W E G W I J S
B U R G E R S C H A P · N I V E A U 3 E N 4
Van ieder voor zich naar verzorgingsstaat
Ziek, werkloos of oud? Vroeger was je dan afhankelijk van familie of de kerk. Hoe is dat veranderd, en wie hebben daarvoor gezorgd?
Les 3 · Individu en groep
W E G W I J S
B U R G E R S C H A P · N I V E A U 3 E N 4
Van ieder voor zich naar verzorgingsstaat
Ziek, werkloos of oud? Vroeger was je dan afhankelijk van familie of de kerk. Hoe is dat veranderd, en wie hebben daarvoor gezorgd?
Les 3 · Individu en groep
Over deze les: les 3 van het thema Individu en groep, voor mbo niveau 3 en 4, ongeveer 40 minuten. Studenten ontdekken hoe Nederland van ieder voor zich een verzorgingsstaat werd, wat vakbonden en politiek daaraan bijdroegen, en hoe de verzorgingsstaat nu weer verandert.
Koppeling: in de huidige kwalificatie-eisen valt deze les vooral onder de economische dimensie (werk, inkomen en sociale zekerheid). In het expertadvies voor het nieuwe burgerschap (thema Individu en groep, eis 3) gaat het om de veranderbaarheid: hoe de verhouding tussen individu en groep door de tijd veranderde en wat groepen daaraan bijdroegen. Image credit: Eric Koch / Anefo, CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 3
Na deze les:
1
Je kan uitleggen wat een verzorgingsstaat is.
2
Je kan met voorbeelden en jaartallen beschrijven hoe de verzorgingsstaat ontstond en veranderde.
3
Je kan uitleggen wat vakbonden en politiek bijdroegen aan de verzorgingsstaat.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les komen ze terug in de terugblik.
S T A R T V R A A G
LES 3
Stel, je hebt een paar maanden geen inkomen. Wie helpt jou als eerste?
Mijn ouders of familie
Vrienden
De overheid, met een uitkering
Ik los het zelf op
Startvraag: vraag na de uitslag wat er gebeurt als je geen familie hebt die kan helpen. Zo kom je bij de vraag van deze les: wie zorgt er voor je, en is dat altijd zo geweest?
I N D I V I D U E N G R O E P
LES 3
Vroeger: ieder voor zich
Rond 1850 bestond er geen uitkering en geen pensioen. Wie ziek of oud werd, was afhankelijk van familie, de kerk of liefdadigheid.
Werkdagen in fabrieken waren lang, ook voor kinderen.
Na een ongeluk op het werk kreeg je geen loon meer.
Arme mensen kregen soms hulp, maar daar had je geen recht op.
Uitleg: armenzorg was vooral een taak van kerken en particuliere instellingen. Wie hulp kreeg, was afhankelijk van hun goede wil.
Vraag: wat betekende het in die tijd als de kostwinner van een gezin ziek werd?
V R A A G
LES 3
Hendrik werkt in 1880 in een fabriek en breekt bij een ongeluk zijn been. Wat gebeurt er met zijn inkomen?
Hij krijgt een ziektewetuitkering
De fabriek betaalt zijn loon door
Hij krijgt een uitkering van de gemeente
Hij krijgt niets en is afhankelijk van anderen
Antwoord: D. In 1880 waren er geen wetten die arbeiders beschermden bij ziekte of een ongeluk. Pas in 1901 werd de Ongevallenwet aangenomen, de eerste sociale verzekering in Nederland. Hendrik moest hopen op hulp van familie, buren of de kerk.
K E R N B E G R I P
LES 3
Verzorgingsstaat
Een land waarin de overheid zorgt dat iedereen genoeg heeft om van te leven. Wie ziek, werkloos of oud is, krijgt een uitkering of pensioen. Dat betalen we samen, met belasting en premies.
Kernbegrip: verbind dit met les 1 van dit thema. De verzorgingsstaat is solidariteit die door de overheid geregeld is. Je hebt er recht op, je hoeft er niet om te vragen bij familie of kerk.
I N D I V I D U E N G R O E P
LES 3
Wie zorgden voor verandering?
Vakbonden
Arbeiders sloegen de handen ineen. Samen stonden ze sterker dan alleen.
Ze voerden actie en staakten voor hoger loon, kortere werkdagen en veiliger werk. Zo dwongen ze afspraken af met werkgevers.
Politiek
Politieke partijen maakten wetten die mensen beter beschermden. Na de Tweede Wereldoorlog groeide de verzorgingsstaat snel.
Minister Willem Drees regelde in 1947 een noodwet voor ouderen. In 1957 kwam de AOW: een pensioen voor iedereen.
Uitleg: de noodwet van 1947 heette Noodwet Ouderdomsvoorziening. Drees was toen minister van Sociale Zaken. Bij de invoering van de AOW in 1957 was hij minister-president.
Vraag: vakbonden en politiek werkten vaak samen. Waarom had een vakbond de politiek nodig, en andersom?
V R A A G
LES 3
Waarom stonden arbeiders sterker toen ze lid werden van een vakbond?
De vakbond betaalde hun loon
Samen konden ze druk zetten op werkgevers
De vakbond maakte de wetten
Werkgevers moesten vakbondsleden meer betalen
Antwoord: B. Eén arbeider die staakt, kan makkelijk worden vervangen. Als honderden arbeiders tegelijk het werk neerleggen, ligt de fabriek stil. Dat is de kracht van de groep.
W A T D E N K J I J ?
LES 3
Zet deze veranderingen op volgorde, van vroeg naar laat.
Sorteervraag: laat studenten eerst gokken. Het juiste antwoord staat op de volgende dia. De volgorde: 1874, 1901, 1957, 1965, 2015.
I N D I V I D U E N G R O E P
LES 3
Stap voor stap, en nog steeds in beweging
1874: kinderen onder 12 mogen niet meer in fabrieken werken.
1901: leerplicht voor kinderen van 6 tot 12 jaar.
1957: de AOW, pensioen voor iedereen vanaf 65.
1965: de Bijstandswet geeft iedereen recht op een minimuminkomen.
2015: de Participatiewet. Wie kan werken, moet zelf meer doen om werk te vinden.
Uitleg: de wet van 1874 heet het Kinderwetje van Van Houten. De leerplichtwet werd in 1900 aangenomen en ging in 1901 in. De AOW-leeftijd is inmiddels verhoogd naar 67 jaar.
In de troonrede van 2013 sprak de koning over een participatiesamenleving: iedereen die dat kan, neemt verantwoordelijkheid voor zijn eigen leven en omgeving. Laat studenten zien dat de verzorgingsstaat nooit af is: hij verandert door politieke keuzes.
J O U W A N T W O O R D
LES 3
Waarom wil de overheid dat mensen met een uitkering meer zelf doen? Noem een voordeel en een nadeel.
Open vraag: goede antwoorden noemen een voordeel en een nadeel. Voordelen: het kost de samenleving minder geld, mensen doen weer mee en bouwen contacten op. Nadelen: niet iedereen kan dat, mensen worden onder druk gezet, en er is niet altijd passend werk.
Vervolgvraag: wie moet volgens jou de grens bepalen tussen zelf doen en geholpen worden?
S T E L L I N G
LES 3
Het is eerlijk dat werkenden van nu de AOW van ouderen betalen.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: de AOW wordt betaald uit premies en belasting van mensen die nu werken. Zo betaalt de ene generatie voor de andere. Er is geen goed of fout antwoord: het gaat om het onderbouwen van een standpunt.
Argumenten die vaak komen: eens, omdat de ouderen van nu vroeger ook voor hun ouders betaalden. Oneens, omdat er steeds meer ouderen komen en minder werkenden per oudere.
O P D R A C H T
LES 3
Toen en nu
1
Kies een situatie: je wordt ziek, je raakt je baan kwijt, of je wordt oud.
2
Beschrijf wat er rond 1880 met je zou gebeuren, en wat er nu voor je geregeld is.
3
Wie zorgde voor die verandering: vakbonden, politiek of gewone mensen? Schrijf het op in drie zinnen.
minute
second
In tweetallen
Opdracht: wat er nu geregeld is, hoeven studenten niet precies te weten. Help bij stap 2: bij ziekte betaalt je werkgever je loon door, bij werkloosheid kun je een WW-uitkering krijgen, en op oudere leeftijd krijg je AOW. Laat aan het eind twee duo's hun drie zinnen voorlezen.
Hulp voor wie vastloopt: gebruik de tijdlijn van de vorige dia.
V R A A G
LES 3
Sinds 2015 geldt de Participatiewet. Wat is het idee achter deze wet?
Iedereen krijgt een hogere uitkering
De overheid regelt alles voor mensen
Wie kan werken, doet zelf meer mee
Uitkeringen worden helemaal afgeschaft
Antwoord: C. De Participatiewet gaat ervan uit dat iedereen die kan werken, meedoet in de samenleving, het liefst met een baan. Wie echt niet kan, houdt recht op bijstand. Uitkeringen zijn dus niet afgeschaft.
T E R U G B L I K
LES 3
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Verzorgingsstaat
Ontstaan en verandering
Vakbonden en politiek
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag welk leerdoel je aan het begin van de volgende les kort herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Jij in het team
Samen sta je sterker, dat zagen we bij de vakbonden. Maar samenwerken gaat niet altijd vanzelf. Volgende les kijk je naar je eigen ervaringen met samenwerken en groepsdruk, op stage, op je werk en bij sport.
Je kan een eigen ervaring met samenwerken beschrijven: wat ging goed en wat niet.
Je kan uitleggen wat groepsdruk is en dat die positief en negatief kan werken.
Volgende les: thema Individu en groep, les 4.
Image credit: LessonUp