Landen vergelijken, wereldsysteem (Aardrijkskunde havo), les 1: Uitleg

WERELD · WERELDSYSTEEM

Landen vergelijken, wereldsysteem

Examenstof aardrijkskunde havo

1 / 23
volgende
Slide 1: Slide
newEditorAardrijkskundeMiddelbare schoolhavoLeerjaar 4,5

In deze les zitten 23 slides, met interactieve quizzen en tekstslides.

time-iconLesduur is: 45 min
Dit is niet oké

Introductie

Uitleg over indicatoren, bbp en HDI, het wereldsysteem van centrum, semi-periferie en periferie, kolonialisme, de-industrialisatie, het demografisch transitiemodel en cultuurgebieden, voor het havo-examen aardrijkskunde.

Onderdelen in deze les

WERELD · WERELDSYSTEEM

Landen vergelijken, wereldsysteem

Examenstof aardrijkskunde havo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: B2 4a.1, 4a.2. Image credit: Mark Hillary / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

WERELD · WERELDSYSTEEM

Wat ga je kunnen?

Ik kan landen vergelijken met indicatoren, de wereld indelen in centrum, semi-periferie en periferie en dat verklaren met kolonialisme, industrialisatie en demografische transitie.

Deze slide heeft geen instructies

Hoe kun je zien dat het ene land rijker is dan het andere?

Laat leerlingen woorden noemen en groepeer ze op het bord in drie hoeken: geld en werk (inkomen, banen, industrie), mensen (geboorten, leeftijd, steden) en cultuur (taal, godsdienst). Verwachte woorden: inkomen, school, gezondheidszorg, kinderen, arm, rijk, telefoon, steden. Dat zijn de drie soorten indicatoren van deze les. Vraag daarna of een land met een hoog gemiddeld inkomen overal even rijk is: dat opent het eerste blok.

WERELD · WERELDSYSTEEM

Indicatoren om landen te vergelijken

  • Een indicator is een meetbaar kenmerk waarmee je landen kunt vergelijken en indelen.

  • Economisch: bbp per hoofd, koopkracht en de samenstelling van de beroepsbevolking.

  • Demografisch: bevolkingsdichtheid, bevolkingsspreiding, bevolkingsgroei en leeftijdsopbouw.

  • Sociaal-cultureel: verstedelijking, analfabetisme, taal en godsdienst (en de HDI als samengestelde maat).

Syllabus 4a.1: economische, demografische en sociaal-culturele indicatoren benoemen. Per indicator: bevolkingsdichtheid is het aantal inwoners per vierkante kilometer, bevolkingsspreiding is hoe de inwoners over het land verdeeld zijn, verstedelijking is het aandeel stedelingen, analfabetisme is het aandeel mensen dat niet kan lezen en schrijven. Veelgemaakte fout: bevolkingsdichtheid en bevolkingsspreiding door elkaar halen. Het eerste is een gemiddelde, het tweede gaat over de verdeling.

WERELD · WERELDSYSTEEM

Bbp per hoofd, koopkracht en HDI

  • Bbp per hoofd (ook bnp of brp): de totale productie van een land of regio gedeeld door het aantal inwoners.

  • Koopkracht: wat je met je inkomen echt kunt kopen. Prijzen verschillen per land.

  • De Human Development Index (HDI) van de VN combineert drie dingen: gezondheid, opleiding en inkomen.

  • Eén getal tussen 0 en 1: hoe hoger, hoe hoger de menselijke ontwikkeling.

Syllabus: VN-ontwikkelingsindex en bnp/bbp/brp per hoofd. De HDI van UNDP bestaat uit drie onderdelen: een lang en gezond leven (levensverwachting bij geboorte), kennis (jaren onderwijs) en een redelijke levensstandaard (bruto nationaal inkomen per hoofd, gecorrigeerd voor koopkracht). De score ligt tussen 0 en 1. Bnp is het inkomen van inwoners van een land, bbp is de productie binnen het land, brp is de productie van een regio. Veelgemaakte fout: denken dat de HDI alleen over inkomen gaat.

Dharavi, een sloppenwijk in Mumbai (India), met de zakenwijken van de stad op de achtergrond, 2009

WERELD · WERELDSYSTEEM

Gemiddelden verhullen verschillen

  • Een nationaal gemiddelde zegt niets over ruimtelijke verschillen: stad en platteland, kust en binnenland.

  • Het verhult ook sociale verschillen: arm en rijk, man en vrouw, jong en oud.

  • In Mumbai staan wolkenkrabbers naast sloppenwijken, terwijl India één gemiddelde score krijgt.

  • Gebruik daarom bij een vergelijking ook een lager schaalniveau of de spreiding.

Syllabus: de beperkingen van gemiddelde nationale waarden aangeven; indicatoren op nationale schaal verhullen ruimtelijke en sociale verschillen. Voorbeelden van ruimtelijke verschillen: regio's met veel en met weinig voorzieningen binnen één land. Examenvraag: 'Waarom zegt het bbp per hoofd weinig over de welvaart van de gemiddelde inwoner?' Goed antwoord: het is een gemiddelde, de verdeling kan zeer ongelijk zijn. Veelgemaakte fout: zeggen dat een gemiddelde niet klopt. Het klopt wel, maar het verhult verschillen. Image credit: Mark Hillary / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Welke drie onderdelen heeft de Human Development Index?

A

Inkomen, bevolkingsgroei en verstedelijking

B

Gezondheid, opleiding en inkomen

C

Gezondheid, godsdienst en inkomen

D

Opleiding, werkloosheid en bevolkingsdichtheid

Goed: levensverwachting (gezondheid), onderwijs en inkomen per hoofd. De andere opties bevatten indicatoren die er niet in zitten. Wie de tweede kiest, denkt dat de HDI ook sociaal-culturele kenmerken meet.

Vul in: gemiddelden

Een nationaal gemiddelde verhult ruimtelijke en sociale verschillen binnen een land. Het bbp per hoofd is zo'n gemiddelde.

ruimtelijke
sociale
per hoofd
demografische
politieke
totaal

Veelgemaakte fout: demografische invullen. Het gaat in de syllabus om ruimtelijke en sociale verschillen.

Het zakelijke en winkelcentrum Shibuya in Tokio (Japan), luchtfoto

WERELD · WERELDSYSTEEM

Centrum, semi-periferie, periferie

  • Op basis van economische indicatoren deel je de wereld in als wereldsysteem.

  • Centrum: rijke landen met veel kennis, diensten en hoogwaardige industrie, zoals Japan.

  • Semi-periferie: landen die snel groeien, zoals China en India, met zowel moderne als arme gebieden.

  • Periferie: de armste landen met weinig industrie, vaak afhankelijk van grondstoffen.

Syllabus 4a.2: op basis van economische indicatoren kan de wereld worden ingedeeld in een wereldsysteem met een centrum, semi-periferie en periferie. De drie mondiale centrumgebieden zijn Noord-Amerika, West-Europa en Oost-Azië (Japan). De semi-periferie bestaat vooral uit opkomende economieën. Veelgemaakte fout: centrum-periferie als een vaste lijst zien. Landen kunnen van positie veranderen, zie het derde blok. Image credit: David Kernan / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Suikerfabriek op Java in Nederlands-Indië, een exploitatiekolonie, koloniale tijd

WERELD · WERELDSYSTEEM

Kolonialisme legde de basis

  • Kolonialisme: een land neemt een gebied in bezit en bestuurt het voor eigen belang.

  • Vestigingskolonie: veel kolonisten vestigen zich er, zoals in Australië en Canada.

  • Exploitatiekolonie: het gebied levert grondstoffen en landbouwproducten, zoals suiker uit Java.

  • Zo ontstond een internationale arbeidsverdeling: grondstoffen uit de kolonie, producten uit het moederland.

Syllabus: de koloniale grootmachten hebben in de koloniale periode de basis gelegd van de huidige mondiale centrum-periferieverhoudingen en de internationale arbeidsverdeling. In een exploitatiekolonie woonden relatief weinig Europeanen en werd de bevolking ingezet voor de productie van exportproducten. Nederlands-Indië (nu Indonesië) was zo'n exploitatiekolonie. Veelgemaakte fout: denken dat de periferie altijd arm is gebleven door eigen schuld. De syllabus legt de basis bij de koloniale verhoudingen. Image credit: Woodbury & Page / Tropenmuseum via Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Soekarno leest de onafhankelijkheidsverklaring van Indonesië voor, 17 augustus 1945

WERELD · WERELDSYSTEEM

Dekolonisatie en blijvende afhankelijkheid

  • Dekolonisatie: kolonies worden onafhankelijk. Indonesië riep zijn onafhankelijkheid uit in 1945.

  • Veel landen bleven economisch afhankelijk: ze exporteerden vooral grondstoffen en landbouwproducten.

  • Het centrum hield de industrie en de kennis, waar het meeste geld mee verdiend wordt.

  • Het centrum-periferiemodel geldt op elk schaalniveau: ook binnen één land.

De Indonesische onafhankelijkheid werd uitgeroepen op 17 augustus 1945 en door Nederland erkend op 27 december 1949. Dekolonisatie betekent dat een gebied een eigen staat wordt, dat zegt nog niets over het economisch loskomen van het centrum. Op lagere schaal: binnen centrumlanden zijn er perifere gebieden en binnen perifere landen zijn er centrumgebieden, bijvoorbeeld de hoofdstad. Veelgemaakte fout: dekolonisatie gelijkstellen aan het einde van de afhankelijkheid. Image credit: Onbekend / Wikimedia Commons, publiek domein

Wat is een exploitatiekolonie?

A

Een kolonie waar veel Europeanen blijvend gaan wonen

B

Een kolonie die de eigen industrie beschermt

C

Een kolonie die al onafhankelijk is geworden

D

Een kolonie die vooral grondstoffen en producten levert

De tweede optie beschrijft een vestigingskolonie. De vierde is dekolonisatie. Goed: in een exploitatiekolonie draait alles om het winnen van grondstoffen of landbouwproducten voor het moederland.

Hoe verklaart kolonialisme de huidige positie van veel perifere landen?

Goed antwoord: de kolonie leverde grondstoffen en landbouwproducten en had weinig eigen industrie, terwijl het moederland de industrie kreeg; die internationale arbeidsverdeling werkt door, waardoor veel landen nog vooral grondstoffen exporteren. Verwachte fout: alleen 'ze werden uitgebuit' zonder het gevolg voor de economie te noemen.

De verlaten Packard-autofabriek in Detroit (Verenigde Staten)

WERELD · WERELDSYSTEEM

Industrialisatie en de-industrialisatie

  • Industrialisatie: de industrie groeit en wordt belangrijker in de economie van een land.

  • Sinds de jaren 1980 verplaatsen bedrijven fabrieken naar landen met lage lonen, vooral in Azië.

  • De-industrialisatie: de industrie krimpt, zoals in oude industriegebieden in de VS en Europa.

  • Landen kunnen zo opklimmen, zoals China, of juist een deel van hun industrie verliezen.

Syllabus 4a.2: de meest opvallende veranderingen sinds de jaren 1980. Industrialisatie van opkomende economieën (semi-periferie) en de-industrialisatie in oude industriegebieden hangen samen met het verplaatsen van productie, zie ook de les Globalisering. De foto toont de verlaten Packard-fabriek in Detroit, een stad die bekendstaat om de auto-industrie. Veelgemaakte fout: de-industrialisatie zien als het verdwijnen van alle banen. Vaak groeit de dienstensector. Image credit: Albert duce / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Het demografisch transitiemodel in vijf fasen (schematisch)

WERELD · WERELDSYSTEEM

Demografisch transitiemodel

  • Het model laat zien hoe geboorte- en sterftecijfer veranderen als een land zich ontwikkelt.

  • Fase 1 en 2: hoge geboorte; daarna daalt eerst het sterftecijfer, dus de bevolking groeit snel.

  • Fase 3 en 4: ook het geboortecijfer daalt. De groei neemt af en de bevolking vergrijst.

  • Fase 5: het sterftecijfer ligt boven het geboortecijfer, de bevolking krimpt.

Syllabus: op basis van demografische indicatoren kan de wereld worden ingedeeld naar fasen van het demografisch transitiemodel; demografische transities zijn vaak gerelateerd aan economische en sociaal-culturele ontwikkelingen. Oorzaak van de daling van het sterftecijfer: betere hygiëne, gezondheidszorg en voeding. Oorzaak van de daling van het geboortecijfer: meer opleiding, vooral van vrouwen, toegang tot anticonceptie, kinderen kosten meer en zijn niet meer nodig als arbeidskracht of oudedagszorg. Veel landen in de periferie zitten in fase 2 of 3, veel centrumlanden in fase 4 of 5. Demografische druk: de verhouding tussen jongeren en ouderen enerzijds en de mensen in de werkzame leeftijd anderzijds. Veelgemaakte fout: denken dat in fase 2 het geboortecijfer stijgt. De groei komt doordat het sterftecijfer daalt. Image credit: LessonUp Studio, CC0

De Essalam-moskee in Rotterdam (Nederland)

WERELD · WERELDSYSTEEM

Cultuurgebieden en diffusie

  • Met taal en godsdienst deel je de wereld in cultuurgebieden.

  • De grenzen zijn vaag door migratie: in Rotterdam staan moskeeën, in Azië spreken mensen Engels.

  • Culturele diffusie: cultuurelementen verspreiden zich door kolonialisme, handel en migratie.

  • Nu versnellen sociale media en toerisme de verspreiding van muziek, mode en eten.

Syllabus: op basis van culturele indicatoren kan de wereld worden ingedeeld in cultuurgebieden, maar de grenzen zijn door migratie en culturele uitwisseling moeilijk te trekken. Talen en godsdiensten zijn onder andere door kolonialisme (bijvoorbeeld Spaans en Portugees in Latijns-Amerika), militaire veroveringen, handelscontacten en migratie verspreid. Veelgemaakte fout: cultuurgebieden als scherp afgebakende vlakken zien. Image credit: Wouter Engler / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Video: Examentip Aardrijkskunde: Demografisch transitiemodel (Lyceo). Korte uitlegvideo van Lyceo over het demografisch transitiemodel. Kijkvraag vooraf: wat gebeurt er in fase 2 met het sterftecijfer en het geboortecijfer, en waarom groeit de bevolking dan snel? Koppel het antwoord na afloop aan de economische ontwikkeling van een land.

Zet de fasen van het transitiemodel op volgorde

1

Hoge geboorte en hoge sterfte, kleine groei

2

Geboorte en sterfte laag: stabiel en vergrijzend

3

Sterfte daalt, geboorte nog hoog: snelle groei

4

Ook de geboorte daalt: groei neemt af

Dit zijn fase 1 tot en met 4 in de juiste volgorde. Fout die je verwacht: fase 2 en 3 omdraaien. Eerst daalt altijd het sterftecijfer.

Wat is culturele diffusie?

A

Het verdwijnen van een taal door migratie

B

De indeling van de wereld in cultuurgebieden

C

Het vermengen van arme en rijke wijken in een stad

D

Verspreiding van taal, geloof of gewoonten naar elders

Goed: een cultuurelement verspreidt zich vanuit een gebied naar andere gebieden. Wie de tweede optie kiest, verwart diffusie met het begrip cultuurgebied.

Wat vond je vandaag het lastigst?

1

Indicatoren en de HDI

2

Centrum, semi-periferie en periferie

3

Kolonialisme en arbeidsverdeling

4

Demografisch transitiemodel

Gebruik de uitslag om les 2 te starten: begin bij het onderdeel dat de meeste stemmen krijgt.

Noem één reden waarom een gemiddelde je op het verkeerde been kan zetten.

Goed antwoord: een gemiddelde verhult verschillen, bijvoorbeeld tussen stad en platteland of tussen arm en rijk. Verwachte fout: 'een gemiddelde is nooit juist'. Het gemiddelde klopt wel, maar zegt niets over de spreiding.

WERELD · WERELDSYSTEEM

Begrippen (1/2)

  • bnp/bbp/brp per hoofd: productie of inkomen gedeeld door het aantal inwoners

  • koopkracht: wat je met je inkomen echt kunt kopen

  • Human Development Index: VN-maat voor gezondheid, opleiding en inkomen, tussen 0 en 1

  • wereldsysteem: indeling van de wereld in centrum, semi-periferie en periferie

  • kolonialisme: een land bezit en bestuurt een ander gebied voor eigen belang

Deze slide heeft geen instructies

WERELD · WERELDSYSTEEM

Begrippen (2/2)

  • exploitatiekolonie: kolonie die vooral grondstoffen en producten levert

  • internationale arbeidsverdeling: verdeling van werk tussen landen: grondstoffen tegenover industrie

  • de-industrialisatie: de industrie in een gebied of land krimpt

  • demografisch transitiemodel: model met fasen van geboorte- en sterftecijfer bij ontwikkeling

  • culturele diffusie: verspreiding van cultuurelementen naar andere gebieden

Deze slide heeft geen instructies