Toepassingen van de afgeleide (Wiskunde B havo), les 1: Uitleg

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Toepassingen van de afgeleide

Examenstof wiskunde B havo

1 / 26
volgende
Slide 1: Slide
newEditorWiskundeMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 26 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg over toepassingen van de afgeleide voor havo wiskunde B: raaklijn in een punt, raaklijn met een gegeven helling, extremen bepalen en verifiëren, en optimaliseren in een context. Met eigen grafieken en acht controlevragen.

Onderdelen in deze les

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Toepassingen van de afgeleide

Examenstof wiskunde B havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: Subdomein D4 Toepassing afgeleide functies: raaklijn in een punt, raaklijn met gegeven helling, extremen, optimaliseren.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Wat ga je kunnen?

Ik kan een raaklijn opstellen, extremen bepalen en verifiëren, en een optimaliseringsprobleem met de afgeleide oplossen.

Deze slide heeft geen instructies

Wanneer wil je weten wat het hoogste of het laagste is?

Verwacht: winst, kosten, snelheid, hoogste punt van een bal, goedkoopste verpakking, kortste route. Koppel dat aan de afgeleide: de helling is 0 in een top of dal, en daar gaat deze les over. Eerst de raaklijn (een lijn met de helling van de grafiek), dan extremen, dan optimaliseren in een context.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Raaklijn in een punt: de stappen

  • De raaklijn heeft de vorm y = ax + b, met a = f′(p) de helling in het punt met x = p.

  • Stap 1: bereken de helling a = f′(p).

  • Stap 2: bereken de y-coördinaat f(p) van het raakpunt.

  • Stap 3: vul het punt in y = ax + b in en los b op.

Het verschil tussen f′(p) en f(p) is de bron van de meeste fouten: f′(p) is de helling (de a van de lijn), f(p) is de hoogte van het raakpunt. De b van de lijn is niet f(p): b volgt uit het invullen van het raakpunt. Een lijn door een punt (p, f(p)) met helling a kan ook als y = a(x − p) + f(p). Beide vormen mogen.

f(x) = x³ − 2x met de raaklijn in A(2, 4)

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Voorbeeld: f(x) = x³ − 2x in x = 2

  • f′(x) = 3x² − 2, dus a = f′(2) = 10.

  • Raakpunt: f(2) = 8 − 4 = 4, dus het punt (2, 4).

  • Invullen: 4 = 10 · 2 + b geeft b = −16.

  • De raaklijn is y = 10x − 16.

Controle: de lijn y = 10x − 16 gaat door (2, 4), want 10 · 2 − 16 = 4. In de grafiek raakt de lijn de kromme in A. Laat leerlingen zo controleren: vul x = 2 in de lijn in en vergelijk met f(2). Image credit: Eigen figuur

Wat is de raaklijn aan f(x) = x² − 3x in het punt met x = 4?

A

y = 5x − 1

B

y = 5x + 4

C

y = 5x − 16

D

y = 4x − 12

f′(x) = 2x − 3, dus a = f′(4) = 5, en f(4) = 16 − 12 = 4. Dan 4 = 5 · 4 + b, dus b = −16. Afleiders: y = 5x − 1 vergeet de x-waarde te vermenigvuldigen (b = f(4) − f′(4)); y = 5x + 4 neemt f(4) als b; y = 4x − 12 neemt f(4) = 4 als helling.

Neem f(x) = 16/x. De raaklijn in x = 4 is y = ax + b. Bereken b.

Herschrijf eerst: f(x) = 16x⁻¹, dus f′(x) = −16x⁻² = −16/x². Dan a = f′(4) = −1 en f(4) = 4. Invullen: 4 = −1 · 4 + b geeft b = 8. De raaklijn is y = −x + 8. Verwachte fouten: b = 4 (de functiewaarde f(4) als b nemen) of b = 0 (het minteken van f′ vergeten, helling 1).

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Raaklijn met een gegeven helling

  • Staat er 'de raaklijn heeft helling 6' of 'evenwijdig aan y = 6x + 1'? Dan geldt f′(x) = 6.

  • Los f′(x) = 6 op: dat geeft de x-coördinaat van elk raakpunt.

  • Bereken daarna f(x) en stel de raaklijn op zoals bij een gegeven punt.

  • Er kunnen meer raakpunten zijn, dus meer raaklijnen.

Evenwijdige lijnen hebben dezelfde helling. De vraag draait om: eerst x zoeken (f′(x) = a oplossen), dan de rest van het stappenplan. Veelgemaakte fout: f(x) = a oplossen in plaats van f′(x) = a.

f(x) = x³ − 6x met twee raaklijnen met helling 6

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Voorbeeld: f(x) = x³ − 6x met helling 6

  • f′(x) = 3x² − 6 = 6 geeft x² = 4, dus x = −2 of x = 2.

  • x = 2: f(2) = −4 en −4 = 6 · 2 + b, dus b = −16: y = 6x − 16.

  • x = −2: f(−2) = 4 en 4 = 6 · −2 + b, dus b = 16: y = 6x + 16.

  • Twee evenwijdige raaklijnen.

3x² − 6 = 6 geeft 3x² = 12 en x² = 4. Vergeet niet beide oplossingen: x = 2 en x = −2. Laat de leerlingen zien dat beide lijnen dezelfde helling hebben en de grafiek op twee plaatsen raken. Image credit: Eigen figuur

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Een wortelfunctie

  • Gevraagd: de raaklijn aan f(x) = 2√x met helling ½.

  • Los f′(x) = ½ op: 1/√x = ½ geeft √x = 2, dus x = 4.

  • f(4) = 4, dus 4 = ½ · 4 + b en b = 2: de raaklijn is y = ½x + 2.

f′(x) = 2 · ½ · x^(−½) = x^(−½) = 1/√x. Uit 1/√x = ½ volgt √x = 2 en dus x = 4. Dit is exact: geen afgeronde waarden nodig.

Bij welke x heeft de raaklijn aan f(x) = x² − 6x + 1 helling 4?

A

x = −1

B

x = 2

C

x = 5

D

x = 3

f′(x) = 2x − 6 = 4 geeft x = 5. x = −1 komt uit 2x − 6 = −4 (een teken fout); x = 2 vergeet de −6 (2x = 4); x = 3 is de x waar f′(x) = 0 (de helling 0 in plaats van 4).

De raaklijn aan f(x) = x³ − 3x² heeft op twee plaatsen helling 9. Geef de grootste x.

f′(x) = 3x² − 6x = 9 geeft x² − 2x − 3 = 0, dus (x − 3)(x + 1) = 0 en x = 3 of x = −1. De grootste is 3. Verwachte fout: alleen x = −1 noemen, of f(x) = 9 oplossen.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Extremen: waar is f′(x) = 0?

  • In een top of dal is de raaklijn horizontaal: f′(x) = 0.

  • Stap 1: los f′(x) = 0 op.

  • Stap 2: maak het tekenschema van f′: bij een tekenwisseling heeft f een extreem.

  • Stap 3: de extreme waarde is de y-waarde f(x), niet de x-waarde.

Een extreem is een top (maximum) of een dal (minimum). Van + naar − in het tekenschema van f′ is een top, van − naar + is een dal. Veelgemaakte fout: de x-waarde opschrijven als extreme waarde. Een top ligt bij x = a, de extreme waarde is f(a).

f(x) = x³ − 12x + 5: top (−2, 21) en dal (2, −11)

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Voorbeeld: f(x) = x³ − 12x + 5

  • f′(x) = 3x² − 12 = 0 geeft x = −2 of x = 2.

  • f′ is + voor x < −2, − tussen −2 en 2, + voor x > 2.

  • Top bij x = −2, extreme waarde f(−2) = 21.

  • Dal bij x = 2, extreme waarde f(2) = −11.

f(−2) = −8 + 24 + 5 = 21 en f(2) = 8 − 24 + 5 = −11. Let op: 21 is een top, maar niet de grootste waarde van de functie: voor grote x wordt f nog veel groter. Het is een lokaal maximum. Laat het tekenschema van f′ op het bord tekenen. Image credit: Eigen figuur

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Is het wel een extreem?

  • f′(a) = 0 is nodig, maar niet genoeg: f′ moet ook van teken wisselen.

  • Voorbeeld f(x) = x³: f′(x) = 3x² is 0 bij x = 0, maar nooit negatief.

  • Dus geen top of dal bij x = 0: de grafiek stijgt links én rechts.

  • Op een afgesloten interval kan de grootste of kleinste waarde ook op de rand liggen.

Dit is het verifiëren uit de syllabus: je laat zien dat f′(a) = 0 én dat f′ van teken wisselt. Bij x³ raakt de grafiek in de oorsprong de x-as, maar loopt hij gewoon door omhoog. Het randpunt-idee komt terug bij optimaliseren.

Waar ligt het dal van de grafiek van f?

A

(3, −23)

B

(−1, 9)

C

(3, 0)

D

(−23, 3)

f′(x) = 3x² − 6x − 9 = 3(x + 1)(x − 3) is nul bij x = −1 en x = 3. f′ is negatief tussen −1 en 3, dus bij x = −1 is een top en bij x = 3 een dal. f(3) = 27 − 27 − 27 + 4 = −23. (−1, 9) is de top; (3, 0) neemt f′(3) = 0 als y-waarde; (−23, 3) verwisselt x en y.

Vul in

Bij f(x) = x³ is f′(0) = 0, maar f heeft in x = 0 geen extreem: f′ wisselt daar niet van teken, want 3x² is nooit negatief.

geen
teken
wel
waarde

f′ is links en rechts van 0 positief, dus de grafiek blijft stijgen. f′(a) = 0 alleen is niet genoeg voor een top of dal.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Optimaliseren: het stappenplan

  • 1. Wat moet zo groot of zo klein mogelijk zijn? Geef die grootheid een formule.

  • 2. Druk alles uit in één variabele met de gegeven eis, en bepaal het domein.

  • 3. Differentieer en los f′(x) = 0 op, of zoek het maximum of minimum met de grafiek op je GR.

  • 4. Controleer het tekenschema van f′ en de randen van het domein.

  • 5. Beantwoord de vraag met eenheid: wordt om de x-waarde of om de optimale waarde gevraagd?

Dit is productieve vaardigheid 4 en 5 uit de syllabus: een optimaliseringsprobleem vertalen in een formule en oplossen met de afgeleide of numeriek-grafisch. Bij 'algebraïsch' of 'exact' mag de GR niet; bij een numeriek-grafische oplossing geef je een benadering. Veelgemaakte fout: het domein vergeten, of de x-waarde geven terwijl de maximale waarde gevraagd wordt.

Inhoud V (cm³) van de doos bij x (cm)

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Voorbeeld: een open doos

  • Uit een vierkant karton van 30 cm bij 30 cm knip je hoekjes van x bij x weg en vouw je een open doos.

  • Inhoud: V = x(30 − 2x)² = 4x³ − 120x² + 900x, met 0 < x < 15.

  • V′(x) = 12x² − 240x + 900 = 0 geeft x = 5 of x = 15.

  • Bij x = 5 gaat V′ van + naar −: maximum V(5) = 2000 cm³.

De doos heeft grondvlak (30 − 2x) bij (30 − 2x) en hoogte x. Haakjes uitwerken: x(900 − 120x + 4x²) = 4x³ − 120x² + 900x. 12x² − 240x + 900 = 0 geeft x² − 20x + 75 = 0, dus (x − 5)(x − 15) = 0. x = 15 valt buiten het domein (dan is de inhoud 0). Antwoord met eenheid: 2000 cm³ bij hoekjes van 5 cm. Image credit: Eigen figuur

Kosten K (euro per taart) bij q taarten per uur

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Minimaliseren: kosten per taart

  • Een banketbakker: bij q taarten per uur zijn de kosten K(q) = 0,5q + 18/q euro per taart.

  • K′(q) = 0,5 − 18/q² = 0 geeft q² = 36, dus q = 6 (want q > 0).

  • Minimale kosten: K(6) = 3 + 3 = 6 euro per taart.

  • Lukt algebra niet? Zoek het minimum met de grafiek op je GR en geef een benadering.

Herschrijf 18/q als 18q⁻¹: de afgeleide is −18q⁻² = −18/q². Uit 0,5 = 18/q² volgt q² = 36. q = −6 valt af omdat q > 0. In de grafiek is het laagste punt (6, 6) te zien. Numeriek-grafisch mag als de vraag niet exact of algebraïsch vraagt; leerlingen zoeken de optie voor het minimum op hun eigen GR. Image credit: Eigen figuur

Bij welke prijs p (in euro) is de wekelijkse opbrengst O maximaal?

A

p = 50

B

p = 200

C

p = 2500

D

p = 25

O′(p) = −8p + 200 = 0 geeft p = 25. Door −4p² is de grafiek een bergparabool, dus dit is het maximum. p = 50 is het tweede nulpunt van O (dan is de opbrengst 0); p = 200 is de coëfficiënt van p; 2500 is de maximale opbrengst zelf en geen prijs.

Dezelfde opbrengst. Hoeveel euro is de maximale opbrengst per week?

O(25) = −4 · 625 + 5000 = −2500 + 5000 = 2500 euro. Verwachte fout: 25 (de prijs) opschrijven terwijl de maximale opbrengst gevraagd wordt.

Wat vind je nu het lastigst?

1

Raaklijn in een punt opstellen

2

Raaklijn met een gegeven helling

3

Extremen bepalen en verifiëren

4

Optimaliseren in een context

Gebruik de uitslag om te kiezen welk vraagtype je in les 2 als eerste bespreekt.

Waarom kijk je bij optimaliseren ook naar de randen van het domein?

Een goed antwoord: de grootste of kleinste waarde kan op de rand van het domein liggen, bijvoorbeeld als er binnen het domein geen top of dal is, of als de functiewaarde op de rand groter of kleiner is dan in de top of het dal.

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Begrippen (1/2)

  • raaklijn: de lijn die de grafiek in één punt raakt, met dezelfde helling als de grafiek daar

  • raakpunt: het punt waar de raaklijn de grafiek raakt

  • helling: f′(p): de richtingscoëfficiënt van de raaklijn in x = p

  • extreem: een top (maximum) of een dal (minimum) van de grafiek

  • extreme waarde: de y-waarde f(x) van een top of dal

Deze slide heeft geen instructies

EXAMENSTOF · WISKUNDE B · ANALYSE · TOEPASSINGEN

Begrippen (2/2)

  • tekenschema van f′: overzicht van waar f′ positief of negatief is; een tekenwisseling geeft een extreem

  • horizontale raaklijn: een raaklijn met helling 0, dus f′(x) = 0

  • optimaliseren: de grootste of kleinste waarde zoeken van een grootheid in een situatie

  • domein: de waarden van x die in de situatie mogelijk zijn

  • numeriek-grafisch: een waarde benaderen met de grafiek of tabel van je GR

Deze slide heeft geen instructies