Start van de prehistorie
Start van de prehistorie
Deze slide heeft geen instructies
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe jager-verzamelaars leefden en hoe we iets over de prehistorie te weten komen.
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk je aan bij jager-verzamelaars?
Gebruik de woordenwolk om voorkennis op te halen. Vraag kort door op woorden als jacht, grotten, mammoet, vuur, rondtrekken of verzamelen.
Jagen en verzamelen
Rond 15.000 v. Chr. was het in onze streken erg koud
Grote delen waren toendra: gras, mos en lage struiken
Er leefden dieren zoals wolven, mammoeten, paarden en rendieren
Mensen leefden van wat de natuur gaf
Deze slide heeft geen instructies
Jagen en verzamelen
De mensen in deze tijd noemen we jager-verzamelaars. Ze verbouwden nog geen voedsel, maar leefden van jacht, visvangst en het verzamelen van planten, noten en bessen.
Deze slide heeft geen instructies
Jagen en verzamelen
Sommige onderzoekers denken aan een taakverdeling
Mannen gingen vaak in groepen op jacht
Vrouwen verzamelden voedsel en zorgden voor jonge kinderen
Mensen vingen ook vis
Benadruk dat dit gaat om wat sommige onderzoekers denken op basis van vondsten; het is geen volledige zekerheid.
Jagen en verzamelen
Vanaf 10.000 v. Chr. werd het warmer
Kustgebieden en rivieroevers veranderden in moeras
Het landschap veranderde dus langzaam
Mensen moesten zich aanpassen aan nieuwe omstandigheden
Deze slide heeft geen instructies
Waarom moesten mensen zich aanpassen vanaf 10.000 v. Chr.?
Het werd warmer
Het werd droger
Er kwam schrift
Er waren geen dieren
Toetst begrip van de verandering in klimaat en landschap. Distractors sluiten aan bij andere lesonderdelen of mogelijke mislezingen.
Maak de tekst compleet
Rond 15.000 v. Chr. was het in onze streken erg koud. Grote delen waren . Mensen leefden als : ze leefden van jacht, visvangst en het verzamelen van voedsel. Vanaf 10.000 v. Chr. werd het warmer en veranderden sommige gebieden in .
Correcte invullingen: toendra, jager-verzamelaars, moeras.
Hoe leefden jager-verzamelaars?
De jacht was heel belangrijk
Kleine dieren werden gevangen met strikken en vallen
Soms lukte het om grote dieren te doden, zoals een eland of mammoet
In de winter was jagen vaak moeilijker
Deze slide heeft geen instructies
Hoe leefden jager-verzamelaars?
Bijna al het vlees werd opgegeten
Overgebleven vlees werd soms gedroogd in de wind
Zo ontstond een kleine voorraad
Ook andere delen van het dier werden gebruikt
Je kunt mondeling voorbeelden noemen van andere delen van het dier, zoals huid of botten, maar voeg geen nieuwe details toe als dat niet in het boek behandeld is.
Hoe leefden jager-verzamelaars?
Ze leefden in groepen van 20 tot 30 volwassenen en kinderen
Het waren nomaden
Ze hadden geen vaste woonplaats
Als het voedsel op was, trokken ze verder
Deze slide heeft geen instructies
Hoe leefden jager-verzamelaars?
Ze woonden in grotten of bij rotsen met beschutting
Soms bouwden ze een tent of hut
Soms keerden ze terug naar een plek waar ze eerder woonden
Deze slide heeft geen instructies
Waarom noemen we jager-verzamelaars nomaden?
Ze schreven op klei
Ze woonden in groepen
Ze trokken steeds verder
Ze jaagden in de winter
Controleert of leerlingen nomaden koppelen aan geen vaste woonplaats en verder trekken als voedsel op is.
Vul de ontbrekende woorden in
De jacht was heel belangrijk. Kleine dieren werden gevangen met en . Jager-verzamelaars hadden geen vaste woonplaats: het waren . Ze woonden soms in een grot, maar bouwden ook een tent of .
Correcte invullingen: strikken, vallen, nomaden, hut.
Waarom trokken jager-verzamelaars verder?
Verwachte elementen: voedsel raakte op; geen vaste woonplaats; daarom verder trekken; mogelijk later terugkeren naar een oude plek.
Historie en prehistorie
Het schrift is een van de belangrijkste uitvindingen uit de geschiedenis. Historici noemen de tijd vóór het schrift de prehistorie en de tijd ná het schrift de historie.
Deze slide heeft geen instructies
Historie en prehistorie
In het Midden-Oosten schreven mensen op kleitabletten
Die natte klei werd na het schrijven gedroogd in de zon
De lettertekens noemen we spijkerschrift
Deze slide heeft geen instructies
Historie en prehistorie
De prehistorie eindigt niet overal tegelijk
Elk volk ontwikkelde op een ander moment schrift
Midden-Oosten: rond 3000 v. Chr.
China: vanaf ongeveer 1300 v. Chr.
Onze streken: ongeveer 2000 jaar geleden
Laat leerlingen zien dat tijdvakken niet overal in de wereld op precies hetzelfde moment beginnen of eindigen.
Historie en prehistorie
Omdat jager-verzamelaars niet konden schrijven, hebben we van hen geen geschreven bronnen zoals boeken of brieven. Daarom weten we vooral iets over hen door vondsten die bewaard zijn gebleven.
Deze slide heeft geen instructies
Wanneer begint de historie volgens historici?
Bij de laatste ijstijd
Na het schrift
Bij de landbouw
Na de steentijd
Toetst het kernverschil tussen prehistorie en historie.
Maak de uitleg af
De tijd vóór het noemen we de prehistorie. De tijd daarna heet de . In het Midden-Oosten schreven mensen op met .
Correcte invullingen: schrift, historie, kleitabletten, spijkerschrift.
Bronnen
In 1940 werden grotten bij Lascaux ontdekt in Zuid-Frankrijk
Op de wanden stonden tekeningen van jager-verzamelaars
Sommige tekeningen zijn 17.000 jaar oud
Op veel schilderingen staan dieren
Deze slide heeft geen instructies
Bronnen
Een bron die informatie geeft over het verleden noemen we een historische bron. Grotschilderingen zijn dus historische bronnen.
Deze slide heeft geen instructies
Bronnen
Jager-verzamelaars lieten geen geschreven bronnen na
Wel zijn er ongeschreven bronnen
Voorbeelden: grotschilderingen en speerpunten
Deze slide heeft geen instructies
Bronnen
Sporen worden vaak bij toeval gevonden
Bijvoorbeeld bij de aanleg van een nieuwe weg
Daarna onderzoeken archeologen de plek heel voorzichtig
Veel vondsten gaan later naar een museum
Maak onderscheid duidelijk: historici bestuderen het verleden met bronnen; archeologen graven vondsten op en onderzoeken die.
Welke bron is ongeschreven?
Een brief
Een boek
Een kleitablet
Een speerpunt
Leerlingen moeten onderscheid maken tussen geschreven en ongeschreven bronnen.
Vul de woorden in
Grotschilderingen zijn een bron, omdat ze informatie geven over het verleden. Sporen van jager-verzamelaars worden vaak gevonden. Daarna onderzoeken de plek heel voorzichtig. Veel vondsten gaan later naar een .
Correcte invullingen: historische, bij toeval, archeologen, museum.
Waarom zijn vondsten zo belangrijk voor deze tijd?
Verwachte elementen: jager-verzamelaars konden niet schrijven; daarom zijn grotschilderingen, speerpunten en andere vondsten belangrijk om iets over hun leven te weten te komen.
Wie was Ötzi?
In 1991 vonden toeristen in de Alpen een lichaam in het ijs
Na onderzoek bleek het om een jager uit de prehistorie te gaan
Hij had al 5000 jaar in het ijs gelegen
Deze slide heeft geen instructies
Wie was Ötzi?
Ötzi was ongeveer 1,60 meter lang
Toen hij stierf was hij ongeveer 45 jaar oud
Zijn lichaam bleef bewaard doordat het direct bevroor in het ijs
Deze slide heeft geen instructies
Wie was Ötzi?
Bij zijn lichaam lagen resten van kleding, wapens en gereedschap
Daardoor weten we veel over mensen in de prehistorie
Onderzoekers weten zelfs wat hij in zijn laatste uren heeft gegeten
Deze slide heeft geen instructies
Wie was Ötzi?
Het is niet zeker wat Ötzi hoog in de Alpen deed
Onderzoekers denken aan een jachtongeluk of een ruzie
In zijn linkerschouder is een stenen pijlpunt gevonden
Benadruk hier het verschil tussen zeker weten en vermoeden op basis van een bron.
Waardoor bleef het lichaam van Ötzi bewaard?
Door droogte
Door vuur
Door ijs
Door zon
Rechtstreekse begripscheck van de tekst over Ötzi.
Maak de tekst compleet
In 1991 vonden toeristen in de Alpen het lichaam van Ötzi. Na onderzoek bleek dat hij een jager uit de was. Hij had ongeveer jaar in het ijs gelegen. In zijn linkerschouder werd een stenen gevonden.
Correcte invullingen: prehistorie, 5000, pijlpunt.
Wat leren vondsten bij Ötzi ons over vroeger?
Verwachte elementen: door kleding, wapens, gereedschap en onderzoek aan zijn lichaam weten we veel over het leven in de prehistorie.
Wat is één ding dat je uit deze les onthoudt?
Laat leerlingen één inzicht noemen, bijvoorbeeld over leven als nomade, bronnen of het verschil tussen prehistorie en historie.
Wat hielp jou vandaag het meest om te begrijpen?
Stuur aan op metacognitie: plaatjes, voorbeelden, begrippen, invuloefeningen of uitleg van de docent.
Welk deel vond je nog lastig?
Gebruik antwoorden om te zien welke onderdelen herhaling nodig hebben, zoals bronnen, schrift of nomaden.
Begrippen
jager-verzamelaars - mensen die leefden van jacht, visvangst en het verzamelen van voedsel uit de natuur
toendra - koud gebied met vooral gras, mos en lage struiken
taakverdeling - het verdelen van werk en taken binnen een groep
nomaden - mensen zonder vaste woonplaats
prehistorie - de tijd vóór de uitvinding van het schrift
historie - de tijd ná de uitvinding van het schrift
schrift - tekens waarmee mensen taal kunnen opschrijven
Deze slide heeft geen instructies
Begrippen
kleitabletten - platen van natte klei waarop mensen schreven
spijkerschrift - oude lettertekens die in klei werden gedrukt
historische bron - iets dat informatie geeft over het verleden
ongeschreven bron - bron zonder tekst, zoals een speerpunt of schildering
historicus - iemand die onderzoek doet naar het verleden
archeoloog - iemand die oude voorwerpen en sporen opgraaft en onderzoekt
grotschildering - tekening op een grotwand uit de prehistorie
Deze slide heeft geen instructies