FTO
Pijn en pijnbehandeling
Elke Kromhout | Verpleegkundige in opleiding tot Specialist
Anne Schoonbrood | Specialist Ouderengeneeskunde
Aimée Vrijdag | Apotheker
10 februari 2026
FTO
Pijn en pijnbehandeling
Elke Kromhout | Verpleegkundige in opleiding tot Specialist
Anne Schoonbrood | Specialist Ouderengeneeskunde
Aimée Vrijdag | Apotheker
10 februari 2026
Deze slide heeft geen instructies
Inhoud
Doel van de bijeenkomst
Inleiding
Soorten pijn
Pijnherkenning en -metingen
Pijn behandeling: multidisciplinair
Niet medicamenteuze behandeling
Medicamenteuze behandeling
Nociceptieve pijn
Neuropathische pijn
Bronnen
Vandaag wil ik in dit FTO samen met Aimee en Anne jullie meenemen in de pijn en pijnbehandeling van kwetsbare ouderen.
Eerst zal ik het doel van de bijeenkomst toelichten, dan volgt er een inleiding over pijn, met daarbij de verschillende soorten pijn, pijn herkenning en pijnmetingen.
Hierna zal pijnbehandeling volgen waarop ik samen met Aimee in zal gaan op de medicamenteuze en niet medicamenteuze behandelingen.
Aimee zal daarbij inzicht geven in het eigen voorschrijfbeleid.
En tussendoor zullen ook quizvragen gesteld worden, dit zijn de blauwgekleurde slides.
Tot slot volgt nog een lijstje met bronnen die we gebruikt hebben.
Doel van de bijeenkomst
De deelnemers:
kennen de niet-medicamenteuze en medicamenteuze adviezen uit de Verenso-richtlijn Herkenning en behandeling van pijn bij kwetsbare ouderen (2016)
hebben inzicht in hun eigen voorschrijfbeleid voor pijn bij kwetsbare ouderen
Deze slide heeft geen instructies
Inleiding
Pijn komt veel voor bij WLZ-cliënten
Over- en onderbehandeling
Pijn vaak verbaal niet geuit
Grote impact op kwaliteit van leven
Rol behandelaar als regievoerder pijnbeleid
Pijn komt heel veel voor bij onze patiëntenpopulatie, maar wordt helaas niet altijd goed herkend. Dit kan leiden tot zowel onderbehandeling als overbehandeling.
Twintig procent van de ouderen met pijn of ondraaglijke pijn ontvangt echter geen pijnmedicatie en 58% krijgt onvoldoende pijnbehandeling voorgeschreven (Boerlage et al, 2008).
Hiervoor zijn twee mogelijke reden:
- Ten eerste is er weerstand bij ouderen om pijnmedicatie te gebruiken, omdat zij hun onafhankelijkheid willen bewaren en omdat zij soms al veel medicatie gebruiken.
- Ten tweede leeft er bij ouderen de overtuiging, dat pijn onvermijdelijk hoort bij veroudering. Hierdoor geven zij eerder aan tevreden te zijn met de pijnbehandeling.
In de pijnbehandeling van ouderen kan overbehandeling een belangrijk risico vormen, omdat zij regelmatig geneesmiddelen gebruiken die geen actuele therapeutische meerwaarde meer bieden.
Een extra uitdaging is dat pijn bij ouderen vaak niet verbaal wordt geuit, waardoor we als behandelaars goed moeten observeren en signaleren.
Pijn heeft een grote impact op de kwaliteit van leven, dus het is cruciaal dat we hier actief op sturen.
Als behandelaar hebben we daarom de rol van regievoerder in het pijnbeleid: we zorgen dat pijn systematisch wordt gesignaleerd, gemeten en behandeld, altijd afgestemd op de individuele cliënt.
In 2040: 4,8 miljoen 65-plussers in Nederland
aantal kwetsbare ouderen met (chronische) pijn neemt toe
Pijn geassocieerd met tal van problemen, zoals
depressie en angst
slaapproblemen
sociale isolatie
fysieke inactiviteit
vallen
verminderde kwaliteit van leven
Inleiding
Het aantal ouderen in Nederland neemt snel toe. In 2040 zijn er naar verwachting 4,8 miljoen 65-plussers in Nederland (CBS, 2017). Dit betekent dat ook het aantal kwetsbare ouderen toe zal nemen. Bij kwetsbare ouderen is de chronische aanwezigheid van pijn een veelvoorkomend probleem. Dit betreft kwetsbare ouderen die thuis wonen en kwetsbare ouderen die (tijdelijk) verblijven in zorginstellingen. Chronische pijn is geassocieerd met tal van andere problemen, zoals depressie, angst, verminderde zelfredzaamheid, slaapproblemen, sociale isolatie, fysieke inactiviteit, (verdere) achteruitgang van cognitief functioneren en een verminderde kwaliteit van leven.
Herkenning en behandeling van chronische pijn niet optimaal
beschikbare instrumenten weinig ingezet
geen systematische behandeling volgens WHO-pijnladder
meer aandacht nodig voor medicatieoverdracht
Atypische presentatie pijnklachten
Inleiding
Uit onderzoek blijkt dat de herkenning en behandeling van chronische pijn niet optimaal is bij kwetsbare ouderen. Dit komt onder andere doordat zorgverleners de beschikbare instrumenten om pijn te herkennen en te meten nog (te) weinig inzetten. Daarnaast vindt de behandeling van pijn nog onvoldoende systematisch plaats aan de hand van de pijnladder van de World Health Organisation (WHO). Een laatste aandachtspunt is de medicatieoverdracht bij ontslag uit het verpleeghuis, een geriatrische revalidatie-afdeling of ziekenhuis, zodat huisartsen, apothekers en andere zorgverleners de pijnbehandeling kunnen evalueren en zo nodig bijstellen. Dit kan bijdragen aan verminderen van ongepast gebruik van opioïden en risico’s op bijwerkingen verkleinen.
Hoeveel procent van de verpleeghuisbewoners ervaart pijn?
5 tot 20 procent
20 tot 40 procent
40 tot 70 procent
70 tot 90 procent
Uit onderzoek blijkt dat in Nederlandse verpleeghuizen de prevalentie van pijn varieert tussen de 43% en 68% (Smalbrugge, 2007; Boerlage, 2008; Hendriks, 2015; van Kooten, 2017). De meeste van deze ouderen hadden chronische pijn. De belangrijkste oorzaken voor chronische pijn zijn musculoskeletale stoornissen, zoals artrose, rugpijn of nekpijn. Chronische pijn kan gevolgen hebben voor lichamelijk, psychologische en/of sociaal functioneren. Hierdoor kunnen beperkingen en handicaps ontstaan in het dagelijks leven, bijvoorbeeld verlies van sociale contacten en verlies van bezigheden.
Welke soorten pijn zijn er?
Deze slide heeft geen instructies
Soorten pijn
Duur
Acuut
Chronisch (25-80% van de kwetsbare ouderen)
Aard
Nociceptief
Neuropathisch
Gecombineerd
Total pain
Er zijn verschillende soorten pijn, en deze zijn op verschillende manieren te categoriseren.
Je kan het indelen in acuut versus chronisch, waarbij acute pijn pijn is die recent is begonnen en met waarschijnlijk een beperkte duur. Meestal met een vastgestelde temporele en causale relatie met letsel of ziekte.
Chronische pijn is pijn die aanhoudt voorbij het punt, waarop genezing naar verwachting volledig zou zijn (over het algemeen een periode van drie maanden) of die optreedt bij ziekteprocessen waarbij genezing niet plaatsvindt. Chronische pijn kan ernstige psychische, lichamelijke, functionele en sociale gevolgen hebben. Chronische pijn kan ook worden ervaren wanneer er geen aanwijzingen voor weefselschade zijn.
Je kan pijn ook indelen op aard:
Nociceptieve pijn is pijn door een actieve of dreigende weefselschade die leidt tot activering van de perifere nociceptoren.
Neuropathische pijn is pijn die wordt veroorzaakt door een primaire laesie of disfunctie van het zenuwstelsel (centrale en/of perifere zenuwstelsel). Deze pijn is niet meer gekoppeld aan de oorspronkelijke (weefsel) beschadigende stimulus. Neuropathische pijn is een gevolg van pathofysiologische veranderingen in het zenuwstelsel (IASP, 1986)
Total pain
Total pain:
Pijn die niet alleen lichamelijk is, maar ook beïnvloed wordt door psychische, sociale en spirituele factoren. Het bewust zijn van wat er speelt in alle vier de dimensies draagt bij aan een effectievere aanpak van pijn.
Kwetsbare ouderen met CVA in de voorgeschiedenis ervaren een hogere pijnintensiteit dan patiënten zonder CVA.
Juist
Onjuist
Kwetsbare ouderen met CVA ervaren een hogere pijnintensiteit. Houd rekening met de mogelijkheid van afwijkend(e) pijnbeleving en -gedrag van kwetsbare ouderen, zeker bij cognitieve stoornissen en specifieke aandoeningen zoals de ziekte van Parkinson, MS, CVA, dementiesyndromen en de ziekte van Huntington
Wat is de minst voorkomende uiting van pijn bij een verpleeghuisbewoner met vergevorderde dementie?
Klagen over pijn
Onrust en gedragsverandering
Terugtrek gedrag
Slaap problemen
Het juiste antwoord is klagen over pijn
Pijn wordt vaak non-verbaal geuit
Onbegrepen gedrag is een belangrijk pijnsignaal. Bij gedragsveranderingen is het belangrijk altijd pijn te overwegen (Verenso).
Pijn bij kwetsbare ouderen uit zich als…
Onrust / agitatie
Verzet bij zorg
Verminderde mobiliteit
Slecht slapen
Delier / depressieve klachten
Deze slide heeft geen instructies
Pijnherkenning: observatie
Let op:
Gezichtsuitdrukking
Houding / beweging
Vocalisaties
Gedragsverandering
Reactie op ADL-zorg
Bij kwetsbare ouderen is pijn vaak niet verbaal herkenbaar, daarom is observatie essentieel. Let goed op gezichtsuitdrukking, houding en beweging, vocalisaties, gedragsveranderingen en hoe iemand reageert tijdens de ADL-zorg. Deze signalen geven vaak de eerste aanwijzing dat er pijn is.
Welke methoden van pijnmeting kun je toepassen bij kwetsbare ouderen?
Deze slide heeft geen instructies
Pijnmeting
NRS: alleen bij adequate communicatie
PACSLAC-D: bij cognitieve / communicatieve
beperking
PAINAD: bij cognitieve / communicatieve
beperking
Informatie van verzorging is essentieel
Pijncijfers:
0-3 Milde pijn
4-6 Matige pijn
7-10 Ernstige pijn
Om pijn te meten zijn er verschillend meetinstrumenten en observatieschalen beschikbaar. Welk hulpmiddel je kan inzetten, is afhankelijk van je patiënt.
De NRS is een geschikt meetinstrument voor patienten waarbij sprake is van adequate communicatie.
Bij kwetsbare ouderen zonder of met milde cognitieve/communicatieve beperkingen:
– gebruik als routine een eenvoudige verbale of numerieke beoordelingsschaal om de intensiteit van pijn en de respons op de behandeling te meten, respectievelijk te bewaken.
– voor pijnintensiteitsschalen dienen grote, heldere letters/cijfers te worden gebruikt, eerder zwart/wit dan grijstinten. Presenteer de schalen bij een goede belichting.
NRS score < 4 wordt gezien als adequaat behandelde pijn. Er hoeft dus geen extra medicatie of andere interventies worden ingezet om de pijn te verminderen.
Bij een NRS score > 4 dient de pijn behandeld te worden, behalve als de patiënt/bewoner aangeeft geen pijnstilling te willen ontvangen.
Pijnmeting
NRS: alleen bij adequate communicatie
PACSLAC-D: bij cognitieve / communicatieve
beperking
PAINAD: bij cognitieve / communicatieve
beperking
Informatie van verzorging is essentieel
Bij kwetsbare ouderen met ernstige cognitieve/communicatieve beperkingen is een instrument om de pijnintensiteit vast te stellen niet betrouwbaar; observationele pijnschalen lijken hier beter passend.
De PACSLAC-D is een observatie methode die gebruikt kan worden bij cognitieve en/of communicatieve beperking van je patiënt.
In de klinimetrie van ONS is deze observatielijst in te vullen. Op basis van de score kan er geconcludeerd worden dat de patiënt pijn ervaart.
Pijnmeting
NRS: alleen bij adequate communicatie
PACSLAC-D: bij cognitieve / communicatieve
beperking
PAINAD: bij cognitieve / communicatieve
beperking
Informatie van verzorging is essentieel
Ook de PAIN AD is een observatie methode die toegepast kan worden bij patiënten met cognitieve of communicatieve beperking
Pijnmeting
NRS: alleen bij adequate communicatie
PACSLAC-D: bij cognitieve / communicatieve
beperking
PAINAD: bij cognitieve / communicatieve
beperking
Informatie van verzorging is essentieel
Verzorgenden brengen veel tijd door met de patiënt en zien hem/haar in verschillende situaties. Daardoor herkennen zij subtiele veranderingen in gedrag, houding of stemming die kunnen wijzen op pijn — ook wanneer de patiënt dit zelf niet goed kan aangeven.
Multidisciplinair werken
Verzorging / verpleging signaleert
Behandelaar stelt diagnose & beleid
Fysiotherapie / ergotherapie
Psycholoog bij gedrag
Behandelaar / apotheker bij medicatiekeuze
Bij pijnbeoordeling werken verschillende disciplines samen. Verzorging en verpleging signaleren als eersten veranderingen, omdat zij de patiënt dagelijks zien. De behandelaar stelt daarna de diagnose en bepaalt het beleid. Fysiotherapie en ergotherapie kijken naar beweging en dagelijks functioneren. Bij gedragsveranderingen kan de psycholoog inzicht geven. En voor een veilige en effectieve pijnmedicatie overleggen behandelaar en apotheker samen. Zo dragen alle disciplines bij aan goede pijnzorg
Behandeling – niet medicamenteus
Fysio- en ergotherapeutische interventies
Warmte / koude
Hulpmiddelen
Psychologische interventies o.a. CGT, mindfulness/meditatie, snoezelen
TENS
Voorbeelden van (geriatrie-)fysiotherapeutische interventies bij kwetsbare ouderen:
– oefeningen ter behoud van een optimale spierkracht en beweeglijkheid;
– conditietraining;
– trainen van balans en evenwicht;
– looptraining;
– het oefenen van verplaatsingstechnieken;
– adviseren omtrent het omgaan met bewegen in relatie met de pijn, houdingsadviezen;
– adviseren bij het gebruik van loophulpmiddelen en evt. aangepast schoeisel;
– adviseren van mantelzorgers en verzorgenden omtrent het bewegend functioneren
Voorbeelden van ergotherapeutische interventies bij kwetsbare ouderen:
– trainen van aangepast handelen, zoals het anders uitvoeren van activiteiten, houdingsadviezen, en het toepassen van gewrichtsbeschermende principes in dagelijkse activiteiten;
– aanpassen van de fysieke omgeving zoals zitvoorziening, ligorthesen, woningaanpassingen, til- en transferhulpmiddelen;
– adviseren van de sociale omgeving, zoals advies aan mantelzorgers of verzorging/verpleging;
– adviseren/behandelen ter compensatie van verlies op bepaalde levensterreinen (bijvoorbeeld mobiliteit, vrijetijdsbesteding).
Voorbeeld van psychologische interventies bij kwetsbare ouderen:
– progressieve ontspanning;
– biofeedback;
– herdefiniëren van pijn ('het doet pijn, maar het is niet het allerergste dat me kan overkomen');
– in samenwerking met de sociale omgeving van de patiënt het gedrag van de patiënt veranderen door 'gezond' gedrag (zoals bewegen, actief zijn) te belonen en pijngedrag te negeren;
– psychosociale interventies zoals snoezelen kunnen met name bij mensen met matig tot ernstige cognitieve beperkingen positieve resultaten bieden op de beleving van pijn (Van Weert et al, 2005; Pieper et al, 2011)
Behandel oorzaak indien mogelijk
Niet-medicamenteus altijd meenemen
Behandeling - medicamenteus
Medicamenteus
WHO-ladder
stap 1: Paracetamol / NSAID *
stap 2: Zwak werkende opioïden **
Tramadol/codeine
stap 3: Sterk werkende opioïden:
Morfine, oxycodon, fentanyl, methadon, buprenorfine
Uit formularium:
*Stap 1: NSAID’s alleen wanneer er geen contra-indicaties zijn (nierfunctiestoornissen, hartfalen, risico op bloedingen)
**Stap 2 wordt in principe overgeslagen, codeïne is in de gangbare dosering niet werkzaam, wordt door 5-10% van de Europese bevolking niet omgezet in morfine en heeft veel bijwerkingen.
Tramadol heeft veel bijwerkingen.
Kies zo veel mogelijk voor een middel (niet 2 langwerkende middelen naast elkaar).
Combineer langwerkend preparaat met kort- of snelwerkend preparaat.
Schrijf doorbraakmedicatie 6dd voor (niet om de 4 uur). Pas de dosering langwerkend opioïd aan bij 3 of meer doses kortwerkend opioïd.
Nociceptieve pijn
Deze slide heeft geen instructies
STAP 1:
Paracetamol en NSAID's
Deze slide heeft geen instructies
Wat is voor kwetsbare ouderen (zonder risicofactoren voor leverschade) de maximale paracetamoldosering na 4 weken gebruik?
1.5 gram per dag
3 gram per dag
2.5 gram per dag
4 gram per dag
De maximale dosering bij chronisch gebruik van paracetamol (langer dan 4 weken) is 2,5 gram per dag. Verlaging van de dosering bij chronisch gebruik is nodig vanwege risico op leverschade. In de literatuur zijn casussen beschreven van patiënten waarbij na langdurig gebruik van paracetamol leverbeschadiging optrad. Bij gebruik in de juiste dosering, heeft paracetamol een gunstig veiligheidsprofiel. De kans op bijwerkingen is ook bij kwetsbare ouderen minder hoog dan bij andere pijnstillers, zoals NSAID’s en opioïden. Bij gebruik korter dan 4 weken is de maximale dosering maximaal 4 gram.
Wat is een risicofactor voor leverschade bij gebruik van paracetamol
Roken
Laag lichaamsgewicht (<50kg)
Gebruik van carbamazepine
Alle genoemde opties zijn juist
Roken, gebruik van carbamazepine en een laag lichaamsgewicht zijn risicofactoren voor leverschade bij paracetamolgebruik. Daarom adviseert de Verenso-richtlijn om bij aanwezigheid van één of meerdere risicofactoren de paracetamoldosering te verlagen.
Casus:
Dhr. J. 87 jaar, verblijft tijdelijk in een verpleegkliniek na een pneumonie,
hij heeft pijn bij het hoesten. Je overweegt paracetamol voor pijnstilling.
Relevante kenmerken: 48kg, rookt dagelijks, gebruikt carbamazepine, slechte voedingstoestand
Wat is volgens de Verenso richtlijn de maximale dagdosering paracetamol?
1.5 gram per dag
2.5 gram per dag
3 gram per dag
4 gram per dag
Uitleg:
Bij paracetamolgebruik vormen o.a. de volgende factoren een verhoogd risico op leverschade:
•roken
•gebruik van carbamazepine (enzyminductor)
•laag lichaamsgewicht
•slechte voedingstoestand
Deze patiënt heeft meerdere risicofactoren, en volgens de Verenso-richtlijn geldt dan:
•Maximale dagdosering bij één risicofactor: 2,0 g/dag
•Maximale dagdosering bij meerdere risicofactoren: 1,5 g/dag
Daarom is 1,5 gram paracetamol per dag de richtlijnconforme keuze.
Aantal voorschriften paracetamol
Dosering bij continu gebruik
Eigen voorschrijfbeleid
Paracetamol
Deze slide heeft geen instructies
Bij kwetsbare ouderen met maagklachten hebben
COX-2-remmers de voorkeur boven klassieke NSAID's
Juist
Onjuist
COX-2-remmers hebben geen plaats bij de behandeling van pijn bij kwetsbare ouderen. Deze middelen bieden onvoldoende bescherming tegen gastro-intestinale bloedingen, terwijl ze evenveel risico geven op cardiovasculaire en renale toxiciteit als klassieke NSAID’s. Gezien de frequente bijwerkingen bij kwetsbare ouderen zijn ook de klassieke NSAID’s geen eerste keus middelen. Bij patiënten met artritis kan de voorschrijver klassieke NSAID’s met grote voorzichtigheid toepassen. Verhoogde voorzichtigheid is vooral geboden bij mensen met een lage nierfunctie, gastropathie, hart- en vaatziekten of congestief hartfalen.
Welke NSAID moet je vermijden bij een patiënt die acetylsalicylzuur gebruikt?
Diclofenac
Meloxicam
Ibuprofen
Naproxen
Ibuprofen remt de werking van acetylsalicylzuur, waardoor het de patiënt onvoldoende bescherming geeft. Diclofenac heeft geen nadelig effect op de werking van acetylsalicylzuur. Van de andere NSAID’s is niet bekend of ze de werking van acetylsalicylzuur verminderen.
Bron: KNMP Kennisbank (2020)
Welke uitspraak over NSAID's bij WLZ cliënten is juist?
Geschikt als onderhoudsbehandeling
Eerste keuze bij artrose
Veilig bij normale nierfunctie
Alleen kortdurende en strikte indicatie
Alleen kortdurend en bij strikte indicatie
Toelichting
Hoog risico op nierfalen, CV- en GI-complicaties
In principe vermijden in WLZ-setting
Gebruik NSAID's
Eigen voorschrijfbeleid
NSAID's
Deze slide heeft geen instructies
Behandeling – NSAID’s
Metamizol
Toepassing m.n. postoperatieve pijn in klinische setting
Maart 2021 nieuwe handelsvergunning tabletten door het CBG met beperkingen:
Alleen voor te schrijven door specialist
Voor een periode van maximaal 14 dagen
Gecontra-indiceerd bij levercirrose graad A/B/C (DILI)
Te verstrekken door ziekenhuisapotheek of poliklinische apotheek
Met waarschuwingskaart voor patiënt (agranulocytose, DILI).
Verplichting voor registratiehouder incidentie bijwerkingen te melden.
Deze slide heeft geen instructies
Behandeling – NSAID’s
Metamizol
Zorgapotheek kan/mag dit dus niet leveren
In de praktijk: voorschrijven als extern geleverd, meegekregen voorraad op laten maken.
Niet combineren met andere NSAID's
Deze slide heeft geen instructies
Behandeling – NSAID’s
Topicale NSAID
Effect bij artrose knie en hand vergelijkbaar met orale NSAID’s
Geen gegevens bij gebruik > 3 weken of bij andere gewrichten
Vergeleken met placebo vaker (lichte en voorbijgaande) lokale maar minder systemische bijwerkingen
Deze slide heeft geen instructies
Diclofenac gel
Eigen voorschrijfbeleid
Topicale NSAID's
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Milieu-impact NSAID gel
RIVM-rapport 2023: Risico’s van pijnstillers in het oppervlaktewater
Diclofenac slecht uit afvalwater te zuiveren, meest gevonden pijnstiller in oppervlaktewater
98% hiervan betreft cutane toepassing
Bij de helft v/d toetsbare RWZI’s overschrijdt de diclofenac de risicogrens voor schade aan watermilieu
Deze slide heeft geen instructies
Milieu-impact NSAID gel
Diclofenac en ibuprofen gels gepast gebruiken
Evalueren effectiviteit
Staken indien niet effectief of niet gebruikt
Zo laag mogelijke concentratie
Gelresten niet afspoelen maar met tissue bij restafval
Deze slide heeft geen instructies
Doseeradvies Informatorium bij osteoartrose en bij acute spier- of gewrichtspijn:
11,6 mg/g 4 dd aanbrengen
23,2 mg/g 2 dd aanbrengen, niet meer dan 8 gram per dag
Gebruiksduur max 3 weken, er zijn geen gegevens bekend over gebruik langer dan 3 weken
Resorptie is ongeveer 6%, afh van hoeveelheid gel, huidoppervlak en huidhydratatie
Voorstel: in formularium op tijdelijk zetten met een stopdatum na 3 weken?
Behandeling – Topicale NSAID
Deze slide heeft geen instructies
Alternatieven?
Deze slide heeft geen instructies
STAP 2:
Zwakwerkende opioïden
Deze slide heeft geen instructies
Als paracetamol bij kwetsbare ouderen onvoldoende pijnstilling geeft, is codeïne een geschikt alternatief
Juist
Onjuist
De Verenso-richtlijn Herkenning en behandeling van pijn bij kwetsbare ouderen (2016) adviseert geen codeïne bij kwetsbare ouderen. De meerwaarde van codeïne is bij kwetsbare ouderen niet bewezen, want het geeft veel kans op bijwerkingen en heeft weinig effect. Bijwerkingen zijn bijvoorbeeld duizeligheid, misselijkheid, braken en obstipatie. Bovendien mist ongeveer tien procent van de bevolking het enzym (CYP2D6) dat codeïne in een actieve vorm omzet.
Pallialine 2019
Behandeling – Zwakwerkende opioïden
Bij nociceptieve pijn bij patiënten met gevorderde stadia van kanker, COPD of hartfalen:
Het gebruik van zwakwerkende opioïden (codeïne of tramadol) wordt niet aanbevolen.
Er zijn geen data gevonden over het gebruik en het effect van zwakwerkende opioïden (codeïne of tramadol) op pijn bij patiënten met gevorderde stadia van COPD of hartfalen. De werkgroep ziet geen reden waarom het beleid anders zou zijn dan bij patiënten met kanker. De aanbeveling is daarom hetzelfde. Het gebruik van zwakwerkende opioïden wordt dan ook niet aanbevolen.
STAP 3:
Sterkwerkende opioïden
Deze slide heeft geen instructies
Bij een 84 jarige patiënt met vergevorderde artrose en chronisch nierinsufficiëntie (eGFR 25) overweeg je het opioïd beleid aan te passen wegens toenemende pijn en bijwerkingen (slaperigheid en myoclonieën).
Welke van onderstaande opties is het meest geschikt?
Verhoging van de dosering morfine
Overschakelen op fentanyl transdermaal
Overschakelen op oxycodon
Overschakelen op tramadol
Morfine en oxycodon hebben actieve metabolieten die kunnen accumuleren bij een ernstig verminderde nierfunctie, met risico op neurotoxiciteit (o.a. myoclonieën). Tramadol is bij ouderen minder geschikt door risico op delier en variabele metabolisatie via CYP2D6. Fentanyl is in deze situatie doorgaans veiliger omdat het grotendeels hepatisch wordt gemetaboliseerd en weinig actieve metabolieten heeft.
Wat is een standaard maatregel bij start van een opioïd bij ouderen?
Extra vocht
Anti-emeticum
Protonpompremmer
Laxans
Deze slide heeft geen instructies
Welke opioïden zijn geschikt voor de behandeling van doorbraakpijn bij kanker
Geschikt
Ongeschikt
Buprenorfine (pleister)
Fentanyl (sublinguale tablet)
Oxycodon met directe afgifte
Fentanyl (pleister)
Fentanyl (neusspray)
Oxycodon met gereguleerde afgifte
Deze slide heeft geen instructies
Voorschriften langwerkende opioïden
Voorschriften kortwerkende opioïden
Eigen voorschrijfbeleid
Opioïden
Deze slide heeft geen instructies
Diclofenac gel
Eigen voorschrijfbeleid
Overige kortwerkende opioïden
Deze slide heeft geen instructies
Opioïd verhouding
De 1/6e Regel
De gouden standaard voor het berekenen van de direct werkende dosis (rescue/doorbraak) is gebaseerd op de totale dagdosis van de basismedicatie:
Berekening: Eén gift direct werkende medicatie is gelijk aan 1/6e deel van de totale dagdosering van de MGA.
Voorbeeld: Als een patiënt 2 keer per dag 30 mg Oxycodon MGA gebruikt (totaal 60 mg/dag), dan is de doorbraakdosis: 60÷6=10 mg Oxycodon direct.
Drempelwaarde: Wanneer een patiënt meer dan 3 tot 4 keer per dag doorbraakmedicatie nodig heeft, is de achtergrondpijn niet goed gereguleerd.
Deze slide heeft geen instructies
Opioïdrotatie
Onvoldoende pijnstilling ondanks het verhogen van de dosis.
Last van onacceptabele bijwerkingen, zoals hallucinaties, ernstige sufheid of misselijkheid.
Te maken met opioïd-geïnduceerde hyperalgesie (waarbij de patiënt paradoxaal genoeg juist gevoeliger wordt voor pijn door de medicatie).
Opioïdrotatie (ook wel opioïdswitch genoemd) is het vervangen van het ene opioïd door een ander om een betere balans te vinden tussen pijnstilling en bijwerkingen.
Het proces is gebaseerd op het feit dat niet alle opioïden op exact dezelfde manier werken op de receptoren in het lichaam.
Omrekenen: De huidige dosis wordt omgerekend naar een vergelijkbare dosis van het nieuwe middel via een equianalgetische tabel (vaak met morfine als standaardmaatstaf).
Dosisreductie: Vanwege 'onvolledige kruistolerantie' wordt de berekende dosis van het nieuwe middel meestal met 25% tot 50% verlaagd om overdosering te voorkomen.
Monitoren: De behandelaar observeert de patiënt nauwgezet om de dosis verder te verfijnen op basis van de pijn en eventuele nieuwe bijwerkingen.
Neuropathische pijn
Deze slide heeft geen instructies
Behandeling neuropathische pijn meestal trial & error, geen "recept voor succes”
Weinig goed onderzoek beschikbaar
Bij ongeveer de helft van de mensen is halvering van de pijn te realiseren
Diverse richtlijnen spreken elkaar tegen
Er zijn wel aanbevelingen welke middelen bij welk type pijn de meeste kans op succes hebben
Verschillende antidepressiva, anti-epileptica en opioïden zijn effectief gebleken bij polyneuropathie
Behandel volgens het principe “start low, go slow”
Ben alert op bijwerkingen
Behandeling – Neuropathische pijn
Deze slide heeft geen instructies
Eigen voorschrijfbeleid
Dit zijn alle voorschriften, dus niet alleen bij deze indicatie.
Deze slide heeft geen instructies
Welk middel heeft de voorkeur bij kwetsbare ouderen met neuropathische pijn?
Nortriptyline
Gabapentine
Carbamazapine
Sertraline
Deze slide heeft geen instructies
TCA 1e keus op basis van aangetoonde effectiviteit
Nortriptyline heeft de voorkeur wegens minder anticholinerge bijwerkingen, het is de werkzame metaboliet van amitriptyline
Let wel op de bijwerkingen:
Anticholinerge bijwerkingen: Cognitieve stoornissen, obstipatie, urineretentie, droge slijmvliezen, visusstoornissen
Orthostase / duizeligheid --> valrisico
Verenso-richtlijn 2016
Behandeling – Neuropathische pijn
Deze slide heeft geen instructies
Pregabaline en gabapentine
In diverse studies effectiviteit aangetoond bij verschillende vormen van neuropatische pijn.
Specifieke bijwerkingen bij kwetsbare ouderen:
Slaperigheid, perifeer oedeem en asthenie
Pregabaline: bij verminderde NF dosering aanpassen
Verenso-richtlijn 2016
Behandeling – Neuropathische pijn
Deze slide heeft geen instructies
Verenso-richtlijn 2016
Behandeling – Neuropathische pijn
Duloxetine of nortriptylline
Andere opties: gabapentine en pregabaline
Duloxetine significant effect bij diabetische neuropathie
Alert zijn op verhoogd risico valincidenten en verminderd reactievermogen
CI’s zijn oncontroleerbare hypertensie en leverfunctiestoornis --> dan starten met nortriptylline
Deze slide heeft geen instructies
Verenso-richtlijn 2016
Behandeling – Neuropathische pijn
Postherpetische neuropathie
Nortriptylline
Andere opties: gabapentine, pregabaline en oxycodon
Trigeminusneuralgie
Voorkeursmiddel is carbamazepine
Carbamazepine is een inductor van CYP3A4 --> veel interacties, o.a. met oxycodon en fentanyl
Deze slide heeft geen instructies
Verenso-richtlijn 2016
Behandeling – Neuropathische pijn
Fantoompijn
Morfine (of tramadol)
Centrale pijn
Voorkeur voor nortriptyline of pregabaline
Deze slide heeft geen instructies
Verenso-richtlijn 2016
Behandeling – Neuropathische pijn
Capsaïcine crème
Geringe tot matige pijnstilling
30% stopt wegens brandend gevoel
Plaats zeer beperkt wegens ongunstige verhouding effectiviteit vs bijwerkingen
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Deze slide heeft geen instructies
Dosis aanpassing en evaluatie
Deze slide heeft geen instructies
Van welke medicatie pas je de dosering aan bij een eGFR van 45
Nortriptyline
Pregabaline
Duloxetine
Oxycodon
De nieren scheiden pregabaline vrijwel volledig in onveranderde vorm uit met de urine. Een verminderde nierfunctie leidt tot een verhoogde plasmaconcentratie, waardoor meer bijwerkingen kunnen optreden. Daarom geldt een verlaagde standaarddosering bij patiënten met een verminderde nierfunctie. De afbraak van amitriptyline, duloxetine en oxycodon verloopt voornamelijk via de lever. Bij deze GFR van 45 ml/min/1,73 m2 is daarom geen aangepaste dosering nodig.
Wanneer evalueer je het effect van nieuw gestarte pijnmedicatie bij een kwetsbare oudere?
Na 24 uur
Na 1 maand
Na 1 - 2 weken
Alleen bij klachten
Na 1-2 weken
Zowel effect als bijwerkingen beoordelen. Stoppen of aanpassen bij onvoldoende effect.
Wat is jouw pijnscore na deze presentatie?
Deze slide heeft geen instructies
Bronnen
Verenso Richtlijn Pijn (2016)
Informatorium Medicamentorum (uitgave KNMP)
Farmacotherapeutisch Kompas
Medicamenteuze behandeling PDNP - Richtlijn - Richtlijnendatabase
Ned Tijdschr Geneeskd. 2021;165:D5317 / https://www.ntvg.nl/artikelen/topicale-nsaids-ineffectief-ondergewaardeerd
Lin J, Zhang W, Jones A, Doherty M. Efficacy of topical non-steroidal anti-inflammatory drugs in the treatment of osteoarthritis: meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ 2004;329:324-9.
Ned Tijdschr Geneeskd. 2022;166:D618 / https://www.ntvg.nl/artikelen/pijnbestrijding-met-metamizol-de-nederlandse-praktijk
Deze slide heeft geen instructies