STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Grondrechten en Grondwet
Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Grondrechten en Grondwet
Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: GS/K/5 Staatsinrichting van Nederland (introductie, 1848-1914, 1983), GS/K/3 vaardigheden. Image credit: Jan Zweerts / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Wat ga je kunnen?
Ik kan klassieke en sociale grondrechten noemen en uitleggen, ze in de tijd plaatsen (1848 en 1983) en laten zien dat grondrechten kunnen botsen.
Deze slide heeft geen instructies
Wat mag jij in Nederland, ook als de overheid dat liever niet wil?
Verwachte woorden: zeggen wat je vindt, geloven wat je wilt, demonstreren, naar school gaan, stemmen, niet gediscrimineerd worden, een eigen vereniging beginnen. Groepeer ze met de klas: wat de overheid jou niet mag afnemen (blok 1 en 2) en waar de overheid juist voor moet zorgen, zoals onderwijs, zorg en een huis (blok 3). Dat zijn de drie blokken van deze les. Voor BB is het herkennen en noemen van de rechten de kern. KB en GL/TL moeten ze ook kunnen beschrijven en uitleggen.
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Wat zijn grondrechten?
Grondrechten zijn de belangrijkste rechten van mensen. Ze staan in de grondwet.
Ze beschermen jou tegen te grote macht van de overheid.
Er zijn twee soorten: klassieke en sociale grondrechten.
Klassiek: bescherming tegen de overheid. Sociaal: bescherming door de overheid.
Artikel 1 van de grondwet geldt voor alle grondrechten: iedereen wordt gelijk behandeld.
Syllabus: enkele grondrechten herkennen en noemen en onderscheid maken tussen klassieke en sociale grondrechten. Voor de les over de grondwet zelf, de drie machten en de rechtsstaat: zie de les Democratie en parlement. Hier gaat het alleen om de rechten van burgers. In de grondwet staan de grondrechten vooraan, in hoofdstuk 1. Veelgemaakte fout: denken dat klassiek 'ouderwets' betekent. Klassiek betekent: de eerste soort, die al in de 19e eeuw in de grondwet stond.
Openlucht kerkdienst in Bovensmilde, 1977
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Klassieke grondrechten
Vrijheid van godsdienst: je mag geloven wat je wilt, of niets.
Vrijheid van meningsuiting en drukpers: je mag je mening geven en publiceren.
Vrijheid van vereniging en vergadering: je mag clubs oprichten en bijeenkomen.
Vrijheid van onderwijs: je mag scholen oprichten met een eigen richting.
Syllabus: vrijheid van godsdienst, meningsuiting, drukpers, vereniging en vergadering, onderwijs. In de huidige grondwet staan godsdienst in artikel 6, meningsuiting en drukpers in artikel 7, vereniging in artikel 8, vergadering in artikel 9 en onderwijs in artikel 23 (bron: denederlandsegrondwet.nl, wetten.overheid.nl). De artikelnummers hoeven leerlingen niet te kennen. Alle vrijheden hebben grenzen die in de wet staan. Veelgemaakte fout: denken dat vrijheid betekent dat je alles mag zeggen of doen. Image credit: Hans Peters / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
Eerste schooldag op een basisschool in Amsterdam, 1986
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Vrijheid van onderwijs
Ouders mogen een eigen school beginnen, bijvoorbeeld met een geloof of een eigen manier van lesgeven.
De overheid betaalt mee en let op de kwaliteit.
Let op: vrijheid van onderwijs is klassiek, het recht op onderwijs is sociaal.
Onderwijs staat in twee lijstjes. De vrijheid van onderwijs (scholen oprichten, richting kiezen) is een klassiek grondrecht: de overheid mag je niet verbieden. Het recht op onderwijs (voor iedereen een school) is een sociaal grondrecht: de overheid moet het regelen. Dit onderscheid is een geliefde examenvraag. Neem de leerlingen mee in wat ze van hun eigen school weten. Image credit: Bart Molendijk / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
Wat is een klassiek grondrecht?
Recht op werk
Vrijheid van meningsuiting
Recht op gezondheidszorg
Recht op een woning
Meningsuiting is een klassiek grondrecht: bescherming tegen de overheid. De andere drie zijn sociale grondrechten. Verwachte fout: recht op werk, omdat het zo vanzelfsprekend klinkt.
Vul in
Een klassiek grondrecht beschermt je tegen de overheid. Een sociaal grondrecht beschermt je door de overheid.
Klassiek = tegen de overheid, sociaal = door de overheid. Verwachte fout: de twee woorden omdraaien.
Stukken van de grondwetswijziging van 1848 met de naam van koning Willem II
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
De grondwet van 1848
In 1848 waren er in Europa revoluties en opstanden.
Koning Willem II schrok en liet een nieuwe grondwet maken.
De macht van de koning werd kleiner, die van het parlement groter.
Ook kwamen er meer grondrechten voor burgers.
Syllabus: reactie van Willem II op revolutie(dreigingen) elders in Europa, beperking macht koning, uitbreiding macht parlement, ministeriële verantwoordelijkheid. Willem II was bang dat de onrust in Europa ook naar Nederland zou komen. Veelgemaakte fout: denken dat het volk toen al kon stemmen zoals nu. In 1848 gold nog censuskiesrecht: alleen wie genoeg belasting betaalde mocht stemmen. Image credit: Jan Zweerts / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
Johan Rudolf Thorbecke, liberaal staatsman, 19e eeuw
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Thorbecke en de liberalen
De liberalen wilden meer vrijheid voor burgers en minder macht voor de koning.
Hun leider was Thorbecke, hij maakte het ontwerp voor de nieuwe grondwet.
Liberalen vinden: de overheid moet zich niet te veel met burgers bemoeien.
Syllabus: opvattingen van liberalen bij de grondwetsherziening in 1848, houding t.o.v. overheidsbemoeienis. Dat past bij de klassieke grondrechten: de overheid blijft op afstand. Alleen de houding van liberalen uit de syllabus behandelen, geen oordeel over huidige partijen. Veelgemaakte fout: Thorbecke als koning of minister-president van toen noemen. Hij was een liberale politicus. Image credit: Onbekende maker / Rijksmuseum / Wikimedia Commons, CC0
Demonstratie in Amsterdam op 1 mei 1987
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Vereniging, vergadering en onderwijs
Vrijheid van godsdienst, meningsuiting en drukpers bestond al.
In 1848 kwamen daar het recht van vereniging en vergadering en de vrijheid van onderwijs bij.
Burgers mochten nu clubs oprichten, bijeenkomen en eigen scholen beginnen.
Syllabus: naast vrijheid van godsdienst, meningsuiting en drukpers in 1848 ook recht van vereniging en vergadering en vrijheid van onderwijs. De foto is van een demonstratie in 1987 en laat zien wat het recht van vergadering later mogelijk maakte. Een goede ezelsbrug: in 1848 komen er twee rechten bij die met samen doen te maken hebben (vereniging en vergadering) plus onderwijs. Image credit: Roland Gerrits / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
Welk recht kwam er in 1848 bij?
Recht op werk
Recht op rechtsbijstand
Recht op bewoonbaarheid van het land
Recht van vereniging en vergadering
Vereniging en vergadering kwam in 1848 bij. De andere drie zijn sociale grondrechten uit 1983. Verwachte fout: recht op werk.
Waarom liet Willem II in 1848 een nieuwe grondwet maken?
Goed antwoord: er waren revoluties en onrust in Europa en de koning was bang dat dit ook in Nederland zou gebeuren, dus gaf hij toe en beperkte zijn macht. Verwachte fout: 'omdat hij dat zelf wilde', zonder de onrust in Europa.
Jongeren demonstreren bij het arbeidsbureau in Amsterdam, 1977
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Sociale grondrechten
Sociale grondrechten zijn rechten door de overheid: de overheid moet iets doen.
Bestaanszekerheid, onderwijs en gezondheidszorg.
Woongelegenheid en bewoonbaarheid van het land.
Werk en rechtsbijstand: hulp van een advocaat of rechter.
Syllabus: recht op bestaanszekerheid, onderwijs, gezondheidszorg, woongelegenheid, bewoonbaarheid van het land, werk en rechtsbijstand. In de grondwet staan ze onder andere in de artikelen 18 tot en met 23 (werk: artikel 19, bestaanszekerheid: artikel 20, bewoonbaarheid van het land: artikel 21, gezondheid en woongelegenheid: artikel 22, onderwijs: artikel 23, rechtsbijstand: artikel 18; bron: wetten.overheid.nl). Let op: de overheid moet er voor zorgen, maar je kunt niet zomaar een baan of woning van de overheid eisen. Veelgemaakte fout: denken dat de overheid iedereen automatisch werk of een huis geeft. Image credit: Rob Bogaerts / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
Demonstratie tegen de woningnood in Amsterdam, 1970
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Grondwetsherziening van 1983
In 1983 werd de grondwet herzien.
De sociale grondrechten kwamen er toen voor het eerst in.
Reden: na de Tweede Wereldoorlog kwam de verzorgingsstaat en vonden mensen dat de overheid moest zorgen voor welvaart en bescherming.
Syllabus: grondwetswijziging 1983, opnemen van sociale grondrechten (bescherming door de overheid). De opbouw van de verzorgingsstaat is ook syllabusstof (periode na 1945). De foto toont een demonstratie tegen woningnood in 1970: veel mensen vonden toen dat de overheid iets aan het tekort aan woningen moest doen. Veelgemaakte fout: 1848 en 1983 door elkaar halen. Klassiek = 1848, sociaal = 1983. KB en GL/TL: leg ook kort uit waarom dat verschil in tijd logisch is: eerst bescherming tegen de macht van de koning, later zorg voor welvaart. Image credit: Joost Evers / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Artikel 1 en botsende rechten
Artikel 1: allen in Nederland worden in gelijke gevallen gelijk behandeld.
Discriminatie is niet toegestaan, bijvoorbeeld wegens godsdienst, ras of geslacht.
Grondrechten kunnen botsen: vrijheid van meningsuiting tegenover het discriminatieverbod.
Een rechter kijkt dan welk recht in dat geval zwaarder weegt.
Syllabus: artikel 1 van de Grondwet (Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan; bron: wetten.overheid.nl) en dat grondrechten met elkaar op gespannen voet kunnen staan. Voorbeelden van botsing: iemand beledigt een groep (meningsuiting tegenover het discriminatieverbod), of een demonstratie legt het verkeer plat (vergadering en betoging tegenover het recht van anderen om hun weg te vervolgen). Er is geen vast antwoord: de rechter weegt per geval. Houd het neutraal: het gaat om het inzien van het dilemma, niet om een mening over een partij of standpunt.
Video: Grondrechten: Wat voor soorten grondrechten zijn er eigenlijk allemaal? (NTR, Schooltv). Kijkvraag: welke soorten grondrechten worden genoemd, en welke twee daarvan komen in dit examen voor? In de video komt ook het begrip participatiegrondrechten voor. Dat is geen examenstof voor vmbo, je kunt het kort noemen en doorgaan met klassiek en sociaal.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
Volgorde: onrust 1848, grondwet 1848, verzorgingsstaat na 1945, grondwet 1983. Verwachte fout: de verzorgingsstaat voor 1848 zetten.
Welke botsing kan er ontstaan met artikel 1?
Recht op werk tegenover recht op onderwijs
Vrijheid van onderwijs tegenover het recht op gezondheidszorg
Recht op bestaanszekerheid tegenover recht op rechtsbijstand
Vrijheid van meningsuiting tegenover het discriminatieverbod
Iemand mag zijn mening geven, maar discrimineren mag niet. De rechter beslist per geval. De afleiders zijn rechten die elkaar niet in de weg zitten.
Wat was voor jou het lastigst in deze les?
Klassiek en sociaal uit elkaar houden
Wat er in 1848 en 1983 gebeurde
Artikel 1 en gelijke behandeling
Dat grondrechten kunnen botsen
Gebruik de uitslag om de examentraining te sturen. Wie klassiek en sociaal verwart, krijgt de tip: tegen de overheid of door de overheid.
Noem een voorbeeld van twee grondrechten die kunnen botsen.
Goed antwoord: een concreet paar, bijvoorbeeld vrijheid van meningsuiting tegenover het discriminatieverbod, of betogen tegenover het verkeer. Verwachte fout: twee rechten noemen die niet botsen, of alleen een recht noemen.
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Begrippen (1/2)
grondrechten: Belangrijkste rechten van burgers, vastgelegd in de grondwet.
klassieke grondrechten: Bescherming tegen de overheid, zoals vrijheid van godsdienst en meningsuiting.
sociale grondrechten: Bescherming door de overheid, zoals recht op werk en gezondheidszorg.
vrijheid van onderwijs: Je mag scholen oprichten met een eigen richting.
vereniging en vergadering: Het recht om clubs op te richten en bijeen te komen.
Deze slide heeft geen instructies
STAATSINRICHTING · GRONDRECHTEN
Begrippen (2/2)
grondwetsherziening: Het veranderen van de grondwet, bijvoorbeeld in 1848 en 1983.
artikel 1: Gelijke behandeling en een verbod op discriminatie.
bewoonbaarheid van het land: Sociaal grondrecht: de overheid zorgt voor een veilig en leefbaar land.
Deze slide heeft geen instructies