HC Steden en burgers in de Lage Landen (1050 - 1700)
HC Steden en burgers in de Lage Landen (1050 - 1700) VWO
Onderdelen in deze les
HC Steden en burgers in de Lage Landen (1050 - 1700) VWO
Wat weet je al over dit onderwerp? Steden & burgers in de Lage Landen
Lage Landen rond 1200
1.1 Steden in Vlaanderen en Artesië
1050-1302
1.2 Steden, netwerken en bestuurders 1302-1602
1.3 De Republiek
1602 - 1700
Welke Tijdvakken?
Welke kenmerkende aspecten?
Artesië
Vlaanderen
Holland
Brabant
1.1 Steden in Vlaanderen + Artesië (1050-1302)
Leerdoel: Wat maakte de opkomst van een stedelijke burgerij in de Nederlandse gewesten mogelijk? (1050 - 1302)
Wat veranderde er voor boeren en burgers vanaf de 11e eeuw ?
Welke stedelijke dynamiek vond plaats in Artesië?
Hoe kwamen in Vlaanderen de steden op?
1.1 Steden in Vlaanderen en Artesië (1050-1302)
Wat veranderde er voor boeren en burgers vanaf de 11e eeuw?
1.1 Steden in Vlaanderen en Artesië (1050-1302)
Welke stedelijke dynamiek vond er plaats in Artesië?
Startpunt van stedelijke dynamiek in de Nederlandse gewesten was Atrecht.
Door de hoge landbouwproductiviteit + schapenhouderij in de regio veroverde die stad een centrale plaats in de lakennijverheid.
Handelaren in deze bisschopsstad vonden aansluiting op een handelsnetwerk dat zich via jaarmarkten in Frankrijk uitstrekte tot de Italiaanse stadstaten.
Rijke kooplieden versterkten hun positie door:
zich te organiseren in koopliedengilden (economisch)
leningen te verstrekken aan edellieden (politiek)
1.1 Steden in Vlaanderen en Artesië (1050-1302)
Learning objective
Handelsnetwerken en jaarmarkten in Europa
1.1 Steden in Vlaanderen en Artesië (1050-1302)
Hoe kwamen de Vlaamse steden op?
Na 1300 werd Atrecht overvleugeld door Vlaamse steden als Brugge, die via de Noordzee aansluiting vonden op de handel met steden van de Hanze, maar ook met gebieden in Spanje en Italië.
Patriciërs in Vlaamse steden knoopten banden aan met de adel en imiteerden de adellijke levensstijl. Er ontstonden met het gemeen, aangevoerd door ambachtslieden, steeds meer spanningen over bestuur + werkomstandigheden.
Met de Guldensporenslag lieten Vlaamse ambachtslieden en boeren in 1302 zien dat ze waren opgewassen tegen patriciërs en feodale heren.
Hanze: samenwerkingsverband van handelaren en steden in de middeleeuwen
Patriciërs: burgers in steden die tot de hogere klassen behoorden
Gemeen: het gewone volk
Text
1.1 Steden in Vlaanderen en Artesië (1050-1302
Learning objective
Examenvraag
In 1280 bepaalde het stadsbestuur van Brugge dat ambachtslieden die zich wilden vestigen in de stad en hun ambacht wilden uitoefenen, zich moesten laten inschrijven als poorter in aanwezigheid van hun toekomstige meester en het gildebestuur.
Met deze voorwaarde beschermden zowel het stadsbestuur als het bestuur van het gilde hun eigen belang.
Geef voor het stadsbestuur en voor het bestuur van het gilde apart aan welke redenering zij hierbij volgden. 2p
Antwoord examenvraag
Met de verplichte aanwezigheid van een toekomstige meester en het gildebestuur bij het ontvangen van het poorterschap:
Wilde het stadsbestuur garanderen dat nieuwe poorters van hun stad genoeg kennis/kunde hadden om een bijdrage te leveren aan de stedelijke economie / dat de nieuwe poorter niet afhankelijk zou zijn van liefdadigheid / dat er geen onrust ontstond bij ambachtslieden/ gildeleden die al in de stad woonden 1
Behield het gilde invloed over wie een ambacht mocht uitoefenen in de stad / kon het gilde concurrentie van nieuwkomers tegengaan. 1
1.2 Steden, netwerken en bestuurders (1302-1602)
Leerdoel: Welke invloed hadden sociaaleconomische en politieke ontwikkelingen op de positie van de stedelijke burgerij in de Nederlandse gewesten (1302-1602)?
Kenmerkende aspecten:
De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden
Het begin van staatsvorming en centralisatie
De protestantse reformatie die de splitsing van de christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had
Het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat
1.2 Steden, netwerken en bestuurders (1302-1602)
Leerdoel: Welke invloed hadden sociaaleconomische en politieke ontwikkelingen op de positie van de stedelijke burgerij in de Nederlandse gewesten (1302-1602)?
In welke handelsnetwerken waren Brugge, Antwerpen en Amsterdam actief?
Hoe ontwikkelden zich de verhoudingen tussen burgers, geestelijken en vorsten?
Hoe leidde het beleid van de Habsburgse vorsten tot de economisch bloeiende Republiek?
1.2 Steden, netwerken en bestuurders (1302-1602)
In welke handelsnetwerken waren Brugge, Antwerpen en Amsterdam actief?
Rond 1300 vormden Vlaanderen en Brabant het economische zwaartepunt van de Nederlandse gewesten.
Brugge: handelscentrum en stapelmarkt van een netwerk waarbinnen elke stad door innovatie en schaalvergroting de eigen positie én het netwerk als geheel versterkte. Voorbeelden van innovatie: wisselbrief, bank en koopmansbeurs.
Antwerpen: goede verbinding met het Europese achterland + toegankelijk voor de nieuwe, grotere zeeschepen.
Amsterdam: in de loop van de 14e eeuw een gespecialiseerde haven voor de graanhandel met het Oostzeegebied.
stapelmarkt: voornaamste plaats waar en artikel wordt verhandeld.
beurs: gebouw waar kooplieden handeldrijven
Hanze
Learning objective
1.2 Steden, netwerken en bestuurders (1302-1602)
Hoe ontwikkelden zich de verhoudingen tussen burgers, geestelijken en vorsten?
De burgerij neemt taken over van de adel + geestelijkheid, zoals sociale zorg en onderwijs. Daarnaast ontstaat het idee van algemeen belang of bonum commune van de stedelingen.
De geestelijkheid probeerde omgekeerd met de vestiging van bedelorden en begijnhoven aansluiting te vinden bij een meer individuele geloofsbeleving van stedelingen, de moderne devotie.
bonum commune: algemeen belang
bedelorde: Kloosterorde die leefde van de liefdadigheid van gelovigen
begijnhof: woningcomplex van begijnen
moderne devotie: religieuze beweging in de 14e en 15e eeuw
Examenvraag
In oktober 1280 breekt in de Vlaamse stad Dowaai een staking uit onder wevers. In het stadsarchief van Dowaai bevindt zich een verslag van de afhandeling hiervan:
Op woensdag 4 december, voor het feest van Sint Nicolaas, is het recht voltrokken met de onthoofding van Haneton Lauwier, Jehan Boucery en Collart Caullet, allen wevers. Ze werden onthoofd vanwege de verwondingen die ze de wethouders en het stadsbestuur van Dowaai hadden aangedaan. Hiermee gingen ze in tegen de wetten van de stad die net waren aangenomen. De twee textielarbeiders Jehans Posteaux en Jeans Ermenfrois uit Atrecht werden voor eeuwig verbannen, op straffe van onthoofding, omdat zij werkzaamheden in de stad hebben gestoord, waardoor ze de wetten en gebruiken van deze stad hebben geschonden.
Examenvraag
De vijf mannen worden veroordeeld op grond van wetten die het stadsbestuur kort daarvoor heeft aangenomen.
Geef aan:
Bij welke ontwikkeling in de verhouding tussen burgers en het stadsbestuur de veroordeling van de mannen past, en
Dat de leden van het stadsbestuur een politiek en een economisch motief hebben voor het aannemen van wetten die leiden tot deze veroordelingen. 3p
Antwoord examenvraag
In de late middeleeuwen ontstaan spanningen tussen de patriciërs/het stadsbestuur en het gemeen/het volk (waardoor het stadsbestuur het opstandige volk laat veroordelen) 1
Een politiek motief is dat de leden van het stadsbestuur door het aannemen van deze wetten opstandelingen willen afschrikken / hun macht willen veiligstellen / de orde willen bewaren 1
Een economisch motief is dat de leden van het stadsbestuur aantasting willen voorkomen van het bedrijf/de verdiensten van de leden van het stadsbestuur / willen voorkomen dat de stad minder (belasting)inkomsten heeft door het wegvallen van de productie 1
1.2 Steden, netwerken en bestuurders (1302-1602)
Hoe ontwikkelden zich de verhoudingen tussen burgers, geestelijken en vorsten?
In de late middeleeuwen kwam de positie van de steden onder druk te staan.
Het particularisme van de Brabantse en Vlaamse steden botste met het beleid van de Bourgondische hertogen die in de 15e eeuw grip probeerden te krijgen op bestuur en rechtspraak in hun Nederlandse gebieden.
Uiteindelijk wordt Brugge gestraft om het verzet en kan Antwerpen definitief de koppositie overnemen, aangevuld met de handel in specerijen.
particularisme: het streven van onderdelen van staten om een zo groot mogelijke onafhankelijkheid te bewaren; hangt sterk samen met opkomen voor eigen belangen.
De Bourgondische Nederlanden
Learning objective
Examenvraag
De Rotterdamse stadssecretaris1 Jan Allertsz. houdt een boek bij met aanwijzingen voor zijn opvolgers. Hij schrijft over het bezoek van de Bourgondische hertog Karel de Stoute in 1468:
Toen hij in Holland was, hield Karel audiëntie in de Grote Zaal te Den Haag. (…) Daar gaf Karel zijn dienaren alle ambten waar ze hem om vroegen. Ook al hadden de betrokken steden het privilege die ambten zelf in te vullen, toch schonk Karel ze weg. Het kostte steden veel geld om dit aan te vechten, maar niet alle steden konden dat. (…) Ook werden, terwijl Karel in Den Haag was, alle baljuwschappen, schoutenambten, klerkenfuncties, dijkgraafschappen en alle andere ambten verpacht. Zijn rentmeesters organiseerden dit. De kandidaat die het meeste bood, was het eerst aan de beurt. Of hij geschikt of ongeschikt was, deed er niet toe.
Jan Allertsz. heeft een bedoeling met deze beschrijving.
Geef deze bedoeling weer door:
aan te tonen dat hij kritiek levert op het centralisatiebeleid van de Bourgondische hertogen, en
te beredeneren welk doel Jan Allertsz. wil bereiken met het opnemen van deze kritiek in zijn boek. 2p
Antwoord examenvraag
Jan Allertsz. levert kritiek op het centralisatiebeleid door te schrijven dat Karel de Stoute in strijd met de privileges (lokale) ambten schenkt aan dienaren/door zijn rentmeesters aan de hoogst biedende laat verpachten.
1
Jan Allertsz. wil ervoor zorgen dat toekomstige stadssecretarissen zich ervan bewust zijn dat ze het stadsbestuur moeten waarschuwen als de landsheer (nog meer) privileges niet erkent (om de positie van de stad tegenover de landsheer te versterken) / wil dat toekomstige stadssecretarissen protesten tegen het centralisatiebeleid kunnen onderbouwen.
1
1.2 Steden, netwerken en bestuurders (1302-1602)
Hoe leidde het beleid van de Habsburgse vorsten tot een economisch bloeiende Republiek?
In de 16e eeuw zetten de Habsburgse vorsten Karel V en Filips II de centralisatiepolitiek door en breidden deze vanwege de opkomst van het protestantisme in de steden uit naar de godsdienst.
Na de Beeldenstorm en het harde optreden door Alva brak er onder leiding van Willem van Oranje een opstand uit tegen het Spaanse gezag.
Antwerpen verloor vanaf 1585 haar stapelmarktfunctie en trokken veel kapitaalkrachtige inwoners naar Holland.
De noordelijke gewesten stichtten een republiek. Vanaf de oprichting van de VOC in 1602 ontwikkelde die zich tot een handelsgrootmacht met een wereldwijd handelsnetwerk.
Uiteenvallen Nederlanden
De Habsburgse Nederlanden
De Zeven Verenigde Nederlanden
Examenvraag
In april 1550 protesteerde het stadsbestuur van Antwerpen tegen een verordening van Karel V. In deze verordening stond dat het drukken en bezitten van ketterse boeken en het bijwonen van ketterse bijeenkomsten met de dood moest worden bestraft.
Het stadsbestuur vreesde dat de economie van Antwerpen zou lijden onder deze maatregelen. Het onderhandelde succesvol met de vertegenwoordiger van Karel V over een meer gematigde verordening waarin "onze kooplieden en ingezetenen zouden blijven bij hun oude vrijheden en voordelen."
Geef aan:
Dat het stadsbestuur uitging van particularisme, en
Waarom het stadsbestuur verwachtte dat de economie van Antwerpen zou lijden onder de verordening van Karel V. 2p
Antwoord examenvraag
Het bestuur wilde dat ‘de oude vrijheden en voordelen’ van de stad behouden bleven / verzette zich tegen de uitvoering van een centraal opgelegde maatregel (wat past bij particularisme) 1
Het stadsbestuur van Antwerpen verwachtte dat (buitenlandse) protestantse handelaren niet meer naar Antwerpen zouden komen / dat er onrust in de stad zou ontstaan onder (protestantse) handelaren (waar de economie onder zou lijden) 1
1.2 Steden, netwerken en bestuurders (1302-1602)
Leerdoel: Welke invloed hadden sociaaleconomische en politieke ontwikkelingen op de positie van de stedelijke burgerij in de Nederlandse gewesten (1302-1602)?
In welke handelsnetwerken waren Brugge, Antwerpen en Amsterdam actief?
Hoe ontwikkelden zich de verhoudingen tussen burgers, geestelijken en vorsten?
Hoe leidde het beleid van de Habsburgse vorsten tot de economisch bloeiende Republiek?
1.3 De Republiek (1602-1700)
Leerdoel: In hoeverre bepaalde de burgerij de ontwikkelingen in de Republiek in de Gouden Eeuw?
In deze paragraaf leer je hoe in de Republiek een oorlogseconomie ontstond.
In deze paragraaf leer je hoe en waardoor snelle economische groei plaatsvond.
In deze paragraaf leer je hoe en waardoor de Gouden Eeuw eindigde.
De Republiek: 1648 - 1795
Tijdvak 6 Regenten en vorsten
3 relevante kenmerkende aspecten van dit tijdvak voor ons onderwerp:
Het streven van vorsten naar absolute macht
De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
Tijdvak 6 Regenten en vorsten
Het streven van vorsten naar absolute macht
In de 17e eeuw streden Europese vorsten met hun onderdanen om de verdeling van de macht. Veel vorsten streefden naar absolute macht. In Frankrijk ontstond een absolute monarchie, terwijl Engeland een constitutionele monarchie werd.
Lodewijk XIV
Tijdvak 6 Regenten en vorsten
De bijzondere plaats in staatkundig opzicht en de bloei in economisch en cultureel opzicht van de Nederlandse Republiek
De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was uniek in zijn tijd, en bestond uit zeven zelfstandige gewesten, elk bestuurd door de Gewestelijke Staten. Naar buiten toe trad de Republiek op als eenheid. De macht was in handen van regenten, die werden benoemd uit de rijke stedelijke burgerij. De 17e eeuw was voor Nederland een gouden eeuw, een tijd van grote economische voorspoed en bloei van kunst en wetenschap.
Bestuur in de Republiek
steden
burgers
Holland
platteland
adel
overige gewesten
Tijdvak 6 Regenten en vorsten
Wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie
In de 17e eeuw kwam het handelskapitalisme tot bloei en ontstonden wereldwijde handelsnetwerken. In de groeiende wereldeconomie speelde de Verenigde Oost-Indische Compagnie een hoofdrol. De West-Indische Compagnie was actief in gebieden rond de Atlantische Oceaan.
WIC
VOC
1.3 De Republiek (1602-1700)
In hoeverre bepaalde de burgerij de ontwikkelingen in de Republiek in de Gouden Eeuw? Hoe ontstond er in de Republiek een oorlogseconomie?
In de Republiek ontwikkelde zich een oorlogseconomie. Handel was nodig om de strijd tegen de Habsburgers te financieren. Regenten zagen die strijd tegelijk als een middel om de Spaanse handelspositie te verzwakken. Naast economische samenwerking en innovatie beschouwden zij het handhaven van het particularisme van steden en gewesten en de gewetensvrijheid van burgers als belangrijke voorwaarden voor welvaart. De stadhouders, die meer eenheid en aanzien nastreefden, moesten die vrijheden respecteren.
1.3 De Republiek (1602-1700)
Leerdoel: In hoeverre bepaalde de burgerij de ontwikkelingen in de Republiek in de Gouden Eeuw? Hoe en waardoor vond snelle economische groei plaats?
Waardoor had de Republiek economisch een sterke positie?
Dertigjarige Oorlog in het Duitse Rijk (1618-1648)
Spanningen tussen adel en vorsten in Frankrijk en Engeland
Gunstige ligging in Europese tussenhandel en wereldhandel.
Grote groei door arbeidsmigranten, waardoor een stedenring ontstond in Holland + Utrecht (begin Randstad)
Dominante positie Amsterdam: stapelmarkt, koopmansbeurs, grachtengordel
Kooplieden investeren in droogmakerijen + stadspaleizen + buitenhuizen
Ontstaan van schilderkunst voor- en door burgers.
Rijkdom van de Republiek
Learning objective
De Beemster
Buitenhuis
Grachtengordel
1.3 De Republiek (1602-1700)
Leerdoel: In hoeverre bepaalde de burgerij de ontwikkelingen in de Republiek in de Gouden Eeuw? Hoe en waardoor eindigde de Gouden Eeuw?
Oorzaken verval van de Republiek:
mercantilisme
Regenten trokken zich terug uit de handel en herinvesteerden hun geld in status
Toename tegenstelling gemeen (Oranjegezind) - regenten (staatsgezind)
1672 Rampjaar: begin van het einde van dominante positie Republiek
Meer investering in het buitenland + oligarchisering + concurrentie.
Engeland (Londen) is de meer en meer het handels- en financieel centrum van Europa
1.3 De Republiek (1602-1700)
Leerdoel: In hoeverre bepaalde de burgerij de ontwikkelingen in de Republiek in de Gouden Eeuw?
In deze paragraaf leer je hoe in de Republiek een oorlogseconomie ontstond.
In deze paragraaf leer je hoe en waardoor snelle economische groei plaatsvond.
In deze paragraaf leer je hoe en waardoor de Gouden Eeuw eindigde.
Examenvraag
Omstreeks 1655 schildert Pieter van Anraedt dit familieportret van de Amsterdamse koopman Jeremias van Collen en zijn gezin:
Toelichting:
Het schilderij toont Jeremias van Collen, zijn vrouw en hun twaalf kinderen. Op de achtergrond staat hun landhuis Velserbeek. Het terras waarop de familie is afgebeeld, bestaat in werkelijkheid niet.
Examenvraag
Stel: Je bestudeert de elite in de Republiek en je hebt twee onderzoeksonderwerpen:
Het benadrukken van status onder de rijke kooplieden.
Het dagelijks leven van rijke kooplieden.
Je concludeert dat je de bron beter bruikbaar vindt voor je eerste onderzoeksonderwerp en minder bruikbaar voor je tweede onderzoeksonderwerp.
Leg beide conclusies uit met een verwijzing naar de bron. 4p
Bruikbaarheid van bronnen
Antwoord examenvraag
Van Collen laat zichzelf en zijn gezin afbeelden voor het landhuis / in chique kleding / op een prachtig (gefantaseerd) terras, omdat hij zijn rijke levensstijl wil benadrukken / om de nadruk te leggen op zijn rijkdom (zodat het schilderij bruikbaar is voor het eerste onderzoeksonderwerp). 2
2Het schilderij is bedoeld om te imponeren, waardoor het geschetste beeld overdreven/gefantaseerd is, zodat het geen representatief/compleet beeld geeft van het dagelijks leven van rijke kooplieden (zodat het schilderij minder bruikbaar is voor het tweede onderzoeksonderwerp). 2
Examenvraag
Een anekdote:
In 1679 verzochten regenten van het gewest Utrecht aan stadhouder Willem III om tijdens een bijeenkomst de belangrijkste bestuursfuncties in het gewest te verdelen. Hij moest hiervoor briefjes uit een hoed trekken en ongezien uitdelen aan de verschillende regenten. De functie die op het briefje stond, werd aan de regent toegekend.
Met deze anekdote kun je verandering en continuïteit aantonen in het bestuur van de gewesten van de Republiek.
Licht dit toe door:
aan te tonen dat deze werkwijze oligarchisering versterkte, en
uit te leggen welke politieke continuïteit werd gehandhaafd door dit voorval in de regenten. 3p
Antwoord examenvraag
Deze manier van verdelen versterkte oligarchisering omdat de bestuursfuncties alleen onder (een beperkte groep) regenten(families) werden verdeeld. 1
Met dit verzoek voorkwamen de regenten dat de stadhouder werkelijk invloed had op de verdeling van de functies in het gewest, waarmee het particularisme (of een juiste omschrijving hiervan) werd gehandhaafd. 2
1.3 De Republiek (1602-1700)
Leerdoel: In hoeverre bepaalde de burgerij de ontwikkelingen in de Republiek in de Gouden Eeuw?
In deze paragraaf leer je hoe in de Republiek een oorlogseconomie ontstond.
In deze paragraaf leer je hoe en waardoor snelle economische groei plaatsvond.
In deze paragraaf leer je hoe en waardoor de Gouden Eeuw eindigde.
