Uitscheiding en homeostase (Biologie vwo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introductie

Examentraining met vier vraagtypen en acht vragen: een schema van de niereenheid lezen, een tabel lezen en berekenen, een regeling afleiden uit een beschrijving en regelkringen in schema's lezen. Handig om eerst de uitleg te doen.

ORGANISME · UITSCHEIDING

Examentraining

Uitscheiding en homeostase: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Denis Barthel / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

ORGANISME · UITSCHEIDING

Wat ga je kunnen?

Ik kan een schema en een tabel van de nier lezen, een regeling afleiden uit een beschrijving en een regelkring in een schema herkennen.

ORGANISME · UITSCHEIDING

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wat is gegeven: een schema, een tabel, een beschrijving of een berekening?

• 2. Zoek: de kolommen, letters, eenheden en pijlen: wat stijgt of daalt, wat remt of stimuleert?

• 3. Redeneer: volg de keten receptor, regelcentrum, effector en bepaal of het effect de afwijking tegenwerkt.

• 4. Schrijf: een kort antwoord met het begrip en de reden, met eenheid als je rekent.

Schema van een niereenheid met bloedvaten en nierbuisje

ORGANISME · UITSCHEIDING

Vraagtype 1: een schema van de niereenheid lezen

• Zoek eerst het kapsel van Bowman met de glomerulus erin: dat ligt in de nierschors.

• Volg dan het nierbuisje en zoek de haarvaten die eromheen liggen.

• Koppel elke letter aan een begrip en let op de dikte van de vaten.

Image credit: Eigen schema, LessonUp

Welke letter geeft de glomerulus aan?

A

Letter A

B

Letter C

C

Letter D

D

Letter B

A is het toevoerende vat, B de glomerulus, C het kapsel van Bowman, D het nierbuisje en E de haarvaten rond het nierbuisje. Verwachte fout: C kiezen omdat het kapsel de glomerulus omsluit. Image credit: Eigen schema, LessonUp

Waardoor is de druk in de glomerulus hoog?

A

De glomerulus ligt in het niermerg

B

Het afvoerende vat is nauwer dan het toevoerende vat

C

Het nierbuisje zuigt vloeistof aan

D

Het kapsel van Bowman is dichtgeknepen

Een nauw afvoerend vat remt de uitstroom af, dus de druk in de glomerulus blijft hoog. Verwachte fout: een van de andere opties kiezen zonder naar de bouw van de vaten te kijken.

ORGANISME · UITSCHEIDING

Vraagtype 2: een tabel lezen en berekenen

• Lees de kolommen: bloedplasma, voorurine en urine. Vergelijk steeds twee kolommen.

• Plasma naast voorurine laat de ultrafiltratie zien; voorurine naast urine de terugresorptie.

• Bij rekenen schrijf je de berekening op, met eenheid.

Waarom is de ureumconcentratie in urine veel hoger dan in voorurine?

A

Veel water gaat terug, ureum veel minder

B

De lever voegt ureum toe aan de urine

C

Het nierbuisje maakt extra ureum aan

D

Ureum is te groot voor de ultrafiltratie

Voorurine en plasma hebben allebei 0,3 g per L ureum, dus ureum gaat door de ultrafiltratie. In het nierbuisje gaat veel water terug naar het bloed en ureum grotendeels niet, dus de concentratie in de urine stijgt. Verwachte fout: denken dat ureum pas in het nierbuisje wordt toegevoegd. Image credit: Eigen tabel, LessonUp

Voorurine 180 L, urine 2 L. Hoeveel L terug?

180 minus 2 is 178 liter vloeistof die wordt teruggeresorbeerd. Verwachte fout: 2 liter noemen, de hoeveelheid urine.

ORGANISME · UITSCHEIDING

Vraagtype 3: een regeling afleiden uit een beschrijving

• Stel eerst vast wat verandert en wat de receptor meet.

• Volg de keten receptor, regelcentrum, effector en effect.

• Controleer of het effect de afwijking tegenwerkt of versterkt.

Iemand zweet veel en drinkt niets. Wat gebeurt er met osmotische waarde en ADH?

A

Osmotische waarde stijgt, minder ADH

B

Osmotische waarde daalt, meer ADH

C

Osmotische waarde stijgt, meer ADH

D

Osmotische waarde daalt, minder ADH

Zweten kost water, dus de osmotische waarde van het bloed stijgt. Dat leidt tot meer ADH, meer terugresorptie van water en weinig urine. Verwachte fout: de stijging van de osmotische waarde koppelen aan minder ADH.

Je komt buiten in de kou. Welke reactie hoort bij temperatuurregulatie?

A

Bloedvaten in de huid verwijden en je gaat rillen

B

Bloedvaten in de huid vernauwen en je gaat rillen

C

Bloedvaten in de huid vernauwen en je gaat zweten

D

Bloedvaten in de huid verwijden en je gaat zweten

In de kou beperken vernauwde bloedvaten de warmteafgifte en levert rillen extra warmte. Verwachte fout: de verwijding van de bloedvaten of het zweten bij kou kiezen.

ORGANISME · UITSCHEIDING

Vraagtype 4: regelkringen in schema's lezen

• Een pijl met + betekent: stimuleert. Een pijl met de min betekent: remt.

• Een kring met een oneven aantal remmende pijlen werkt negatief; anders versterkt de kring zichzelf.

• Volg de pijlen rond en vraag je af wat er met de eerste waarde gebeurt.

Welk schema laat negatieve terugkoppeling zien?

A

Alleen schema P

B

Beide schema's

C

Geen van beide schema's

D

Alleen schema Q

In P stimuleren X en Y elkaar: meer X geeft meer Y en dat geeft weer meer X, dus positieve terugkoppeling. In Q stimuleert X de stof Y en remt Y de stof X: negatieve terugkoppeling. Verwachte fout: P kiezen omdat de pijlen daar allebei hetzelfde zijn. Image credit: Eigen schema, LessonUp

Bij inspanning stijgt de pCO2 in het bloed. Wat is het gevolg van de regeling?

A

Ademfrequentie daalt, pCO2 stijgt verder

B

Ademfrequentie stijgt, pCO2 stijgt verder

C

Ademfrequentie daalt, pCO2 daalt weer

D

Ademfrequentie stijgt, pCO2 daalt weer

Chemische receptoren meten de hogere pCO2, de hersenen laten sneller ademen en de longen scheiden meer koolstofdioxide uit: de pCO2 daalt weer. Verwachte fout: een optie kiezen waarin het effect de afwijking niet tegenwerkt.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Een schema van de niereenheid lezen

2

Een tabel lezen en berekenen

3

Een regeling afleiden uit een beschrijving

4

Regelkringen in schema's lezen

Bespreek het vraagtype met de meeste stemmen kort na met een voorbeeld.

ORGANISME · UITSCHEIDING

Tips voor op het examen

• Lees bij een schema eerst de letters en pijlen, en bij een tabel de kolomkoppen en eenheden.

• Ultrafiltratie loopt van bloed naar kapsel, terugresorptie van nierbuisje naar bloed.

• Bij een regelkring: noem receptor, regelcentrum en effector, en zeg of het effect de afwijking tegenwerkt.

• Bij een berekening schrijf je de stappen en de eenheid op, ook als het getal klein is.