Pen en papier versus digitaal – het beste van twee werelden met Lernova

• newEditor
• Aardrijkskunde
• Secundair onderwijs

Pen en papier versus samen met digitaal – het beste van twee werelden met

Handschrift in een digitale leeromgeving: optimaal leren in hybride context

Pen en papier versus samen met digitaal – het beste van twee werelden met

Handschrift in een digitale leeromgeving: optimaal leren in hybride context

Wat hoop je vandaag geleerd te hebben?

We vliegen er in..

Ik ken en gebruik Cornell...

1

wel!

2

niet...

We vliegen er in...

Opdracht: maak je eigen Cornell van deze sessie

• Schrijf kernideeën, vragen en samenvatting van deze sessie in je eigen woorden.

• Gebruik de structuur van Cornell-notities: brede kantlijn, notities, samenvatting.

• Doe dit met pen en papier en de laptops dicht

“Wie gebruikt voornamelijk digitaal noteren/notities op papier?”

1

Mijn leerlingen noteren digitaal

2

Mijn leerlingen maken notities op papier

3

Ik laat niets noteren in mijn les

• Hybride onderwijs: combinatie van digitaal en fysiek

• Toenemende digitalisering → vragen omtrent effectiviteit bij leren, geheugen, aandacht,...

• Doel van deze sessie: recente bevindingen rond schrijven met de hand en noteren op papier + implicaties voor lespraktijk met Lernova

Een beetje achtergrond....

Waarom denken jullie dat schrijven zo belangrijk is?

Waarom schrijven beter werkt:

• Fijne motoriek en oog-handcoördinatie actief betrokken

  • Het schrijven met de hand activeert motorische en visueel-sensorische hersengebieden.

  • Versterkt de verbinding tussen perceptie, motoriek en geheugen.

  • Bron: Van Der Weel & Van Der Meer, 2024; Thomas More, z.d..

Waarom schrijven beter werkt:

• Fijne motoriek en oog-handcoördinatie actief betrokken

  • Het schrijven met de hand activeert motorische en visueel-sensorische hersengebieden.

  • Versterkt de verbinding tussen perceptie, motoriek en geheugen.

  • Bron: Van Der Weel & Van Der Meer, 2024; Thomas More, z.d..

• Actieve verwerking: kernideeën selecteren en structureren

  • Handgeschreven notities dwingen tot parafraseren en structureren.

  • Voorkomt letterlijk overnemen van informatie, stimuleert kritisch denken.

  • Bron: De Bruyckere, 2016; De Bruyckere, 2025

• Hogere hersenactiviteit

  • Handgeschreven woorden activeren gebieden voor sensorische input, motoriek en visueel geheugen.

  • EEG-onderzoek toont uitgebreidere hersenverbindingen bij handschrift dan bij typen.

  • Bron: Van Der Weel & Van Der Meer, 2024

• Hogere hersenactiviteit

  • Handgeschreven woorden activeren gebieden voor sensorische input, motoriek en visueel geheugen.

  • EEG-onderzoek toont uitgebreidere hersenverbindingen bij handschrift dan bij typen.

  • Bron: Van Der Weel & Van Der Meer, 2024

• Betere retentie en begrip

  • Vooral bij jongere leerlingen, beginners of taalzwakke leerlingen.

  • Handgeschreven aantekeningen helpen kennis beter te consolideren op lange termijn.

  • Bron: De Bruyckere, 2025; Van Der Weel & Van Der Meer, 2024

Nadelen of uitdagingen van digitaal werken:

Digitale notities kunnen afleiden → cognitieve overstimulatie

• Meldingen, pop-ups en multitasking verstoren de concentratie.

• Leerlingen verliezen focus op kerninformatie en verwerken minder diepgaand.

Bron: Vlaanderen.be, z.d.; Buelens et al., 2024

Nadelen of uitdagingen van digitaal werken:

Digitale notities kunnen afleiden → cognitieve overstimulatie

• Meldingen, pop-ups en multitasking verstoren de concentratie.

• Leerlingen verliezen focus op kerninformatie en verwerken minder diepgaand.

Bron: Vlaanderen.be, z.d.; Buelens et al., 2024

Snelheid van typen → meer letterlijk overnemen, minder verwerking

• Typen gaat sneller dan schrijven, waardoor leerlingen vaak woorden letterlijk kopiëren.

• Minder parafraseren en structureren → minder actieve cognitieve verwerking.

Bron: De Bruyckere, 2016; De Bruyckere, 2025

• Voor jongere leerlingen / leerlingen die nog motorisch ontwikkelen

  • Handgeschreven notities ondersteunen de ontwikkeling van fijne motoriek, oog-handcoördinatie en cognitieve vaardigheden.

  • Essentieel voor visueel-ruimtelijk begrip en lange termijn retentie.

  • Bron:Van Der Weel & Van Der Meer, 2024; Thomas More, z.d.

Praktische aanbevelingen voor onze klas- en schoolpraktijk

• Regelmatige momenten inlassen waarin leerlingen uitsluitend op papier noteren (aantekeningen, Cornell samenvattingen, oefeningen).

• Modelleren: laat voorbeelden van goede handschrift‐aantekeningen zien, leg uit hoe structuur/samenvatting/parafrasering werkt. Denk hierbij steeds aan de Cornell structuur.

• Ondersteunen van fijne motoriek, pengreep, lateralisatie (vb. via psychomotorische oefeningen).

Lateralisatie-oefeningen zijn heel nuttig om de samenwerking tussen beide hersenhelften en de coördinatie van de linker- en rechterkant van het lichaam te stimuleren. Dat helpt bij schrijfvaardigheid, motoriek en concentratie.

Hier zijn enkele eenvoudige oefeningen die je in de klas kan doen:

•  Kruisoefeningen

  • Knie-elleboog tappen: laat leerlingen met de rechterelleboog de linkerknie aantikken en omgekeerd. Rustig tempo, daarna sneller.

  • Hand naar voet: rechterhand tikt linkerteen, linkerhand tikt rechterteen.

• Hand- en vingercoördinatie

  • Dubbel tekenen: beide handen tegelijk dezelfde figuur tekenen (bijv. een cirkel of acht). Daarna met beide handen een verschillende vorm tekenen.

  • Duim-vinger tikken: duim en vingers van elke hand in volgorde aantikken (duim–wijs–middel–ring–pink). Eerst apart, dan tegelijk, dan kruislings.

• Oog-handcoördinatie

• Oogvolgspel: laat leerlingen met de ogen een vinger of potlood volgen dat langzaam van links naar rechts, boven naar beneden beweegt.

• Patroon volgen: met de wijsvinger een liggende 8 (∞) in de lucht volgen, eerst met de rechterhand, dan met de linker, daarna met beide tegelijk.

Tip: laat de oefeningen telkens kort (1 à 2 minuten) doen als tussendoortje. Dat geeft energie én traint tegelijk de hersenhelft-samenwerking die nodig is bij het schrijven.

Een nuttige website waar je ook fiches van verschillende oefeningen kan vinden: Lateralisatie oefeningen – Eleonora's spot

Voor wie nog meer info wil: www.psychomotoriekleuven.be

Vragen?

Wie werkt er al met Lernova?

1

Ik sinds dit schooljaar.

2

Ik sinds vorig schooljaar of langer.

3

Ik ben een bleuke en ken het platform niet.

Hier gaan we...

Wat?

Traject?

Presenteren?

Bewerken?

Evalueren?

We keren terug naar het begin!

Vergelijk je eigen Cornell met een voorbeeld-Cornell

• Voorbeeldversie specifiek aangepast aan jouw graad.

• Overeenkomsten en verschillen?

Reflecteer kritisch

• Welke kernideeën heb je goed opgenomen?

• Waar kan je nog duidelijker of vollediger zijn geweest?

• Welke strategieën uit het voorbeeld kan je toepassen in je eigen lessen?

Koppel aan de leerlijn leren leren

• Deze oefening versterkt actief leren en zelfreflectie, belangrijke onderdelen van onze leerlijn leren leren.

Wat valt er jullie op; wat er ging goed, wat minder?

Afsluiting – Wat neem je vandaag mee?

1. Belangrijkste inzichten samengevat

   • Handgeschreven notities stimuleren actief leren, retentie en begrip.

   • Lernova combineert digitaal en papier en ondersteunt differentiatie.

   • Invulboeken vervangen persoonlijke verwerking niet.

2. Toepassing in je eigen lessen

   • Gebruik Lernova als handboek én presentatiehulpmiddel.

   • Pas actieve verwerkingsstrategieën toe: Cornell-notities.

   • Behoud je eigenheid als leerkracht en pas inhoud aan op je leerlingen.

Merci!

Test het zelf!

Lernova in een notendop

• Digitaal leerplatform voor secundair onderwijs.

• Interactieve leerpaden met theorie, oefeningen, quizzen en multimedia.

• Differentiatie en opvolging: leerlingen leren op eigen tempo, met directe feedback.

• Hybride inzetbaar:

  • Papier: printbare werkbladen, notities en labo-opdrachten.

  • Digitaal: visualisaties, simulaties, automatische feedback en resultatenopvolging.

Waarom kiest onze school voor Lernova ipv invulboeken?

1. Lernova stimuleert actief leren in plaats van passief invullen

   • Leerlingen verwerken informatie zelf: kernideeën selecteren, parafraseren, structureren.

2. Hogere orde denkvaardigheden

   • Stimuleert analyseren, vergelijken, evalueren en toepassen, niet alleen herinneren.

3. Flexibel en differentiërend

   • Ondersteunt verschillende leerstijlen, tempo’s en niveaus.

   • Leerlingen ontwikkelen eigen notities naast het digitale handboek.

4. Lernova = handboek + digitaal

• Overzichtelijke leerstof gebundeld.

• Combinatie van digitaal doorlopen en handschrift voor actieve verwerking.

5. Presentatiemethode voor de leerkracht

• Lesinhoud kan eenvoudig gepresenteerd worden op het scherm.

• Vergemakkelijkt klassikale uitleg en bespreking.

6. Biedt mogelijkheden tot formatief evalueren

• Je kan een Excel trekken uit je eerste poging antwoorden voor de oefeningen

7. Motiverend en toekomstgericht

• Moderne tools, hybride leeromgeving en betere voorbereiding op hoger onderwijs.

Gebruik Lernova bewust – behoud je rol als leerkracht

1. Eigen verantwoordelijkheid behouden

   • Jij blijft als leerkracht verantwoordelijk voor het behalen van de leerdoelen.

   • Controleer dat alle minimumdoelen effectief in Lernova behandeld worden.

2. Behoud je eigenheid

   • Vind je de inhoud niet volledig of leg je bepaalde onderdelen liever anders uit dan Lernova voorstelt? Dat kan.

   • Lernova ondersteunt, maar vervangt jouw didactische keuzes niet.

Oplossing: Je kan een traject op maat samenstellen

• Je kunt content toevoegen of verwijderen.

• Zo creëer je een traject dat aansluit bij je leerlingen en jouw lesstijl.

We stappen even over naar Lernova om de volgende items te bekijken:

• Hoe ziet een traject eruit?

• Hoe voeg ik content toe?

• Hoe trek ik een Excel uit de oefeningen zodat ik deze kan gebruiken als formatieve evaluatie?

• Hoe geef ik directe feedback op de oefeningen van mijn leerlingen?

Hoe ziet een les met Lernova eruit op onze school?

1. Laptop dicht, pen en papier open

   • Elke leerling gebruikt een schrift of cursusblok om actief te noteren (bij voorkeur één per vak).

   • Je laat je leerlingen noteren via de Cornell-methode.

   • Focus op handschrift bevordert verwerking en retentie.

2. Lesinhoud gepresenteerd door de leerkracht

   • De leerkracht gebruikt Lernova om de lesinhoud op het bord te tonen.

   • Maak gebruik van alle beschikbare media: filmpjes, artikels, schema’s, interactieve oefeningen.

3. Actief noteren via de Cornell-methode

• Leerlingen passen de Cornell-notities toe, zoals aangeleerd in het vak “Leren Leren” binnen Atelier.

• Kernideeën selecteren, parafraseren en samenvatten voor betere verwerking en inzicht.

4. Mogelijk tot begeleid zelfstandig werk (BZW)

• Leerlingen doorlopen zelfstandig een leerpad op Lernova.

• De leerkracht staat vanop de zijlijn klaar voor extra uitleg, vragen en begeleiding.

• Stimuleert zelfstandigheid, differentiatie en actieve verwerking.

Bronnen

• Welke mobiele toestellen aanschaffen om te leren en les te geven? (z.d.). Vlaanderen.be. https://www.vlaanderen.be/kenniscentrum-digisprong/themas/ict-infrastructuur-van-je-school/welke-mobiele-toestellen-aanschaffen-om-te-leren-en-les-te-geven

• Buelens, W., Schroeven, M., Surma, T., Vanhoyweghen, K., & Kirschner, P. A. (2024). Wijze lessen. Digitale didactiek. Ten Brink.

• Een computerklavier, touchscreenpen of toch maar een balpen? (z.d.). Thomas More. https://thomasmore.be/nl/expertisecentrum-onderwijs-en-leren/blog/een-computerklavier-touchscreenpen-toch-maar-een-balpen?

• De Bruyckere. (2016, april 11). Tekenen helpt om te onthouden. X, Y Of Einstein? https://pedrodebruyckere.blog/2016/04/11/tekenen-helpt-om-te-onthouden/

• De Bruyckere, P. (2025, 7 september). Schrijven met de hand helpt om informatie beter te verwerken en te onthouden. De Standaard. https://www.standaard.be/binnenland/petra-de-sutter-lectrr-en-marc-de-bel-pleiten-in-open-brief-voor-schrijven-met-pen-en-papier-leidt-tot-beter-begrip-en-kritischer-denken/88703429.html

• Van Der Weel, F. R., & Van Der Meer, A. L. H. (2024). Handwriting but not typewriting leads to widespread brain connectivity: a high-density EEG study with implications for the classroom. Frontiers in Psychology, 14. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1219945