STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Steden en burgers 1302-1602
Examenstof geschiedenis vwo
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Steden en burgers 1302-1602
Examenstof geschiedenis vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Historische context Steden en burgers in de Lage Landen 1050-1700, leidende vraag 2; KA 14, 17, 21, 22. Image credit: Chivista / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen welke invloed sociaaleconomische en politieke ontwikkelingen hadden op de positie van de stedelijke burgerij in de Nederlandse gewesten (1302-1602).
Deze slide heeft geen instructies
Welke steden en machthebbers horen bij de Nederlandse gewesten rond 1500?
Verwacht: Brugge, Antwerpen, Amsterdam, hertog, keizer, koopman, Alva, Oranje. Gebruik de woorden als ophaak: eerst het netwerk van steden, dan burgerij en kerk, de druk van de vorsten en tot slot de Opstand en de Republiek.
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Rond 1300: een netwerk van steden
Vlaanderen en Brabant vormden rond 1300 het economische zwaartepunt van de Nederlandse gewesten
Brugge was het handelscentrum van een netwerk van steden
Elke stad versterkte door innovatie en schaalvergroting de eigen positie én het netwerk als geheel
Steden hadden in dat netwerk een eigen positie
KA 14. Dit is het vervolg op 1302: de steden zijn nu een netwerk. Veelgemaakte fout: denken dat steden alleen concurreerden; in het netwerk versterkten ze elkaar juist.
Het Huis ter Beurze in Brugge
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Brugge: wisselbrief en eerste beurs
Handelaren in Brugge combineerden de principes van de wisselbrief en de bank
Zo ontstond de eerste koopmansbeurs
Betalen en lenen werd zo gemakkelijker: innovatie die het hele netwerk hielp
KA 14. Een wisselbrief is een betaalbelofte waarmee een koopman zonder geldtransport kon betalen. De foto toont het Huis ter Beurze in Brugge. Veelgemaakte fout: denken dat de eerste beurs in Amsterdam ontstond; volgens de syllabus was dat Brugge. Image credit: Chivista / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Plattegrond van Amsterdam door Cornelis Anthonisz, 1544
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Antwerpen en Amsterdam: eigen plek
Antwerpen had een goede verbinding met het Europese achterland
De stad was bovendien toegankelijk voor de nieuwe, grotere zeeschepen
Amsterdam werd in de 14e eeuw een gespecialiseerde haven voor de graanhandel met het Oostzeegebied
KA 14. Elke stad had een eigen specialisatie: Brugge handel en beurs, Antwerpen achterland en grote schepen, Amsterdam graan uit het Oostzeegebied. De kaart is van Amsterdam in 1544. Image credit: Cornelis Anthonisz / Rijksmuseum, Wikimedia Commons, publiek domein
Waarom kon Antwerpen groeien als handelsstad?
Het had als eerste stad een koopmansbeurs
Het was de haven voor graan uit het Oostzeegebied
Goede verbinding met het achterland en toegankelijk voor grote zeeschepen
Het was het handelscentrum van het hele netwerk
Antwerpen had een goede verbinding met het achterland en was bereikbaar voor de nieuwe zeeschepen. Verwachte fout: de graanhandel noemen; dat was Amsterdam.
Vul in
In Brugge ontstond uit de wisselbrief en de bank de eerste koopmansbeurs.
Wisselbrief en koopmansbeurs. Verwachte fout: stapelmarkt, een begrip dat pas later in het verhaal komt.
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Burgers nemen taken over
De stedelijke burgerij nam taken over van de adel
Ook nam zij taken over van de geestelijkheid, zoals sociale zorg en onderwijs
Zij ontwikkelde ideeën over het algemeen belang van de stedelingen: het bonum commune
KA 14. Bonum commune is Latijn voor algemeen belang. Veelgemaakte fout: denken dat de kerk alle zorg en onderwijs bleef doen; in de steden namen burgers dit deels over.
Het begijnhof in Brugge, Begijnenhuis nummer 17
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
De kerk zoekt aansluiting
De geestelijkheid zocht omgekeerd aansluiting bij de beleving van stedelingen
Daarom vestigden bedelorden en begijnhoven zich in de steden
Stedelingen zochten een meer individuele geloofsbeleving, zoals de moderne devotie
KA 14. Het begijnhof op de foto ligt in Brugge. Veelgemaakte fout: denken dat burgers en kerk tegenover elkaar stonden; beide zochten aansluiting bij elkaar. Image credit: Torsade de Pointes / Wikimedia Commons, CC0
Welke taken nam de burgerij over van de geestelijkheid?
Het houden van de kerkdiensten
Het innen van de tienden
Sociale zorg en onderwijs
Het leiden van legers
Sociale zorg en onderwijs. Verwachte fout: leger of belasting; het leger hoorde bij de adel, de tienden bij de kerk zelf.
Wat betekent bonum commune?
Het algemeen belang van de stedelingen. Verwachte fout: alleen "Latijn" zeggen zonder de betekenis, of het verwarren met eigenbelang van rijke kooplieden.
Filips de Goede, hertog van Bourgondië, naar Rogier van der Weyden
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
De hertogen tegenover de steden
In de late middeleeuwen kwam de positie van de steden onder druk te staan
De Bourgondische hertogen probeerden in de 15e eeuw grip te krijgen op bestuur en rechtspraak
Het particularisme van Brabantse en Vlaamse steden botste met dit beleid
KA 17. Particularisme is het streven van steden (of gewesten) om hun eigen rechten en gewoonten te behouden. De hertogen zetten staatsvorming en centralisatie voort. Veelgemaakte fout: denken dat de steden tegen elke vorst waren; zij verzetten zich tegen verlies van eigen zeggenschap. Image credit: Naar Rogier van der Weyden / Wikimedia Commons, publiek domein
Plan van Antwerpen door Virgilius Bononiensis, 1565
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Antwerpen neemt Brugge over
Antwerpen nam een centrale rol in de handel met Spaanse en Portugese koloniën
Van de nieuwe ontwikkelingen profiteerde Antwerpen het meest
De stad nam daarmee de centrale positie van Brugge over
KA 14 en 17. De kaart van 1565 toont Antwerpen aan de Schelde. Veelgemaakte fout: denken dat Brugge door oorlog verdween; Antwerpen was vooral beter gepositioneerd in de nieuwe handel. Image credit: Virgilius Bononiensis / Museum Plantin-Moretus, Wikimedia Commons, CC0
Wat botste met het beleid van de Bourgondische hertogen?
Het particularisme van Brabantse en Vlaamse steden
Het bonum commune van de Hollandse steden
De moderne devotie van de geestelijkheid
De graanhandel van Amsterdam met het Oostzeegebied
Het particularisme. Verwachte fout: bonum commune; dat is het algemeen belang binnen de stad, geen verzet tegen de hertog.
Waardoor nam Antwerpen de positie van Brugge over?
Door de centrale rol in de handel met Spaanse en Portugese koloniën. Verwachte fout: alleen "door de ligging", zonder de koloniale handel.
Keizer Karel V, schilderij naar Titiaan
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Habsburgers: centralisatie en geloof
In de 16e eeuw zetten de Habsburgse vorsten Karel V en Filips II de centralisatiepolitiek door
Door lutheranisme en calvinisme breidden zij die uit naar de godsdienst
Zij wilden het protestantisme terugdringen: dat concentreerde zich in de steden
KA 17 en 21. Karel V is op het schilderij te zien. Veelgemaakte fout: denken dat het alleen om geloof ging; het was ook een vervolg op de centralisatie van de Bourgondiërs. Image credit: Naar Titiaan / Mauritshuis, Wikimedia Commons, publiek domein
De Beeldenstorm in de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen, 1566
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Beeldenstorm, Alva en de Opstand
Na de Beeldenstorm en het harde optreden van Alva brak een Opstand uit
Willem van Oranje leidde de opstand tegen het Spaanse gezag
In de praktijk was het een oorlog tussen Spanje en steden
KA 22. De gravure van Hogenberg toont de Beeldenstorm in Antwerpen in 1566. Veelgemaakte fout: de Opstand zien als strijd van een land tegen een ander land; het ging om steden tegen Spanje. Image credit: Frans Hogenberg / Wikimedia Commons, publiek domein
Het Oost-Indisch Huis in Amsterdam, foto uit de negentiende eeuw
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Antwerpen verliest, de Republiek wint
Door de Spaanse verovering vanaf 1585 verloor Antwerpen zijn stapelmarktfunctie
Veel kapitaalkrachtige inwoners trokken naar Holland
De noordelijke gewesten stichtten een Republiek
Vanaf de oprichting van de VOC in 1602 groeide die uit tot handelsgrootmacht
KA 22. Een stapelmarkt is een handelsstad waar goederen uit veel streken worden aan- en doorverkocht. De foto toont het Oost-Indisch Huis in Amsterdam, gebouwd voor de VOC. Veelgemaakte fout: 1585 en 1602 verwarren. Image credit: Rijksmuseum / Wikimedia Commons, CC0
Waarom wilden Karel V en Filips II het protestantisme terugdringen in de steden?
De steden hadden zelf om één geloof gevraagd
De paus eiste dat de steden werden opgeheven
Het protestantisme was alleen op het platteland verboden
Het protestantisme concentreerde zich daar
Het protestantisme concentreerde zich in de steden, dus daar greep de centralisatiepolitiek in. Verwachte fout: denken dat het alleen ging om de pauselijke wil.
Vul in
Na de Beeldenstorm en het optreden van Alva brak onder Willem van Oranje de Opstand uit.
Beeldenstorm, Alva, Willem van Oranje. Verwachte fout: Filips II, de vorst tegen wie de Opstand zich richtte.
Welk deel vond je het lastigst?
Het netwerk van steden rond 1300
Burgerij en geestelijkheid
Bourgondiërs en Antwerpen
Habsburgers, Opstand en Republiek
Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen.
Hoe versterkte het netwerk van steden zichzelf?
Goed: elke stad verbeterde door innovatie en schaalvergroting de eigen positie en daarmee het hele netwerk. Verwachte fout: alleen "door handel" zonder innovatie of schaalvergroting.
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Begrippen (1/2)
wisselbrief: Betaalbelofte waarmee een koopman zonder geldtransport kon betalen
koopmansbeurs: Plaats waar handelaren handelden en betaalden, het eerst in Brugge
bonum commune: Het algemeen belang van de stedelingen
moderne devotie: Meer individuele geloofsbeleving van stedelingen
particularisme: Streven van steden om hun eigen rechten te behouden
Deze slide heeft geen instructies
STEDEN EN BURGERS · 1302-1602
Begrippen (2/2)
centralisatiepolitiek: Beleid van vorsten om macht en bestuur te bundelen
Beeldenstorm: Aanval op kerkbeelden in 1566 door protestanten
Opstand: Verzet onder Willem van Oranje tegen het Spaanse gezag
stapelmarkt: Handelsstad waar goederen aan- en doorverkocht worden
Republiek: Staat van de noordelijke gewesten
Deze slide heeft geen instructies