Pruiken en revoluties (Geschiedenis vwo), les 1: Uitleg

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Pruiken en revoluties

Examenstof geschiedenis vwo

1 / 22
volgende
Slide 1: Slide
newEditorGeschiedenisMiddelbare schoolvwoLeerjaar 4-6

In deze les zitten 22 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg van de kenmerkende aspecten van tijdvak 7, pruiken en revoluties, 1700-1800, met de contexten Verlichting en Steden en burgers.

Onderdelen in deze les

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Pruiken en revoluties

Examenstof geschiedenis vwo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 27-30, contexten Verlichting 1650-1900 en Steden en burgers in de Lage Landen 1050-1700. Image credit: John Trumbull / Wikimedia Commons, publiek domein

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Wat ga je kunnen?

Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 7 uitleggen, verbinden met de contexten Verlichting en Steden en burgers en herkennen in een onbekende bron.

Deze slide heeft geen instructies

Welke woorden horen bij de eeuw van pruiken en revoluties (1700-1800)?

Verwacht: pruiken, Verlichting, Voltaire, Franse Revolutie, Bastille, slavernij, koning, Verenigde Staten, rechten. Gebruik de woorden als ophaak: eerst denken (Verlichting), dan macht (ancien régime), dan slavernij, dan de revoluties. Vraag ook: wat hebben deze woorden met burgers in de steden te maken?

Voltaire, schilderij van Nicolas de Largillière, 1718

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Van wetenschap naar Verlichting

  • De wetenschappelijke revolutie (Newton, Descartes, Locke) liet zien dat de natuur te begrijpen is

  • Verlichte denkers toetsten ook traditie en gezag aan redelijkheid

  • Gevolg: rationeel optimisme, geloof in vooruitgang door kennis, opvoeding en onderwijs

  • Godsdienst en geweten werden zaken van het individu, niet van staat of vorst

KA 26 en 27, context Verlichting 1650-1900 (vraag 1). Newtons natuurwetten leidden tot discussie over de plaats van godsdienst. Locke is empirist, Descartes rationalist. Er waren in de 18e eeuw ook twijfels over de reikwijdte van het menselijk verstand. Veelgemaakte fout: de Verlichting als politieke gebeurtenis zien, of als aanval op alle geloof. Het was een denkwijze die op alle terreinen werd toegepast. Image credit: Nicolas de Largillière / Wikimedia Commons, CC0

Voorlezing in de salon van Madame Geoffrin, Parijs, 1755 (schilderij van Lemonnier)

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Verlicht denken in de samenleving

  • Politiek: Locke en Rousseau gingen uit van natuurrechten en een sociaal contract met het volk

  • Rousseau: alle macht gaat uit van het volk (volkssoevereiniteit); Montesquieu: scheiding der machten

  • Economie en sociaal: Adam Smith over rationeel eigenbelang; Rousseau eiste gelijkheid ook voor armen en slaven

  • Boeken en gesprekken verspreidden de ideeën: vorsten moesten rekening houden met de publieke opinie

KA 27: godsdienst, politiek, economie, sociale verhoudingen. Veelgemaakte fout: scheiding der machten (Montesquieu) en volkssoevereiniteit (Rousseau) door elkaar halen. De eerste gaat over het verdelen van macht, de tweede over wie het gezag heeft. Publicaties werden angstvallig in de gaten gehouden en soms verboden: nieuw was dat vorsten met de opinie in alle lagen rekening moesten houden. Standplaats: de salons werden vooral bezocht door een elite. Image credit: Anicet Charles Gabriel Lemonnier / Wikimedia Commons, publiek domein

Spotprent uit 1789: de derde stand draagt geestelijkheid en adel

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Ancien régime en verlicht absolutisme

  • Het ancien régime: standenmaatschappij en vorstelijk gezag, gelegitimeerd door het droit divin

  • In Frankrijk stelde dit stelsel de derde stand achter, ook verlichte elites keurden dat af

  • Frederik de Grote en Jozef II hervormden maar hielden de macht: verlicht absolutisme

  • De Republiek had geen koning maar regenten uit de burgerij; na het Rampjaar 1672 nam de oligarchisering toe

KA 28 en context Steden en burgers (vraag 3, Gouden Eeuw). In de Republiek bepaalden regenten en burgerij het bestuur en was gewetensvrijheid een voorwaarde voor welvaart; na 1672 trokken regenten zich terug uit de handel en nam de oligarchisering toe, terwijl het gemeen Oranjegezind was. Frankrijk had een absoluut vorst met een standenmaatschappij. Veelgemaakte fout: verlicht absolutisme zien als stap naar democratie. De vorst bleef alleen beslissen. Image credit: M. P. / Wikimedia Commons, publiek domein

Waarom botst het droit divin met verlicht politiek denken?

A

Het gezag was verdeeld over drie machten

B

Het gezag lag bij de derde stand

C

Het gezag hing af van de publieke opinie

D

Het gezag komt van God, niet van het volk

Droit divin: de vorst regeert bij de gratie Gods. Natuurrechten, sociaal contract en volkssoevereiniteit leggen het gezag bij het volk. Verwachte fout: scheiding der machten kiezen, dat is een ander idee.

Vul in

Montesquieu bepleitte de scheiding der machten, terwijl Rousseau uitging van volkssoevereiniteit.

Montesquieu
scheiding der machten
Rousseau
Adam Smith
Newton

Montesquieu, scheiding der machten, Rousseau. Fout: Adam Smith schreef over de economie en eigenbelang.

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Plantagekoloniën

  • Europese mogendheden bouwden plantagekoloniën in Amerika voor gewassen als suiker, tabak en katoen

  • Die plantages draaiden op de arbeid van slaafgemaakten uit Afrika

  • Zo bouwde Europa zijn overheersing uit: koloniën, handel en slavernij waren economisch met elkaar verbonden

  • Ook in de Verenigde Staten bleef slavernij bestaan, vooral in het zuiden

KA 29, uitbouw van de Europese overheersing. De syllabus noemt plantagekoloniën en de daarmee verbonden trans-Atlantische slavenhandel. In de VS speelden belangentegenstellingen tussen noorden en zuiden. Veelgemaakte fout: denken dat slavernij alleen een zuidelijk Amerikaans verschijnsel was, terwijl de plantagekoloniën een Europees project waren.

Plattegrond van het slavenschip Brookes, Britse prent uit 1789

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Trans-Atlantische slavenhandel

  • In de driehoekshandel voeren schepen tussen Europa, Afrika en Amerika

  • Gevangen Afrikanen werden onder mensonterende omstandigheden over de Atlantische Oceaan gebracht

  • De winsten vloeiden terug naar Europese havens en handelaren: slavernij zat in de economie verweven

  • De prent van het schip Brookes (1789) werd door tegenstanders van de slavenhandel verspreid

KA 29. De prent van de Brookes is gemaakt door tegenstanders van de slavenhandel om te overtuigen. Dat is een standplaatsgebonden bron: sterk als getuigenis van abolitionistische opvattingen, maar niet neutraal. Veelgemaakte fout: driehoekshandel zien als handel tussen drie Europese landen. Image credit: James Phillips / Wikimedia Commons, publiek domein

Antislavernij-medaillon van Josiah Wedgwood, ca. 1787

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Opkomst van het abolitionisme

  • Het abolitionisme voedde zich met verlichte ideeën over vrijheid en gelijkheid en met religieuze overtuigingen

  • Het Britse verbod op de slavenhandel kwam in 1807, het verbod op slavernij zelf in 1833

  • Spanning: de Verlichting pleitte voor gelijke rechten, maar die golden niet vanzelf voor slaafgemaakten

  • Medaillons als dat van Wedgwood droegen de boodschap uit

KA 29. Abolitionisme: eerst de slavenhandel, later de slavernij afschaffen. 1807 trof de handel, 1833 de slavernij in grote delen van het Britse rijk. Veelgemaakte fout: 1807 en 1833 verwisselen, of denken dat de Verlichting als geheel tegen slavernij was. Rousseau koppelde vrijheid en gelijkheid aan slaven, maar de praktijk bleef achter. Image credit: Josiah Wedgwood / Wikimedia Commons, publiek domein

Welke rol speelden plantagekoloniën in de driehoekshandel?

A

Ze leverden slaafgemaakten en kochten Europese gewassen

B

Ze leverden Europese kolonisten aan Afrika

C

Ze maakten vooral goederen voor Afrikaanse markten

D

Ze namen slaafgemaakten af en leverden gewassen

Plantages namen slaafgemaakten af en leverden gewassen aan Europa. Verwachte fout: de rol van Afrika en Amerika omdraaien.

Waarom beëindigde het verbod van 1807 de slavernij nog niet?

Goed: 1807 verbood de slavenhandel (de aanvoer van slaafgemaakten), maar mensen bleven slaafgemaakt tot het verbod op slavernij in 1833. Verwachte fout: 1807 en 1833 als hetzelfde verbod zien.

De Onafhankelijkheidsverklaring, schilderij van John Trumbull, 1819

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Amerikaanse onafhankelijkheid

  • Verlichte ideeën raakten via boeken en brieven verspreid in de Britse koloniën in Noord-Amerika

  • Tegen nieuwe Britse belastingen ontstond breed verzet; committees of correspondence namen het initiatief

  • In juli 1776 verklaarden dertien koloniën zich onafhankelijk, met Washington als leider

  • Common Sense van Thomas Paine won steun; de grondwet weerspiegelt verlichte ideeën

KA 30, context Verlichting (vraag 2). Lange termijn: verlichte ideeën en de behoefte aan zelfbeschikking (cultureel-mentaal). Korte termijn: belastingen en een onbuigzame koning (politiek-bestuurlijk). Veelgemaakte fout: de opstand zien als alleen een belastingkwestie. Image credit: John Trumbull / Wikimedia Commons, publiek domein

De bestorming van de Bastille, 14 juli 1789, schilderij van Houël

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Franse Revolutie, 1789-1792

  • Verlichte ideeën voedden verzet tegen de standensamenleving: een democratische revolutie

  • Na een financiële crisis riep Lodewijk XVI in 1789 de Staten-Generaal bijeen; de elite had geen antwoord

  • 1789-1791: constitutionele monarchie met censuskiesrecht (stemrecht naar bezit), zonder voorrechten voor de standen

  • 1792: republiek onder de jakobijnen met algemeen stemrecht, daarna het schrikbewind van Robespierre

KA 30. Er waren twee revoluties: 1789 (constitutionele monarchie, grondwet van 1791) en 1792 (republiek, rechtszaak tegen de koning). Veelgemaakte fout: de Franse Revolutie als één gebeurtenis zien met één doel. De financiële crisis was de directe aanleiding, de Verlichting en de kritiek op de standensamenleving waren lange-termijnoorzaken. Image credit: Jean-Pierre Houël / Wikimedia Commons, publiek domein

Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, 1789

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Grondwet, grondrechten, staatsburgerschap

  • In augustus 1789 verscheen de Verklaring van de rechten van de mens en de burger

  • Grondrechten beschermen burgers tegen de overheid; een grondwet legt macht en rechten vast

  • Staatsburgerschap: wie hoort erbij? Vrouwen, slaafgemaakten en inheemse Amerikanen vielen buiten de rechten

  • Olympe de Gouges schreef een Verklaring van de rechten van de vrouw en werd tijdens het schrikbewind gedood

KA 30: discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap. In de VS hadden alle burgers gelijke rechten, maar vrouwen, slaafgemaakten en de oorspronkelijke bewoners kregen ze niet. Veelgemaakte fout: denken dat het ideaal van gelijkheid ook gelijke praktijk betekende. Standplaats: wie schreef de teksten, en wie werd erbuiten gelaten? Image credit: Jean-Jacques-François Le Barbier / Wikimedia Commons, publiek domein

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Dertien koloniën verklaren zich onafhankelijk

2

Republiek onder de jakobijnen

3

Verklaring van de rechten van de mens en de burger

4

Lodewijk XVI roept de Staten-Generaal bijeen

5

Britse verbod op de slavenhandel

1776, 1789 (mei), augustus 1789, 1792, 1807.

Wat bepaalde het stemrecht onder de constitutionele monarchie van 1791?

A

Alleen adel en geestelijkheid mochten stemmen

B

Bezit: censuskiesrecht

C

Alle volwassenen mochten stemmen

D

Alleen wie kon lezen mocht stemmen

Censuskiesrecht: stemrecht naar bezit. Pas in 1792 kwam er algemeen stemrecht onder de jakobijnen. Verwachte fout: algemeen stemrecht in 1789 veronderstellen.

Welk deel van tijdvak 7 vond je het lastigst?

1

Verlicht denken en ancien régime

2

Slavernij en abolitionisme

3

Revoluties in de VS en Frankrijk

4

Grondrechten en staatsburgerschap

Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.

Welk verlicht idee had volgens jou de meeste invloed, en waarom?

Goed: een concreet idee (natuurrechten, volkssoevereiniteit, scheiding der machten) met een voorbeeld uit een revolutie of uit het abolitionisme. Verwachte fout: alleen een idee noemen zonder gevolg.

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Begrippen (1/2)

  • Verlichting: Denkwijze die vertrouwt op rede en vooruitgang, toegepast op alle terreinen van de samenleving

  • ancien régime: Oude orde met een vorst met veel macht en een standenmaatschappij

  • verlicht absolutisme: Vorst voert verlichte hervormingen door en houdt zijn absolute macht

  • sociaal contract: Idee dat de macht uiteindelijk uitgaat van het volk

  • plantagekolonie: Kolonie voor export van gewassen, met slaafgemaakten als arbeiders

Deze slide heeft geen instructies

TIJDVAK 7 · 1700-1800

Begrippen (2/2)

  • trans-Atlantische slavenhandel: Gedwongen vervoer van Afrikanen naar Amerika

  • abolitionisme: Beweging die slavenhandel en slavernij wilde afschaffen

  • democratische revolutie: Opstand waarin burgers inspraak en rechten eisen

  • grondrechten: Rechten van burgers waar de overheid van af moet blijven

  • staatsburgerschap: Lid zijn van een staat, met rechten en plichten: wie telt mee?

Deze slide heeft geen instructies