WATER · OVERLAST EN TEKORT
Wateroverlast en droogte
Examenstof aardrijkskunde vwo
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Wateroverlast en droogte
Examenstof aardrijkskunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: E1 9a.3. Image credit: Romaine / Wikimedia Commons, CC0
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe klimaatverandering en menselijk handelen wateroverlast en watertekort veroorzaken in laag en hoog Nederland, in de stad en op het platteland, en maatregelen daartegen analyseren.
Deze slide heeft geen instructies
Waar denk je aan bij te veel of te weinig water?
Verwachte woorden: overstroming, hoosbui, ondergelopen kelder, riool, droogte, sproeiverbod, lage rivier, dorre heide, Limburg 2021, zomer 2018. Deel de woorden in twee groepen: te veel (wateroverlast) en te weinig (watertekort). Laat daarna zien dat hetzelfde gebied allebei kan hebben: dat is de kern van deze les.
Veenweidegebied in de Oostpolder, 2014
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Veen: onder zeeniveau gezakt
Vanaf de middeleeuwen werd veen ontgonnen: boeren groeven sloten om het land droog te maken
Droog veen komt in contact met lucht: bacteriën breken het af tot CO2 (oxidatie)
Veen verliest water en wordt samengedrukt, zodat het inzakt (inklinking)
Hoe meer je ontwatert, hoe meer de bodem daalt: veel veengebieden liggen nu onder zeeniveau
Het principe: het maaiveld zakt door ontwatering, de zeespiegel stijgt langzaam, zodat steeds meer bemaling nodig is. In veenweidegebieden daalt de bodem nu vaak zo'n 8 mm tot 1 cm per jaar. Veelgemaakte fout: oxidatie en inklinking door elkaar halen. Oxidatie is afbraak door zuurstof (het veen verdwijnt als CO2), inklinking is samendrukken en krimpen door waterverlies. Image credit: Hardscarf / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Veengebieden in tijden van droogte
Bij droogte zakt het grondwater verder weg: er oxideert en klinkt nog meer veen
Gebouwen op houten palen en wegen kunnen verzakken; veendijken worden lichter en zwakker
Zout grondwater komt omhoog in diepe polders (zoute kwel): verzilting
Bij lage rivierafvoer dringt zeewater verder landinwaarts: minder zoet water om door te spoelen
Verzilting: het zoutgehalte van bodem, grond- en oppervlaktewater neemt toe. Oorzaken: zoute kwel in laaggelegen polders, zeespiegelstijging en een zouttong die bij lage rivierafvoer verder de rivieren op dringt. Waterschappen laten dan zoet water in om te spoelen, maar dat is bij droogte schaars. Voorbeeld van een veendijk bij droogte: in augustus 2003 schoof bij Wilnis een uitgedroogde veenkade weg. Veelgemaakte fout: denken dat droogte alleen een probleem is voor hoog Nederland.
Zet op volgorde: zo komt een veengebied onder zeeniveau
Ontginnen, ontwatering, oxidatie en inklinking, bodemdaling, bemaling. Het is een vicieuze cirkel: na bodemdaling wordt opnieuw ontwaterd. Verwachte fout: bodemdaling vóór het dalen van het grondwater zetten.
Wat gebeurt er bij oxidatie van veen?
Veen wordt door zout water afgebroken
Veen wordt door gewicht samengedrukt
Veen neemt water op en zwelt op
Bacteriën breken veen af tot CO2
Oxidatie: zuurstof bereikt het veen en bacteriën breken het af, er komt CO2 vrij. Samendrukken is inklinking. Verwachte fout: 'door gewicht samengedrukt', omdat leerlingen de twee processen verwarren.
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Klimaat: natter en droger tegelijk
KNMI-scenario's: nattere winters en vaker hevige buien in de zomer
Tegelijk vaker drogere zomers met een groot neerslagtekort, zoals in 2018
De zeespiegel stijgt: afvoeren op zee wordt lastiger en verzilting neemt toe
Mondiale opwarming leidt zo tot lokale risico's op wateroverlast en watertekort
Warmere lucht kan meer waterdamp bevatten, daardoor worden buien heviger. Neerslagtekort: verdamping min neerslag, opgeteld over het groeiseizoen. Veelgemaakte fout: denken dat klimaatverandering alleen meer water betekent. Het gaat om meer extremen: soms te veel, soms te weinig.
Beregening van maïs bij America (Limburg) na weken droogte, juli 2018
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Zandgronden: droogte en verdroging
Hoog Nederland heeft zandgrond: regenwater zakt snel weg en wordt slecht vastgehouden
Droogte: tijdelijk watertekort doordat het weinig regent en veel verdampt
Verdroging: blijvend lagere grondwaterstand door menselijk handelen
Oorzaken: ontwatering, rechtgetrokken beken, grondwater oppompen voor drinkwater en beregening
Hooggelegen zandgebieden (zoals Veluwe, Drenthe, Brabant en Limburg) kunnen nauwelijks water uit de grote rivieren aanvoeren; ze zijn afhankelijk van neerslag en grondwater. Verdroging schaadt natuur (vennen, heide, beekdalen) en landbouw. Bij droogte kan het waterschap een beregeningsverbod instellen. Veelgemaakte fout: droogte en verdroging als synoniemen gebruiken. Droogte komt door het weer, verdroging door de mens. Image credit: Rob Dammers / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Overstroming van de Geul in Valkenburg, Berkelplein, juli 2021
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Wateroverlast in hoog Nederland
Op hellingen stroomt regenwater snel af naar beken en dalen
Bij extreme neerslag treden beken buiten hun oevers, zoals de Geul in juli 2021
Verharding, rechtgetrokken beken en kale akkers versnellen de afvoer
Maatregel: water vasthouden met regenwaterbuffers en beken weer laten meanderen
In juli 2021 viel in Zuid-Limburg in korte tijd extreem veel regen. De Geul overstroomde onder meer in Valkenburg. Na verharding en kanalisatie komt water sneller in de beek, dus is de piek hoger. Veelgemaakte fout: denken dat hoog Nederland nooit wateroverlast heeft. Image credit: Romaine / Wikimedia Commons, CC0
Welk voorbeeld is verdroging en geen droogte?
Een ven valt droog na een hete zomer
Een akker verdort door weinig regen
Een beek staat stil na weken zonder regen
Een ven valt droog door drinkwaterwinning
Verdroging is door menselijk handelen, zoals grondwater oppompen. De andere drie komen door het weer, dus droogte. Verwachte fout: het ven na een hete zomer, omdat het ook een ven is.
Vul in
Op zandgrond zakt regenwater snel weg. Een blijvend lagere grondwaterstand door de mens heet verdroging, een tijdelijk tekort door het weer heet droogte.
Zandgrond is goed doorlatend. Verdroging is door de mens, droogte door het weer. Verwachte fout: veengrond invullen, want ook veen heeft last van droogte.
Kassen bij Maasdijk in het Westland vanuit de lucht, 2014
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Stad en kassen: weinig infiltratie
In steden is veel verhard: regen kan niet in de bodem zakken (infiltratie)
Bij een hoosbui loopt het riool vol en komen straten en kelders onder water
Kassen zijn daken van glas: regen stroomt direct af, zoals in het Westland
Hevigere buien door klimaatverandering maken dit probleem groter
Syllabus: stedelijke gebieden en glastuinbouwgebieden zijn door geringe infiltratie kwetsbaar voor wateroverlast. Veel oude wijken hebben een gemengd riool: regen- en afvalwater samen. Loopt dat vol, dan stort vuil water over op sloten en grachten. Tuinders vangen regenwater vaak op in bassins om als gietwater te gebruiken. Veelgemaakte fout: denken dat wateroverlast in de stad altijd door een rivier komt. Image credit: Michielverbeek / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Bushalte met een groen dak van sedum in Utrecht Terwijde, 2019
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Klimaatadaptief bouwen en inrichten
Ontkoppelen: regenwater van daken gaat niet meer in het riool, maar naar tuin of sloot
Groene daken houden regen vast als een spons en geven het langzaam af
Een wadi is een verlaagd grasveld waar regenwater tijdelijk blijft en infiltreert
Doel: water vasthouden en vertragen, zodat het riool het aankan
Klimaatadaptief bouwen en inrichten: gebouwen en openbare ruimte zo ontwerpen dat ze tegen extreme buien, droogte en hitte kunnen. Een groen dak (vaak sedum) vangt regen op en verdampt een deel. Een wadi laat water in de bodem zakken, dat helpt ook tegen droogte. Veelgemaakte fout: denken dat een wadi een vijver is; meestal staat hij droog. Image credit: Smiley.toerist / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Verdiept sportveld van het waterplein Benthemplein, Rotterdam, 2017
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Waterpleinen, bekkens en acceptatie
Een waterplein is een plein dat bij hoosbuien tijdelijk water opvangt
Het Benthemplein in Rotterdam (2013) kan in drie bassins 1,7 miljoen liter bergen
Retentiebekkens vangen water tijdelijk op, in de stad of langs beken in de regio
Adaptatie: je aanpassen aan water; acceptatie: soms overlast of tekort aanvaarden
Een retentiebekken kan boven- of ondergronds liggen; in Rotterdam ligt onder het Museumpark een ondergrondse waterberging. Voorbeelden van adaptatie: drijvende woningen, drempels voor de deur, huizen hoger bouwen. Voorbeelden van acceptatie: een straat die na een extreme bui even blank staat, of oogstverlies in een droge zomer. Veelgemaakte fout: adaptatie en acceptatie door elkaar halen. Bij adaptatie neem je maatregelen, bij acceptatie aanvaard je het risico. Image credit: Cathrotterdam / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Video: Groot waterplein in Rotterdam-Noord (RTV Rijnmond). Kijkvraag: wat gebeurt er met het water in de bassins van het Benthemplein na een hoosbui, en waarom ontlast dat de riolering? Bespreek daarna welke andere functies het plein heeft als het droog is.
Waarom helpt ontkoppelen van het riool tegen wateroverlast?
Het rioolwater wordt sneller gezuiverd
Er komt minder regenwater in het riool
De grondwaterstand in de stad daalt
Het water stroomt sneller naar zee
Bij ontkoppeling gaat regenwater van daken en straten niet meer in het riool, dus loopt het riool minder snel vol. Verwachte fout: 'sneller naar zee', omdat leerlingen denken dat snel afvoeren altijd de oplossing is.
Leg uit waarom een wadi helpt tegen wateroverlast en tegen droogte.
Goed antwoord: bij een bui vangt de wadi regenwater op en houdt het tijdelijk vast, zodat het riool niet overbelast raakt (wateroverlast); het water infiltreert in de bodem en vult het grondwater aan (droogte). Verwachte fout: alleen de wateroverlast noemen.
Wat vond je het lastigst?
Oxidatie, inklinking en verzilting
Droogte en verdroging
Wateroverlast in stad en kassen
Maatregelen, adaptatie en acceptatie
Gebruik de uitslag om in de examentraining extra tijd te geven aan het lastigste onderdeel.
Welke maatregel tegen wateroverlast past het best bij jouw eigen woonplaats?
Een goed antwoord noemt een maatregel (groen dak, wadi, waterplein, ontkoppelen, retentiebekken) en koppelt die aan een kenmerk van de eigen omgeving, bijvoorbeeld veel verharding, een laaggelegen wijk of zandgrond. Verwachte fout: een maatregel noemen zonder te zeggen waarom die past.
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Begrippen (1/2)
oxidatie: afbraak van droog veen door bacteriën, er komt CO2 vrij
inklinking: samendrukken en krimpen van veen of klei door ontwatering
verzilting: toename van zout in bodem, grond- en oppervlaktewater
droogte: tijdelijk watertekort door weinig neerslag en veel verdamping
verdroging: blijvend lagere grondwaterstand door menselijk handelen
Deze slide heeft geen instructies
WATER · OVERLAST EN TEKORT
Begrippen (2/2)
infiltratie: het wegzakken van regenwater in de bodem
klimaatadaptief bouwen: zo bouwen en inrichten dat een gebied extremen aankan
groen dak: begroeid dak dat regenwater vasthoudt
wadi: verlaagd grasveld dat regenwater opvangt en laat infiltreren
waterplein: plein dat bij hoosbuien tijdelijk water bergt
Deze slide heeft geen instructies