten een veelvoorkomende oorzaak is van onbruikbare data.
Data analyseren en besluiten
Gegevens worden pas kennis als je ze verwerkt.
gegevens grafisch of in tabelvorm bekijken
patronen en verbanden herkennen
nagaan of de data de hypothese ondersteunen of net niet
een conclusie formuleren als antwoord op de onderzoeksvraag
Maak het onderscheid tussen observatie ('de temperatuur stijgt') en conclusie ('de reactie is exotherm').
Reflecteren en communiceren
Een goed onderzoek eindigt niet bij de conclusie!
beoordelen of de methode geschikt was
mogelijke foutenbronnen benoemen
aangeven hoe het onderzoek beter kan
resultaten helder communiceren met correcte termen en data
Benadruk dat reflectie essentieel is voor wetenschappelijke betrouwbaarheid, niet enkel een formaliteit.
Een oplossing ontwerpen
Bij een STEM-probleem ontwerp je doelgericht een oplossing.
definieer het probleem
bepaal criteria waaraan de oplossing moet voldoen
splits zo nodig op in deelproblemen
werk mogelijke oplossingen uit en stuur bij
Koppel dit aan onderzoek: ontwerpwerk gebruikt ook data, metingen en evaluatie, maar is gericht op een bruikbare oplossing.
STEM en maatschappij
Wetenschappen, technologie en wiskunde werken samen in maatschappelijke uitdagingen.
wetenschappelijke kennis verklaart en onderzoekt
technologie helpt ontwikkelen en toepassen
wiskunde ondersteunt meten, modelleren en voorspellen
samen beïnvloeden ze de maatschappij en omgekeerd
Gebruik het voorbeeld van de coronacrisis om de interactie concreet te maken: vaccins, koeling, verspreidingsmodellen en maatschappelijke keuzes.
Welke stap komt direct na de onderzoeksvraag?
Hypothese
Data analyseren
Reflecteren
Conclusie
Toetst de volgorde van de wetenschappelijke methode zoals op slide 23.
Wat is een goede onderzoeksvraag?
Hoe snel valt een bal op Mars?
Heeft lichtsterkte een invloed op het groeien van planten?
Waarom leven sommige mensen langer dan anderen?
Hoe groot zijn de gebouwen in een stad?
Toetst de volgorde van de wetenschappelijke methode zoals op slide 23.
De wetenschappelijke methode
Een onderzoek start met een duidelijk en meetbare onderzoeksvraag en daarna formuleer je een hypothese als voorlopig antwoord. Vervolgens maak je een onderzoeksplan, verzamel je data en trek je conclusies op basis van de resultaten.
Na het onderzoek reflecteer je over het onderzoek en zoek je verbeterpunten.
Deze volgorde is essentieel: vraag → hypothese → plan → data → conclusie.
Waaraan herken je een goede hypothese?
Verwachte elementen: een goede hypothese is voorlopig, toetsbaar, sluit aan bij de onderzoeksvraag en kan met metingen of observaties onderzocht worden.
Wat neem jij zeker mee uit deze les?
Vrije reflectie. Mogelijke antwoorden: H- en P-zinnen, instrumentkeuze, SI-eenheden, stappen van de wetenschappelijke methode, veilig afvalbeheer.
Welk onderdeel hielp jou het best om alles te begrijpen?
Vrije reflectie over leerproces. Laat leerlingen benoemen welke werkvorm of welk onderdeel hen het meest hielp.
Wat vond jij nog het moeilijkst aan deze les?
Vrije reflectie. Geeft zicht op moeilijke leerinhoud zoals eenheden, instrumentkeuze, H/P-zinnen of de onderzoekscyclus.
Begrippenlijst
veiligheidspictogram - symbool dat aangeeft welk gevaar een stof oplevert
H-zinnen - gevarenaanduidingen die beschrijven waarom een stof gevaarlijk is
P-zinnen - voorzorgsmaatregelen voor veilig gebruik en veilige opslag
meetbereik - het interval waarbinnen een instrument correct kan meten
nauwkeurigheid - hoe fijn en betrouwbaar een instrument of meting is
grootheid - wat je meet, zoals massa, temperatuur of druk
SI-eenheid - internationaal afgesproken standaardeenheid voor een grootheid
Deze slide heeft geen instructies
Begrippenlijst
beduidende cijfers - cijfers die de betekenisvolle nauwkeurigheid van een meetwaarde tonen
wetenschappelijke notatie - schrijfwijze met een getal en een macht van tien
hypothese - voorlopig antwoord dat je met onderzoek toetst
onderzoeksplan - uitgewerkte aanpak om data te verzamelen en de vraag te onderzoeken
data-analyse - verwerken en interpreteren van gegevens
recht evenredig verband - verband waarbij twee grootheden in dezelfde verhouding veranderen
omgekeerd evenredig verband - verband waarbij de ene grootheid afneemt als de andere toeneemt
Deze slide heeft geen instructies