§1.1 Stofeigenschappen (Chemie Overal 3 havo)

• newEditor
• Scheikunde
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 3

Introductie

Leerlingen leren het verschil tussen een stof en een voorwerp, noemen stofeigenschappen en rekenen met dichtheid. Ze gebruiken smeltpunt en kookpunt om de fase van een stof te bepalen. Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 1 Scheikunde is overal, paragraaf 1.1. Met startvraag, theorie, opdrachten Kennis en Toepassing, een verdieping en de checklist leerdoelen.

1

Scheikunde is overal

Paragraaf 1.1

Stofeigenschappen

Goud, koper en ijzer zijn allemaal metalen, maar je herkent ze meteen. Waaraan zie je het verschil?

Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo

Foto: Robert M. Lavinsky (CC BY-SA 3.0)

Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 1 Scheikunde is overal, paragraaf 1.1 Stofeigenschappen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Robert M. Lavinsky, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

1.1  Stofeigenschappen

Leerdoelen

1.1.1

Je kunt het verschil uitleggen tussen een stof en een voorwerp.

1.1.2

Je kunt de dichtheid van een stof berekenen met de formule ρ = m : V.

1.1.3

Je kunt met smeltpunt en kookpunt bepalen in welke fase een stof zit.

Practica en vaardigheden

V A A R D I G H E I D

Rekenen met formules en eenheden

De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Foto: Jochen Spieker (CC BY-SA 2.0)

Startvraag

Olie en water

Je schenkt olie bij water in een glas en laat het even staan.

Wat zie je na een minuut?

A

De olie drijft boven op het water

B

De olie zakt naar de bodem

C

Olie en water mengen tot één vloeistof

D

De olie lost op in het water

Startvragen activeren voorkennis. Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Olie heeft een kleinere dichtheid dan water (ongeveer 0,92 g/cm³ tegen 1,0 g/cm³), dus de olie drijft. Dat is een stofeigenschap: het gebeurt altijd, ook met een ander glas of een andere hoeveelheid. Wie D kiest, denkt aan zout of suiker, die wel oplossen. Olie lost niet op in water. Image credit: Jochen Spieker, Flickr (CC BY-SA 2.0)

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Een stof en een voorwerp

Foto: James St. John (CC BY 2.0)

Een gouden ring is een voorwerp. Goud is de stof waar de ring van gemaakt is.

Elke stof heeft eigenschappen waaraan je haar herkent, de stofeigenschappen. Ze hangen niet af van de hoeveelheid of de vorm.

• Een gouden ring en een goudklomp zijn beide goud.

• Beide hebben dezelfde kleur en dezelfde dichtheid.

Vraag leerlingen om zelf een voorwerp en de stof erbij te noemen: een fietsband (rubber), een pan (aluminium of staal), een raam (glas). Het onderscheid is de basis voor de rest van het hoofdstuk. Image credit: James St. John, Wikimedia Commons (CC BY 2.0) Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Drie soorten eigenschappen

Met welke eigenschappen herken je een stof?

Waarnemen

Kleur, geur, glans en hardheid zie of voel je. Proeven doe je nooit in het lab.

Meten

Smeltpunt, kookpunt en dichtheid meet je. Daar komt een getal met eenheid uit.

Gedrag

Lost de stof op in water? Brandt ze? Geleidt ze stroom? Dat zie je bij een proef.

Wie een onbekende stof wil herkennen, combineert meerdere eigenschappen. Alleen de kleur zegt weinig: veel stoffen zijn wit of kleurloos. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Opdrachten Kennis

1

Welke eigenschap is een stofeigenschap?

A

de lengte van een spijker

B

de massa van een blokje

C

het smeltpunt van ijzer

D

het volume van een fles

Een stofeigenschap hangt niet af van de hoeveelheid of de vorm. Lengte, massa en volume zijn eigenschappen van een voorwerp. Het smeltpunt van ijzer is voor elk stukje ijzer hetzelfde, ongeveer 1538 °C.

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Dichtheid berekenen

dichtheid = massa : volume

ρ = m : V

grootheid

symbool

eenheid

dichtheid

ρ

g/cm³

massa

m

g

volume

V

cm³

De dichtheid vertelt hoeveel gram één cm³ van de stof weegt.

• 1 cm³ is hetzelfde als 1 mL

• Water heeft een dichtheid van 1,0 g/cm³

ρ is de Griekse letter rho. In Binas staan dichtheden meestal in kg/m³ (water: 1,0 x 10³ kg/m³). Dat is dezelfde waarde als 1,0 g/cm³. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Voorbeeldopdracht 1

Een stuk metaal heeft een massa van 54 g en een volume van 20 cm³. Bereken de dichtheid van het metaal.

gegeven

m = 54 g

V = 20 cm³

gevraagd

ρ in g/cm³

uitwerking

ρ = m : V

ρ = 54 : 20 = 2,7

antwoord

De dichtheid is 2,7 g/cm³.

2,7 g/cm³ is de dichtheid van aluminium. Laat leerlingen de vier stappen (gegeven, gevraagd, uitwerking, antwoord) bij elke rekenopdracht opschrijven. Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Opdrachten Toepassing

2

Een vloeistof heeft een volume van 50 mL en een massa van 40 g. Bereken de dichtheid in g/mL.

ρ = m : V = 40 : 50 = 0,8 g/mL. Dat is bijna de dichtheid van ethanol (0,79 g/mL). Doorvragen: drijft deze vloeistof op water? Ja, 0,8 is kleiner dan 1,0.

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Opdrachten Toepassing

★ 3

Foto: James St. John (CC BY 2.0)

Een blokje van 10 cm³ weegt 193 g. Dichtheid in g/cm³: Al 2,7, Fe 7,9, Cu 9,0, Au 19,3. Welk metaal is het?

A

aluminium

B

ijzer

C

koper

D

goud

ρ = m : V = 193 : 10 = 19,3 g/cm³. Dat past bij goud. Wie koper kiest, heeft de massa waarschijnlijk niet door het volume gedeeld. Goud is zo dicht dat een blokje van 10 cm³ al bijna 200 g weegt. Image credit: James St. John, Wikimedia Commons (CC BY 2.0)

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Smeltpunt en kookpunt

Een zuivere stof smelt en kookt altijd bij dezelfde temperatuur.

• Water: smeltpunt 0 °C, kookpunt 100 °C

• Ethanol: smeltpunt -114 °C, kookpunt 78 °C

Tussen smeltpunt en kookpunt is de stof vloeibaar. Eronder is ze vast, erboven is ze gas.

Kamertemperatuur is ongeveer 20 °C. Een stof met een smeltpunt boven 20 °C is bij kamertemperatuur vast, tenzij het kookpunt lager is dan 20 °C: dan is de stof een gas. Faseveranderingen komen in paragraaf 1.3 uitgebreid aan bod. Image credit: Ulflund, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Opdrachten Toepassing

4

Ethanol heeft smeltpunt -114 °C en kookpunt 78 °C. In welke fase is ethanol bij 20 °C?

A

vast

B

vloeibaar

C

gas

D

vast en vloeibaar tegelijk

20 °C ligt tussen -114 °C en 78 °C, dus ethanol is vloeibaar. Wie 'gas' kiest, kijkt alleen naar het kookpunt en vergeet dat 20 °C daar ver onder ligt.

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

V E R D I E P I N G

Van lichte naar zware stof

Zet de stoffen op volgorde van de laagste naar de hoogste dichtheid.

1

aluminium

2

goud

3

lucht

4

ijzer

5

water

Dichtheden bij benadering: lucht 0,0012 g/cm³, water 1,0 g/cm³, aluminium 2,7 g/cm³, ijzer 7,9 g/cm³, goud 19,3 g/cm³. Vraag door: waarom stijgt een heliumballon? Helium heeft een kleinere dichtheid dan lucht.

Hoofdstuk 1

Paragraaf 1.1

Checklist leerdoelen

Welk leerdoel vind je nog het lastigst?

1

1.1.1 Stof en voorwerp uit elkaar houden

2

1.1.2 Rekenen met dichtheid

3

1.1.3 Fase bepalen met smelt- en kookpunt

4

Ik kan ze allemaal

In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.

1.1

Klik hier

voor meer kant-en-klare themalessen

Image credit: LessonUp