TIJDVAK 7 · 1700-1800
Pruiken en revoluties
Examenstof geschiedenis vwo
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Pruiken en revoluties
Examenstof geschiedenis vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 27-30, contexten Verlichting 1650-1900 en Steden en burgers in de Lage Landen 1050-1700. Image credit: John Trumbull / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Wat ga je kunnen?
Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 7 uitleggen, verbinden met de contexten Verlichting en Steden en burgers en herkennen in een onbekende bron.
Deze slide heeft geen instructies
Welke woorden horen bij de eeuw van pruiken en revoluties (1700-1800)?
Verwacht: pruiken, Verlichting, Voltaire, Franse Revolutie, Bastille, slavernij, koning, Verenigde Staten, rechten. Gebruik de woorden als ophaak: eerst denken (Verlichting), dan macht (ancien régime), dan slavernij, dan de revoluties. Vraag ook: wat hebben deze woorden met burgers in de steden te maken?
Voltaire, schilderij van Nicolas de Largillière, 1718
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Van wetenschap naar Verlichting
De wetenschappelijke revolutie (Newton, Descartes, Locke) liet zien dat de natuur te begrijpen is
Verlichte denkers toetsten ook traditie en gezag aan redelijkheid
Gevolg: rationeel optimisme, geloof in vooruitgang door kennis, opvoeding en onderwijs
Godsdienst en geweten werden zaken van het individu, niet van staat of vorst
KA 26 en 27, context Verlichting 1650-1900 (vraag 1). Newtons natuurwetten leidden tot discussie over de plaats van godsdienst. Locke is empirist, Descartes rationalist. Er waren in de 18e eeuw ook twijfels over de reikwijdte van het menselijk verstand. Veelgemaakte fout: de Verlichting als politieke gebeurtenis zien, of als aanval op alle geloof. Het was een denkwijze die op alle terreinen werd toegepast. Image credit: Nicolas de Largillière / Wikimedia Commons, CC0
Voorlezing in de salon van Madame Geoffrin, Parijs, 1755 (schilderij van Lemonnier)
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Verlicht denken in de samenleving
Politiek: Locke en Rousseau gingen uit van natuurrechten en een sociaal contract met het volk
Rousseau: alle macht gaat uit van het volk (volkssoevereiniteit); Montesquieu: scheiding der machten
Economie en sociaal: Adam Smith over rationeel eigenbelang; Rousseau eiste gelijkheid ook voor armen en slaven
Boeken en gesprekken verspreidden de ideeën: vorsten moesten rekening houden met de publieke opinie
KA 27: godsdienst, politiek, economie, sociale verhoudingen. Veelgemaakte fout: scheiding der machten (Montesquieu) en volkssoevereiniteit (Rousseau) door elkaar halen. De eerste gaat over het verdelen van macht, de tweede over wie het gezag heeft. Publicaties werden angstvallig in de gaten gehouden en soms verboden: nieuw was dat vorsten met de opinie in alle lagen rekening moesten houden. Standplaats: de salons werden vooral bezocht door een elite. Image credit: Anicet Charles Gabriel Lemonnier / Wikimedia Commons, publiek domein
Spotprent uit 1789: de derde stand draagt geestelijkheid en adel
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Ancien régime en verlicht absolutisme
Het ancien régime: standenmaatschappij en vorstelijk gezag, gelegitimeerd door het droit divin
In Frankrijk stelde dit stelsel de derde stand achter, ook verlichte elites keurden dat af
Frederik de Grote en Jozef II hervormden maar hielden de macht: verlicht absolutisme
De Republiek had geen koning maar regenten uit de burgerij; na het Rampjaar 1672 nam de oligarchisering toe
KA 28 en context Steden en burgers (vraag 3, Gouden Eeuw). In de Republiek bepaalden regenten en burgerij het bestuur en was gewetensvrijheid een voorwaarde voor welvaart; na 1672 trokken regenten zich terug uit de handel en nam de oligarchisering toe, terwijl het gemeen Oranjegezind was. Frankrijk had een absoluut vorst met een standenmaatschappij. Veelgemaakte fout: verlicht absolutisme zien als stap naar democratie. De vorst bleef alleen beslissen. Image credit: M. P. / Wikimedia Commons, publiek domein
Waarom botst het droit divin met verlicht politiek denken?
Het gezag was verdeeld over drie machten
Het gezag lag bij de derde stand
Het gezag hing af van de publieke opinie
Het gezag komt van God, niet van het volk
Droit divin: de vorst regeert bij de gratie Gods. Natuurrechten, sociaal contract en volkssoevereiniteit leggen het gezag bij het volk. Verwachte fout: scheiding der machten kiezen, dat is een ander idee.
Vul in
Montesquieu bepleitte de scheiding der machten, terwijl Rousseau uitging van volkssoevereiniteit.
Montesquieu, scheiding der machten, Rousseau. Fout: Adam Smith schreef over de economie en eigenbelang.
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Plantagekoloniën
Europese mogendheden bouwden plantagekoloniën in Amerika voor gewassen als suiker, tabak en katoen
Die plantages draaiden op de arbeid van slaafgemaakten uit Afrika
Zo bouwde Europa zijn overheersing uit: koloniën, handel en slavernij waren economisch met elkaar verbonden
Ook in de Verenigde Staten bleef slavernij bestaan, vooral in het zuiden
KA 29, uitbouw van de Europese overheersing. De syllabus noemt plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel. In de VS speelden belangentegenstellingen tussen noorden en zuiden. Veelgemaakte fout: denken dat slavernij alleen een zuidelijk Amerikaans verschijnsel was, terwijl de plantagekoloniën een Europees project waren.
Plattegrond van het slavenschip Brookes, Britse prent uit 1789
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Trans-Atlantische slavenhandel
In de driehoekshandel voeren schepen tussen Europa, Afrika en Amerika
Gevangen Afrikanen werden onder mensonterende omstandigheden over de Atlantische Oceaan gebracht
De winsten vloeiden terug naar Europese havens en handelaren: slavernij zat in de economie verweven
De prent van het schip Brookes (1789) werd door tegenstanders van de slavenhandel verspreid
KA 29. De prent van de Brookes is gemaakt door tegenstanders van de slavenhandel om te overtuigen. Dat is een standplaatsgebonden bron: sterk als getuigenis van abolitionistische opvattingen, maar niet neutraal. Veelgemaakte fout: driehoekshandel zien als handel tussen drie Europese landen. Image credit: James Phillips / Wikimedia Commons, publiek domein
Antislavernij-medaillon van Josiah Wedgwood, ca. 1787
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Opkomst van het abolitionisme
Het abolitionisme voedde zich met verlichte ideeën over vrijheid en gelijkheid en met religieuze overtuigingen
Het Britse verbod op de slavenhandel kwam in 1807, het verbod op slavernij zelf in 1833
Spanning: de Verlichting pleitte voor gelijke rechten, maar die golden niet vanzelf voor slaafgemaakten
Medaillons als dat van Wedgwood droegen de boodschap uit
KA 29. Abolitionisme: eerst de slavenhandel, later de slavernij afschaffen. 1807 trof de handel, 1833 de slavernij in grote delen van het Britse rijk. Veelgemaakte fout: 1807 en 1833 verwisselen, of denken dat de Verlichting als geheel tegen slavernij was. Rousseau koppelde vrijheid en gelijkheid aan slaven, maar de praktijk bleef achter. Image credit: Josiah Wedgwood / Wikimedia Commons, publiek domein
Welke rol speelden plantagekoloniën in de driehoekshandel?
Ze leverden slaafgemaakten en kochten Europese gewassen
Ze leverden Europese kolonisten aan Afrika
Ze maakten vooral goederen voor Afrikaanse markten
Ze namen slaafgemaakten af en leverden gewassen
Plantages namen slaafgemaakten af en leverden gewassen aan Europa. Verwachte fout: de rol van Afrika en Amerika omdraaien.
Waarom beëindigde het verbod van 1807 de slavernij nog niet?
Goed: 1807 verbood de slavenhandel (de aanvoer van slaafgemaakten), maar mensen bleven slaafgemaakt tot het verbod op slavernij in 1833. Verwachte fout: 1807 en 1833 als hetzelfde verbod zien.
De Onafhankelijkheidsverklaring, schilderij van John Trumbull, 1819
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Amerikaanse onafhankelijkheid
Verlichte ideeën raakten via boeken en brieven verspreid in de Britse koloniën in Noord-Amerika
Tegen nieuwe Britse belastingen ontstond breed verzet; committees of correspondence namen het initiatief
In juli 1776 verklaarden dertien koloniën zich onafhankelijk, met Washington als leider
Common Sense van Thomas Paine won steun; de grondwet weerspiegelt verlichte ideeën
KA 30, context Verlichting (vraag 2). Lange termijn: verlichte ideeën en de behoefte aan zelfbeschikking (cultureel-mentaal). Korte termijn: belastingen en een onbuigzame koning (politiek-bestuurlijk). Veelgemaakte fout: de opstand zien als alleen een belastingkwestie. Image credit: John Trumbull / Wikimedia Commons, publiek domein
De bestorming van de Bastille, 14 juli 1789, schilderij van Houël
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Franse Revolutie, 1789-1792
Verlichte ideeën voedden verzet tegen de standensamenleving: een democratische revolutie
Na een financiële crisis riep Lodewijk XVI in 1789 de Staten-Generaal bijeen; de elite had geen antwoord
1789-1791: constitutionele monarchie met censuskiesrecht (stemrecht naar bezit), zonder voorrechten voor de standen
1792: republiek onder de jakobijnen met algemeen stemrecht, daarna het schrikbewind van Robespierre
KA 30. Er waren twee revoluties: 1789 (constitutionele monarchie, grondwet van 1791) en 1792 (republiek, rechtszaak tegen de koning). Veelgemaakte fout: de Franse Revolutie als één gebeurtenis zien met één doel. De financiële crisis was de directe aanleiding, de Verlichting en de kritiek op de standensamenleving waren lange-termijnoorzaken. Image credit: Jean-Pierre Houël / Wikimedia Commons, publiek domein
Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, 1789
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Grondwet, grondrechten, staatsburgerschap
In augustus 1789 verscheen de Verklaring van de rechten van de mens en de burger
Grondrechten beschermen burgers tegen de overheid; een grondwet legt macht en rechten vast
Staatsburgerschap: wie hoort erbij? Vrouwen, slaafgemaakten en inheemse Amerikanen vielen buiten de rechten
Olympe de Gouges schreef een Verklaring van de rechten van de vrouw en werd tijdens het schrikbewind gedood
KA 30: discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap. In de VS hadden alle burgers gelijke rechten, maar vrouwen, slaafgemaakten en de oorspronkelijke bewoners kregen ze niet. Veelgemaakte fout: denken dat het ideaal van gelijkheid ook gelijke praktijk betekende. Standplaats: wie schreef de teksten, en wie werd erbuiten gelaten? Image credit: Jean-Jacques-François Le Barbier / Wikimedia Commons, publiek domein
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1776, 1789 (mei), augustus 1789, 1792, 1807.
Wat bepaalde het stemrecht onder de constitutionele monarchie van 1791?
Alleen adel en geestelijkheid mochten stemmen
Bezit: censuskiesrecht
Alle volwassenen mochten stemmen
Alleen wie kon lezen mocht stemmen
Censuskiesrecht: stemrecht naar bezit. Pas in 1792 kwam er algemeen stemrecht onder de jakobijnen. Verwachte fout: algemeen stemrecht in 1789 veronderstellen.
Welk deel van tijdvak 7 vond je het lastigst?
Verlicht denken en ancien régime
Slavernij en abolitionisme
Revoluties in de VS en Frankrijk
Grondrechten en staatsburgerschap
Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.
Welk verlicht idee had volgens jou de meeste invloed, en waarom?
Goed: een concreet idee (natuurrechten, volkssoevereiniteit, scheiding der machten) met een voorbeeld uit een revolutie of uit het abolitionisme. Verwachte fout: alleen een idee noemen zonder gevolg.
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Begrippen (1/2)
Verlichting: Denkwijze die vertrouwt op rede en vooruitgang, toegepast op alle terreinen van de samenleving
ancien régime: Oude orde met een vorst met veel macht en een standenmaatschappij
verlicht absolutisme: Vorst voert verlichte hervormingen door en houdt zijn absolute macht
sociaal contract: Idee dat de macht uiteindelijk uitgaat van het volk
plantagekolonie: Kolonie voor export van gewassen, met slaafgemaakten als arbeiders
Deze slide heeft geen instructies
TIJDVAK 7 · 1700-1800
Begrippen (2/2)
trans-Atlantische slavenhandel: Gedwongen vervoer van Afrikanen naar Amerika
abolitionisme: Beweging die slavenhandel en slavernij wilde afschaffen
democratische revolutie: Opstand waarin burgers inspraak en rechten eisen
grondrechten: Rechten van burgers waar de overheid van af moet blijven
staatsburgerschap: Lid zijn van een staat, met rechten en plichten: wie telt mee?
Deze slide heeft geen instructies