3.4 Geslachtschromosomen (X-chromosomale overerving)

• Biologie
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4

3.4 Geslachtschromosomen

Inhoud van de les

• herhaling 3.1 t/m 3.3
• checkvragen 3.1 t/m 3.3
• uitleg 3.4 of uitlegvideo
• actie: lezen en maken 3.4 (huiswerk)
• checkvragen 3.4

Fenotype

• Alle waarneembare kenmerken bij een individu. 

• komt tot stand door genotype en milieu

Genotype

• Alle erfelijke eigenschappen van een individu.

• komt tot stand tijdens de bevruchting.

herhaling 3.1 t/m 3.3

Aa

Gen en allel

gen = stuk dna codeert voor 1 eigenschap

• chromosomen komen in paren voor, dus genen ook

allel = één van de verschillende varianten van een gen

2 homologen chromosomen

herhaling 3.1 t/m 3.3

Homozygoot: allebei de genen zijn hetzelfde  

Heterozygoot: de genen zijn verschillend

herhaling 3.1 t/m 3.3

dominant allel: dit gen komt tot uiting

• notatie = hoofdletter A

recessief allel: komt alleen tot uiting wanneer er geen dominant allel aanwezig is

• notatie = zelfde letter, maar dan klein a

dominant allel: dit gen komt tot uiting

• hoofdletter (A)

recessief allel: komt alleen tot uiting wanneer er geen dominant allel aanwezig is

• dezelfde letter als bij dominant
• maar dan geen hoofdletter (a)

herhaling 3.1 t/m 3.3

A = bruin, a = blond

                                               vrouw:          man:

P:                fenotype:            bruin  x   bruin

                   genotype:               Aa    x      Aa

Geslachtscellen:                    A of a       A of a

Kruisingsschema

	A	a
A	AA	Aa
a	Aa	aa

herhaling 3.1 t/m 3.3

1

2

3

herhaling 3.1 t/m 3.3

onvolledig dominant = 

een recessief allel dat bij een heterozygoot individu een beetje tot uiting komt in het fenotype

intermediair fenotype = 

beide allelen komen in een mengvorm tot uiting in het fenotype

codominantie = 

beide allelen komen volledig tot uiting in het fenotype

fenotype              notatie

aa

AA

Aa

A^RA^R : rood

A^RA^{W :roze}

A^WA^{W: wit}

ARAR : rood

AWAW: wit

AWAR = rood met witte vlekken

Checkvragen 3.1 t/m 3.3

pen en papier bij de hand

maak zo veel mogelijk kruisingsschema's

hoe meer je oefent, hoe beter de toets zal gaan

Allelen

Dominant

Recessief

Intermediar

Monohybride

Gen

Stukje DNA dat codeert voor een erfelijke eigenschap

van toepassing op een allel dat in een heterozygoot individu in het fenotype tot uitdrukking komt (en dat het recessieve allel onderdrukt)

tussenvorm, waarin beide of meerdere allelen van een bepaald gen in een fenotype tot uitdrukking komen.

van toepassing op een allel dat in een heterozygoot individu in het fenotype niet tot uitdrukking komt doordat het door het dominante allel onderdrukt wordt.

Bepaalde variant van een gen

 

kruising waarbij gelet wordt op de overerving van een enkel gen. 

Pjotr zijn lettercode voor haarkleur is Aa. Zijn haar is bruin. Is de kleur voor zijn haar dominant of recessief?

1. Dominant
2. Recessief

Het gen voor taaislijmziekte is ...

1. Dominant
2. Recessief
3. Kan ik niet uit deze stamboom halen
4. Nog nooit van die woorden gehoord

Monohybride kruising

Een plant met grote bladeren wordt gekruist met een plant met kleine bladeren. Alle nakomelingen blijken kleine bladeren te hebben.

Wat is dominant en wat zijn de genotypen van de ouders?

1. Grote bladeren AA x aa
2. Grote bladeren Aa x aa
3. Kleine bladeren AA x aa
4. Kleine bladeren Aa x aa

Deze twee ouders (zie plaatje) krijgen een kind.
Het kind heeft blond haar.
Blond haar is recessief.
Wat is het genotype van de ouders?

1. bb x bb
2. Bb x Bb
3. BB x bb
4. Bb x bb

Wat is de verhouding van het fenotype in de F1?

1. rood:wit 1:3
2. BB: Bb: bb 1:2:1
3. rood : wit 1:1
4. wit: rood 3:2

Een homozygoot dominante bruine hengst en een grijze merrie krijgen een bruine veulen.

Wat kan het genotype zijn van deze veulen?

1. aa of Aa
2. Aa of AA
3. Aa
4. aa

Wie zijn oom en tante van familielid 9?

1. 3 en 4
2. 10 en 11
3. 6 en 7

Een halflangharige cavia heeft een intermediair fenotype. Halflangharige cavia's worden geboren door een kruising tussen een normaalharige cavia en ene langharige cavia. Twee halflangharige cavia's paren met elkaar.

Hoe groot is de kans dat een nakomeling van dit paar halflangharig is?

1. 25%
2. 50%
3. 75%
4. 100%

Een kind van twee gezonde ouders heeft een erfelijke aandoening. Het allel voor deze erfelijke aandoening moet dus aanwezig zijn bij de ouders. De ziekte is niet X-chromosomaal.
Erft deze erfelijke ziekte dominant of recessief over of is dit niet te bepalen?

1. recessief
2. dominant
3. niet te bepalen
4. codominant

Een cel ondergaat 2 keer mitose. Hierbij ontstaan 4 dochtercellen. In hoeveel van deze dochtercellen zijn nog delen van het oorspronkelijke DNA-molecuul aanwezig?

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4

Uitleg 3.4

bekijk de volgende slides 

OF 

bekijk de uitlegvideo

https://www.youtube.com/watch?v=vcabxooIAlE&t=2s

Leerdoelen 3.4

•  hoe door de overerving van geslachtschromosomen het geslacht van een mens wordt bepaald.
  
• kruisingsschema opstellen voor X-chromosomale overerving en de frequentie van bepaalde genotypen en fenotypen van nakomelingen afleiden, of uit een stamboom

Thomas Morgan kruiste in 1910 fruitvliegjes. Hij liet een vrouwtje met rode ogen paren met een mannetje met witte ogen. Alle nakomelingen hadden rode ogen. Toen hij de nakomelingen onderling liet paren, ontdekte hij iets bijzonders: alle vliegjes met witte ogen waren mannetjes en alle vliegjes met rode ogen waren vrouwtjes.

Wat zie jij?

X chromosomaal

Kleurenblindheid  

1  op de 12 mannen

1 op de 250 vrouwen

Zouden we het verschil tussen mannen en vrouwen bij sommige erfelijke eigenschappen kunnen verklaren??

Geslachtschromosomen

Meisjes hebben twee  

X-chromosomen (XX).

Jongens hebben een
X en een Y-chromosoom (XY).

Geslachtsbepaling

XY systeem

• vrouw XX
• man XY

Het X-O systeem. In bijen, sprinkhanen, termieten, etc.

• 1 type geslachtscel: de X
  (Het geslacht bepaald door aantal X-en.)

Vrouwtjes XX en mannen X-

X-chromosomale overerving: 

• X-chromosomale eigenschappen bevinden zich alleen op het X-chromosoom en niet op het Y-chromosoom.

X- chromosomaal

Als een gen op het X-chromosoom ligt, heet het X-chromosomaal. 

We noteren dit dan bijvoorbeeld als X^A of X^a.

LET OP: het Y-chromosoom is leeg!

X-CHROMOSOMAAL DOMINANT - XA

X-CHROMOSOMAAL RECESSIEF - Xa

Bewijs: dominant X-chromosomaal
Gezonde vader krijgt altijd gezonde dochters! 

Bewijs recessief X-chromosomaal:
Zieke vader krijgt altijd zieke dochters! 

X-chromosomale overerving

• Zonen krijgen het X-chromosoom altijd van hun moeder
• Dochters krijgen altijd een X-chromosoom van hun vader

Kruisingsregel x-chromosomale overerving:

'zieke dochters hebben zieke vaders'

Conclusie:

Mannen hebben vaker last van X-chromosmale afwijkingen

1. Kleurenblindheid
2. Hemofilie (bloederziekte)
3. Ziekte van Duchenne (spierdystrofie)
4. Ichtyosis (verhoorningsstoornis)

Tijd voor actie!

zie volgende slide

WAT

* lezen basisstof 3.4

** maken + nakijken opdr. 35-42

*** testjezelf 3.4 / oefenblad X-chromosomale overerving

HOE

individueel

in stilte

HULP NODIG

1. kijk in de tekst in je basisstof
2. schrijf je vraag op, vraag na afloop of tijdens een R-les aan je docent
3. Mail mij je vraag (ik werk op maandag, dinsdag en vrijdag)

tijd voor actie!! 

Checkvragen 3.4

pen en papier bij de hand

maak zo veel mogelijk kruisingsschema's

hoe meer je oefent, hoe beter de toets zal gaan

Is het X-chromosoom van een jongen afkomstig van zijn moeder of van zijn vader?

1. vader
2. moeder
3. beide

Bij mensen is het allel voor kleurenblindheid
recessief en X-chromosomaal (Xk). Persoon 7
is kleurenblind. Kun je met zekerheid zeggen
dat persoon 3 kleurenblind is? En persoon 4?

1. 3 : nee 4: nee
2. 3: ja 4: ja
3. 3: nee 4: ja
4. 3: ja 4: nee

Als de eigenschap die betrokken is bij
deze ziekte X-chromosomaal zou
overerven, wat wordt dan het fenotype
van kleinzoon III-9?

Bekijk eventueel de volgende (uitleg)videos

Mocht je ooit vastlopen of theorie willen herhalen: 

check biopagina per onderwerp

Hier ook hele goede oefenbladenen toetsen

biologiepagina.nl

Algemene oefentoets

0