Verlichting en comfort (Mobiliteit en transport vmbo), les 1: Uitleg

Een halogeenlamp voor een koplamp

MODULE 3 · VERLICHTING

Verlichting en comfort

Examenstof mobiliteit en transport vmbo · CSPE

1 / 30
volgende
Slide 1: Slide
newEditorMobiliteit en transportMiddelbare schoolvmbo b, k, g

In deze les zitten 30 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg bij profielmodule Verlichtings- en comfortsystemen van mobiliteit en transport (vmbo): schakelingen en metingen, relais, accu, verlichting en signalering, comfort- en veiligheidssystemen en elektromotoren. KB- en GL-stof staat op eigen dia's of in de notes.

Onderdelen in deze les

Een halogeenlamp voor een koplamp

MODULE 3 · VERLICHTING

Verlichting en comfort

Examenstof mobiliteit en transport vmbo · CSPE

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: P/MET/3 (3.1 tot en met 3.4). Image credit: Marek Ślusarczyk (Tupungato) / Wikimedia Commons, CC BY 3.0

MODULE 3 · VERLICHTING

Wat ga je kunnen?

Ik kan schakelingen meten en aansluiten, verlichting en comfort controleren en veilig met elektromotoren werken.

Deze slide heeft geen instructies

Welke elektrische onderdelen zitten in een auto?

Verwachte woorden: accu, zekering, relais, lamp, koplamp, knipperlicht, ruitenwisser, startmotor, airco, gordel, airbag. Groepeer ze in de vier deeltaken van de module: schakelingen, accu en relais (P/MET/3.1), verlichting en signalering (3.2), comfort en veiligheid (3.3) en elektromotoren (3.4). BB, KB en GL doen deze les samen; stof die alleen voor KB en GL geldt staat op een eigen dia of in de notes met "Alleen KB en GL".

Serie en parallel naast elkaar

MODULE 3 · VERLICHTING

Serie en parallel

  • Serie: één weg. Overal loopt dezelfde stroom.

  • Parallel: meer wegen. Over elke tak staat dezelfde spanning.

  • Gemengd: een deel in serie, een deel parallel.

Syllabus P/MET/3.1.1: serie- en parallelschakelingen tekenen, in een practicum opbouwen en metingen uitvoeren (BB, KB en GL). Eerst het schema tekenen, dan opbouwen, dan meten. Serie: de stroom is overal gelijk en de spanningen tellen op. Parallel: de spanning is op elke tak gelijk en de stromen tellen op. Alleen KB en GL: gemengde schakelingen, en het verband tussen spanning, stroom en vermogen omschrijven. Veelgemaakte fout: denken dat elke lamp in een serieschakeling de volle spanning krijgt. Image credit: Eigen figuur, LessonUp

MODULE 3 · VERLICHTING

Rekenen met U, I, R en P

  • Wet van Ohm: U = I × R, met U in V, I in A en R in Ω.

  • Vermogen: P = U × I. Het vermogen reken je uit in watt (W).

  • Serie: de weerstanden tellen op. Parallel: de stromen tellen op.

  • Alleen KB en GL: ook de wetten van Kirchhoff en gemengde schakelingen.

Syllabus P/MET/3.1.1: berekeningen met de wet van Ohm (U = I × R) en vermogen (P = U × I) aan serie- en parallelschakelingen (BB, KB en GL). Voorbeeld: een lamp van 60 W op 12 V: I = P : U = 60 : 12 = 5 A, dus R = U : I = 12 : 5 = 2,4 Ω. Alleen KB en GL: gemengde schakelingen en de wetten van Kirchhoff. 1e wet: in een knooppunt is de stroom die erin gaat gelijk aan de stroom die eruit gaat. 2e wet: de spanningen over de onderdelen in een kring tellen op tot de bronspanning. Veelgemaakte fout: de eenheden weglaten of P en U door elkaar halen.

Meetsnoeren van een multimeter op een proefbord

MODULE 3 · VERLICHTING

Meten met de multimeter

  • Spanning meet je parallel aan het onderdeel.

  • Stroom meet je in serie: de meter komt in de kring.

  • Weerstand meet je zonder spanning op het onderdeel.

Syllabus P/MET/3.1.2: met gangbare meetinstrumenten spanning, stroom en weerstand meten (BB, KB en GL). Stel de meter eerst op de juiste functie en het juiste bereik in. Bij een stroommeting open je de kring en zet je de meter ertussen. Een weerstand meet je met het onderdeel losgekoppeld van de spanning. Veelgemaakte fout: stroom parallel meten; dat veroorzaakt kortsluiting en kan de meter of zekering beschadigen. Image credit: Zeroping / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

MODULE 3 · VERLICHTING

V4-meting (KB en GL)

  • V1 is de bronspanning. V2 is de spanning over de lamp.

  • V3 is het spanningsverlies op de pluskant, V4 op de minkant.

  • Samen: V1 = V2 + V3 + V4. Veel verlies wijst op een slechte verbinding.

Alleen KB en GL, syllabus P/MET/3.1.2: een V4-meting in een practicum uitvoeren. In deze les: V1 is de spanning over de bron, V2 de spanning over de verbruiker, V3 het spanningsverlies in de pluskant van de kring en V4 het spanningsverlies in de minkant (massa). Samen zijn ze gelijk aan de bronspanning, dat volgt uit de 2e wet van Kirchhoff. Een groot spanningsverlies zit meestal bij een vuile, losse of corroderende verbinding. Veelgemaakte fout: V3 en V4 verwisselen.

Wat is de stroom in deze serieschakeling?

A

3 A

B

1,5 A

C

6 A

D

1 A

Syllabus P/MET/3.1.1. De weerstanden tellen op: 4 + 8 = 12 Ω. Dan I = U : R = 12 : 12 = 1 A. Narekenen: 1 A × 12 Ω = 12 V. Verwachte fouten: 3 A (alleen R1: 12 : 4) of 1,5 A (alleen R2: 12 : 8), dus de weerstanden niet optellen. Image credit: Eigen figuur, LessonUp

Relaisschema met stuurstroom en hoofdstroom

MODULE 3 · VERLICHTING

Het relais (KB en GL)

  • Een relais schakelt met een kleine stroom een grote stroom.

  • Stuurstroom: door de spoel, pennen 86 en 85. Die is klein.

  • Hoofdstroom: door het contact, 30 en 87, naar de lamp. Die is groot.

Alleen KB en GL, syllabus P/MET/3.1.3: een relaisschakeling tekenen, opbouwen, de werking omschrijven (werking van een relais, opbouw van een schakeling, hoofd- en stuurstroom) en metingen aan het hoofd- en stuurstroomcircuit uitvoeren. Schakelaar S1 sluit: de stuurstroom loopt door de spoel, die wordt een magneet en trekt het contact dicht. Dan loopt de hoofdstroom van de accu via zekering F1, pen 30 en pen 87 naar lamp E1. Het voordeel: de dunne draad naar de schakelaar hoeft maar weinig stroom te voeren. Veelgemaakte fout: stuurstroom en hoofdstroom verwisselen. Image credit: Eigen figuur, LessonUp

Een startaccu van 12 volt

MODULE 3 · VERLICHTING

De accu

  • Startaccu: kort veel stroom. Tractie-accu: lang en gelijkmatig.

  • Nat: vloeibaar zuur. Droog: het zuur zit vast in gel of mat.

  • Spanning in V, capaciteit in Ah, koudstartstroom in A.

Syllabus P/MET/3.1.4: specificaties van een accu omschrijven: typen (start- en tractie-accu's), soorten (natte en droge accu's), spanning, capaciteit in ampère-uur (Ah) en koudstartstroom in ampère (A) (BB, KB en GL). Een startaccu levert korte tijd een grote stroom voor de startmotor. Een tractie-accu levert langdurig stroom, bijvoorbeeld voor een heftruck of een elektrische aandrijving. De capaciteit zegt hoeveel stroom de accu een tijd kan leveren. De koudstartstroom zegt hoeveel stroom hij kan leveren om bij kou de motor te starten. Veelgemaakte fout: capaciteit en koudstartstroom door elkaar halen. Image credit: Cjp24 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

MODULE 3 · VERLICHTING

Laders en accutester

  • Druppellader: laadt heel langzaam met een kleine stroom, voor onderhoud.

  • Conventionele lader: laadt rustig, in een aantal uren.

  • Snellader: laadt met een grote stroom in korte tijd.

  • Startbooster: helpt een motor te starten. De accutester meet de conditie.

Syllabus P/MET/3.1.2 en 3.1.4: verschillende soorten acculaders en starthulpen herkennen en omschrijven (druppellader, conventionele lader, snellader, startbooster) en de conditie van een accu vaststellen met een elektronische accutester (BB, KB en GL). Laadduur en stroom staan bewust zonder getal: ze verschillen per type, kijk in de werkinstructie. Een startbooster is geen echte lader maar een draagbare stroombron om de motor te starten. Veelgemaakte fout: de startbooster zien als lader.

MODULE 3 · VERLICHTING

Een accu vervangen

  • Lees eerst de werkinstructie. Let op type, vorm van de polen en plaats van de accu.

  • Bij meer dan één accu: het schakelschema zegt of ze in serie of parallel staan.

  • Haal eerst de minpool los, dan de pluspool. Plaatsen: eerst plus, dan min.

  • Gebruik een hulpvoeding: dan blijft de boordnetspanning behouden.

Syllabus P/MET/3.1.4: de accu vervangen met aandacht voor de geldende procedure, bijzonderheden (vorm van de polen en behoud van boordnetspanning), uitvoeringsvorm, plaats van de accu en het schakelschema bij meer dan één accu (BB, KB en GL). Eerst de minpool los voorkomt kortsluiting als je gereedschap de carrosserie raakt. De boordnetspanning behoud je met een hulpvoeding, zodat instellingen zoals de radiocode bewaard blijven. Veelgemaakte fout: eerst de pluspool losmaken.

Geïsoleerde vlakstekkers in drie maten

MODULE 3 · VERLICHTING

Verbindingen maken

  • Geïsoleerde aansluiting: de huls beschermt tegen kortsluiting.

  • De aansluiting moet passen bij de draadkern van de draad.

  • Meerpolige stekker: let op vuil, losse pennen en klikken.

Syllabus P/MET/3.1.5: elektrische verbindingen maken met verschillende aansluitingen: geïsoleerde en niet-geïsoleerde aansluitingen en de juiste draadkerndiameter, en meerpolige stekkerverbindingen controleren en aansluiten. Op de foto hoort elke kleur huls bij een draaddikte; kies dus de huls die bij de draad past. Een te losse of te strakke krimp geeft slecht contact en spanningsverlies. Bij een meerpolige stekker controleer je of alle pennen heel, schoon en goed vergrendeld zijn en je sluit aan volgens het schema. Veelgemaakte fout: een te dikke aansluiting op een dunne draad. Image credit: UvxqTbN / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Door welke pennen loopt de stuurstroom?

A

86 en 85

B

30 en 87

C

86 en 30

D

85 en 87

Alleen KB en GL, syllabus P/MET/3.1.3. De spoel zit tussen 86 en 85: dat is het stuurstroomcircuit. Het contact zit tussen 30 en 87: dat is de hoofdstroom. Verwachte fout: 30 en 87 kiezen omdat daar de lamp aan hangt. Image credit: Eigen figuur, LessonUp

Een zekeringenkast met steekzekeringen

MODULE 3 · VERLICHTING

Verlichting op het bord

  • Een deelschema toont één systeem met symbolen en codenummers.

  • 30: plus van de accu. 31: massa. 15: plus via het contact.

  • Volgorde in het schema: zekering, schakelaar, lamp, massa.

Syllabus P/MET/3.2.1: deelschema's van verlichtingssystemen met codenummers en symbolen lezen (BB), lezen en tekenen (KB en GL), en de opbouw en werking omschrijven en op een practicumbord aansluiten. Klemcodes in autoschema's: 30 is de permanente plus rechtstreeks van de accu, 31 is massa, 15 is plus via het contactslot. Alleen KB en GL: een schakeling met mistlampen en een relais volgens de wettelijke eisen opbouwen en de werking zichtbaar maken. Het mistachterlicht mag volgens de Rijksoverheid alleen bij mist of sneeuwval met minder dan 50 meter zicht, niet bij zware regen. Veelgemaakte fout: de zekering na de schakelaar tekenen in plaats van ervoor. Image credit: project Kei / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

MODULE 3 · VERLICHTING

Signalering

  • Signalering laat andere weggebruikers zien wat jij doet.

  • Voorbeelden: knipperlichten, alarmlichten, remlichten, achteruitrijlicht.

  • Een knipperlichtrelais zet de stroom steeds aan en uit.

  • Je leest het deelschema en sluit het aan op het practicumbord.

Syllabus P/MET/3.2.2: deelschema's van signaleringssystemen met codenummers en symbolen lezen (BB), lezen en tekenen (KB en GL), en de opbouw van de onderdelen en de werking omschrijven en op een practicumbord aansluiten (BB, KB en GL). Het knipperlichtrelais maakt het knipperen; de schakelaar kiest links of rechts, de alarmlichtschakelaar laat beide kanten knipperen. Het remlicht gaat aan met de remlichtschakelaar. Veelgemaakte fout: denken dat de lamp zelf knippert.

Een halogeenlamp voor een koplamp

MODULE 3 · VERLICHTING

Controleren en afstellen

  • Loop alle lichten langs: dim, groot, stad, rem, knipper en mist.

  • Vervang een lamp door het juiste type, bijvoorbeeld H7 of W5W.

  • Raak het glas van een halogeenlamp niet aan met je vingers.

Syllabus P/MET/3.2.3: de verlichting en signalering aan een voertuig controleren, repareren en afstellen, en de benodigde lampen voor reparaties benoemen (BB, KB en GL). Alleen KB en GL: metingen aan het voertuig uitvoeren van spanning, stroom en lichtsterkte. Lamptypen zijn voorbeelden, het juiste type staat in het instructieboekje of op de oude lamp. Vet van je vingers kan een halogeenlamp beschadigen. De koplampen stel je af met een afstelapparaat, zodat ze andere weggebruikers niet verblinden. Veelgemaakte fout: een lamp met een ander wattage plaatsen. Image credit: Marek Ślusarczyk (Tupungato) / Wikimedia Commons, CC BY 3.0

Vul in

Op een schema is klem 30 de plus van de accu en klem 31 de massa van het voertuig.

30
31
15
58

Syllabus P/MET/3.2.1, codenummers lezen. 30 is de permanente plus, 31 is massa. Klem 15 is de plus via het contactslot. Verwachte fout: 15 en 31 verwisselen.

Een wisserarm met wisserblad op de voorruit

MODULE 3 · VERLICHTING

Ruitenwissers en sproeiers

  • Wisserarm en wisserblad vegen de ruit; een motor drijft aan.

  • Sproeiers spuiten vloeistof uit een reservoir, met een pomp.

  • Controleer alle standen, het veegbeeld en de sproeierstraal.

Syllabus P/MET/3.3.1: de onderdelen van de ruitenwisserinstallatie en het reinigingssysteem benoemen, de functie omschrijven en de werking controleren (BB, KB en GL). Controleer ook het vloeistofpeil in het reservoir en de staat van het wisserblad: een slecht blad geeft strepen. Controleer of de sproeiers de ruit raken op de goede plek. Veelgemaakte fout: bij strepen meteen de motor verdenken terwijl het blad versleten is. Image credit: cogdogblog / Wikimedia Commons, CC0

MODULE 3 · VERLICHTING

Klimaat en ruit (KB en GL)

  • Kachel: warme koelvloeistof gaat door een warmtewisselaar, een ventilator blaast.

  • Airco: koudemiddel gaat rond door compressor, condensor, expansieventiel en verdamper.

  • De verdamper koelt de lucht. Ruitverwarming ontwasemt of ontdooit de ruit.

  • Werken aan koudemiddel mag alleen met het juiste certificaat.

Alleen KB en GL, syllabus P/MET/3.3.2: de opbouw van de onderdelen en de functie van temperatuur- en ventilatieregeling, airconditioning en ruitverwarming omschrijven en de werking controleren. Controleer of de ventilator in alle standen draait, of de temperatuur verandert als je de regeling verzet en of de airco koelt. Veelgemaakte fout: denken dat de verdamper warm wordt; hij koelt de lucht. Het koudemiddel mag alleen door iemand met het juiste certificaat worden afgetapt.

Een veiligheidsgordel met slot

MODULE 3 · VERLICHTING

Veiligheid (KB en GL)

  • Passief: beperkt de gevolgen van een ongeval, zoals gordel en airbag.

  • Actief: voorkomt een ongeval, zoals ABS en bandenspanningscontrole.

  • Controleer de gordel: hij rolt op, trekt uit en het slot klikt.

Alleen KB en GL, syllabus P/MET/3.3.3: de onderdelen van passieve en actieve veiligheidssystemen herkennen, de functie omschrijven en de werking controleren, bijvoorbeeld de bandenspanningscontrole en het veiligheidsgordelsysteem. Bij een controle van de bandenspanning meet je de spanning met een bandenspanningsmeter en vergelijk je met de waarde uit het instructieboekje. Werk aan een airbag alleen volgens de werkinstructie. Veelgemaakte fout: ABS een passief systeem noemen. Image credit: M.Minderhoud / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Welk systeem is een passief veiligheidssysteem?

A

Het ABS

B

De bandenspanningscontrole

C

De airbag

D

De ruitensproeier

Alleen KB en GL, syllabus P/MET/3.3.3. Passief: het beperkt de gevolgen van een ongeval, zoals de airbag. Actief: het helpt een ongeval voorkomen, zoals ABS en bandenspanningscontrole. De ruitensproeier hoort bij het comfort. Verwachte fout: het ABS kiezen.

MODULE 3 · VERLICHTING

Elektromotoren in de auto

  • De startmotor draait de verbrandingsmotor rond om hem te starten.

  • Kleine motoren: ruitenwissermotor, raambedieningsmotor en kachelventilatormotor.

  • De koplamphoogteverstelmotor stelt de hoogte van de lichtbundel in.

  • Een elektrische auto heeft een grote elektromotor voor de aandrijving.

Syllabus P/MET/3.4.1: diverse elektromotoren benoemen (BB) en de functie omschrijven (KB en GL), bijvoorbeeld een startmotor, ruitenwissermotor, koplamphoogteverstelmotor, raambedieningsmotor, kachelventilatormotor en een motor voor elektrische voertuigaandrijving. Alleen KB en GL: eenvoudige deelschema's van elektromotoren met codenummers en symbolen lezen en tekenen en een motor in een practicum aansluiten, en metingen aan elektromotoren uitvoeren van spanning, stroomsterkte en weerstand (P/MET/3.4.2). Veelgemaakte fout: de startmotor en de dynamo door elkaar halen.

Een startmotor met startrelais

MODULE 3 · VERLICHTING

Onderdelen van een motor

  • Startrelais: schakelt de grote startstroom naar de motor.

  • Stator: staat vast en maakt het magneetveld (magneet of veldwikkeling).

  • Rotor draait. Koolborstels geven de stroom aan de rotor.

Syllabus P/MET/3.4.3: de onderdelen van een elektromotor benoemen (BB) en de functie omschrijven (KB en GL): startrelais, rotor, stator, magneten (permanent of elektrisch), veldwikkelingen en koolborstels. Een veldwikkeling is een spoel die een elektromagneet maakt. Een elektromotor op werking controleren en vervangen (BB, KB en GL), namelijk de ruitenwissermotor (inclusief de complete wisserarm) en de koplamphoogteverstelmotor. Veelgemaakte fout: de rotor en de stator verwisselen. Image credit: Willdre / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

MODULE 3 · VERLICHTING

Veilig werken aan hoogvolt

  • Hybride en elektrische auto's hebben een hoogvoltsysteem: dat is levensgevaarlijk.

  • Een bevoegd persoon maakt het systeem spanningsloos.

  • Breng markeringen aan en leg de sleutel op veilige afstand.

  • Draag de voorgeschreven pbm's: persoonlijke beschermingsmiddelen.

Syllabus P/MET/3.4.3: kennis hebben van voorschriften bij het veilig werken aan hybride en elektrische voertuigen, zoals markeringen aanbrengen, de sleutel op veilige afstand opbergen en de pbm's toepassen, met name bij het spanningsloos laten maken door een bevoegd persoon bij werkzaamheden aan het hoogvoltgedeelte (BB, KB en GL). Dit geldt voor alle niveaus. Veelgemaakte fout: denken dat je als monteur zelf het systeem mag uitschakelen zonder de juiste bevoegdheid.

Welk onderdeel geeft de stroom aan de draaiende rotor?

A

Het startrelais

B

De stator

C

De koolborstels

D

De veldwikkeling

Syllabus P/MET/3.4.3. De koolborstels schuiven over de draaiende rotor en voeren de stroom toe. Het startrelais schakelt de grote stroom, de stator en de veldwikkeling maken het magneetveld. Verwachte fout: het startrelais kiezen.

Welk deel was voor jou het lastigst?

1

Schakelingen en meten

2

Relais en accu

3

Verlichting en comfort

4

Elektromotoren en hoogvolt

Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je in de training het eerst herhaalt.

Wat doe je eerst voordat je een schakeling aansluit?

Een goed antwoord noemt: het schema lezen, de spanning uit of de accu losmaken, en gereedschap en materiaal klaarleggen. Verwachte fout: meteen beginnen met aansluiten.

MODULE 3 · VERLICHTING

Begrippen (1/2)

  • Serieschakeling: Alle onderdelen in één weg; overal dezelfde stroom.

  • Parallelschakeling: Meer wegen; op elke tak dezelfde spanning.

  • Wet van Ohm: U = I × R: spanning is stroom maal weerstand.

  • Vermogen: P = U × I: spanning maal stroom, in watt.

  • Relais: Schakelt met een kleine stroom een grote stroom.

Deze slide heeft geen instructies

MODULE 3 · VERLICHTING

Begrippen (2/2)

  • Koudstartstroom: De stroom die een accu bij kou kan leveren om te starten.

  • V4-meting: Het spanningsverlies op de minkant van de kring meten.

  • Deelschema: Schema van één systeem, met symbolen en codenummers.

  • Passieve veiligheid: Beperkt de gevolgen van een ongeval, zoals de airbag.

  • Koolborstels: Geven de stroom aan de draaiende rotor van een motor.

Deze slide heeft geen instructies