L E S 6
Theseus en de Minotauros
Tekst 6A
Ontvangst op Kreta
Elke negen jaar varen veertien jonge Atheners naar Kreta, en niemand komt terug. Wie durft er vrijwillig heen?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 6
Theseus en de Minotauros
Tekst 6A
Ontvangst op Kreta
Elke negen jaar varen veertien jonge Atheners naar Kreta, en niemand komt terug. Wie durft er vrijwillig heen?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 6 Theseus en de Minotauros, tekst 6A Ontvangst op Kreta. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Sailko, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6A Ontvangst op Kreta
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe Theseus ontdekt wie zijn vader is.
2
Je kunt de uitgangen van het praesens in alle personen herkennen.
3
Je kunt korte Griekse zinnen met ik, jij en wij vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Een gevaarlijke reis
Koning Minos van Kreta eist dat Athene elke negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta stuurt. Wat gebeurt daar met hen?
Ze werken als slaven in het paleis van Minos
Ze vechten in een arena tegen wilde stieren
Ze worden geofferd in een tempel van Zeus
Ze gaan het labyrint in, naar de Minotauros
Startvraag: volgens Plutarchos (Theseus 15) en Apollodoros (Epitome 1, 7) moeten de Atheners deze schatting betalen omdat Androgeos, een zoon van Minos, in Attika is omgekomen. De jongeren gaan het labyrint in, waar de Minotauros hen doodt. Wie de stieren kiest, denkt aan de stierensprong op Kreta: die komt in tekst 6C terug. Op de foto: de gereconstrueerde stierfresco bij de noordingang van het paleis van Knossos. Doorvraag: waarom zou Minos juist jongeren eisen? Image credit: Jebulon, CC0, Wikimedia Commons
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Aigeus krijgt een zoon
Aigeus, koning van Athene, heeft geen kinderen. Hij vraagt raad aan het orakel van Delfi. In Troizen krijgt hij een zoon bij Aithra: Theseus.
Aigeus legt een zwaard en sandalen onder een zware rots. Wie die rots kan optillen, is zijn zoon.
Als jongeman tilt Theseus de rots op. Hij reist naar Athene en zijn vader herkent hem aan het zwaard.
Achtergrond: Plutarchos, Theseus 3-12, en Apollodoros 3, 15, 6-7. Op de schaal van de Kodros-schilder (Berlijn) staat Aigeus voor de priesteres van Delfi. Volgens Plutarchos maakt Theseus onderweg naar Athene het land veilig door rovers te verslaan, net als Herakles. Doorvraag: waarom laat Aigeus zijn zoon niet meteen bij zich wonen? Image credit: Kodros Painter, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Daidalos en Ikaros
Daidalos is een slimme uitvinder uit Athene die voor koning Minos werkt. Voor de Minotauros, half mens en half stier, bouwt hij het labyrint: een gebouw met zoveel gangen dat niemand de uitgang vindt.
Later wil Daidalos met zijn zoon Ikaros vluchten. Hij maakt vleugels van veren en was. Ikaros vliegt te dicht bij de zon, de was smelt en hij valt in zee.
Achtergrond: Apollodoros, Epitome 1, 8-13, en Ovidius, Metamorfosen 8. De Romeinse fresco uit Pompeii (Napels, Archeologisch Museum) toont Daidalos in de lucht en Ikaros, die al in zee ligt. Bij Apollodoros sluit Minos Daidalos en Ikaros in het labyrint op als hij hoort dat Theseus ontsnapt is; dat volgt na tekst 6C. Doorvraag: welke les wilden de Grieken met het verhaal van Ikaros geven? Image credit: Sailko, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6A Woorden
Grieks
betekenis
ὁ βασιλεύς
koning
ὁ νεανίας
jongeman
ἡ παρθένος
meisje (vrouwelijk!)
νέος, νέα, νέον
jong
ἐγώ
ik
Grieks
betekenis
σύ
jij
πλέω
ik vaar
ἔχω
ik heb, ik houd
βλέπω
ik zie, ik kijk
γάρ
want (op de 2e plaats)
Leerwoorden tekst 6A. De werkwoorden staan hier in de eerste persoon enkelvoud (ik), zoals in het woordenboek. Laat leerlingen bij elk werkwoord de vorm voor hij/zij noemen (πλεῖ, ἔχει, βλέπει). Let op: ἡ παρθένος eindigt op -ος, maar is vrouwelijk; zulke woorden komen in tekst 6C terug. Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6A Ontvangst op Kreta (1)
Theseus woont nu bij zijn vader Aigeus in Athene. Dan moet de stad weer jongeren naar Kreta sturen.
1
Ὁ Μίνως ἐστὶ βασιλεὺς τῆς Κρήτης.
Ἐν τῷ λαβυρίνθῳ ὁ Μινώταυρος οἰκεῖ.
Οἱ Ἀθηναῖοι τῷ Μίνῳ ἑπτὰ νεανίας
καὶ ἑπτὰ παρθένους πέμπουσιν.
5
Ὁ γὰρ Μινώταυρος τοὺς νέους ἐσθίει.
Ὁ δὲ Θησεὺς τῷ πατρὶ λέγει·
«Ἐγὼ εἰς τὴν Κρήτην πλέω
καὶ τὸν Μινώταυρον ἀποκτείνω.»
ἐν + dat. in
ὁ λαβύρινθος doolhof, labyrint
οἰκεῖ woont
οἱ Ἀθηναῖοι de Atheners
τῷ Μίνῳ aan Minos
ἑπτά zeven
ἐσθίει eet
τῷ πατρί tegen zijn vader
Vertaling regel 1-8: Minos is koning van Kreta. In het labyrint woont de Minotauros. De Atheners sturen Minos zeven jongemannen en zeven meisjes. Want de Minotauros eet de jongeren. Maar Theseus zegt tegen zijn vader: 'Ik vaar naar Kreta en dood de Minotauros.'
Tip: laat leerlingen in regel 7-8 de uitgang -ω zoeken: dat is de eerste persoon (ik). Het woord ἐγώ is eigenlijk niet nodig; het staat er voor nadruk: ik, en niemand anders. Het praesens kun je hier ook vertalen met 'ik ga varen'. Volgens Plutarchos (Theseus 17) meldt Theseus zich vrijwillig. Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6A Ontvangst op Kreta (2)
Ὁ δὲ Αἰγεὺς δακρύει.
10
Τὸ πλοῖον μέλαν ἱστίον ἔχει·
ὁ δὲ πατὴρ τῷ Θησεῖ λευκὸν ἱστίον δίδωσιν.
Τὸ λευκὸν ἱστίον τῆς νίκης σημεῖον.
Οἱ νέοι εἰς τὴν Κρήτην πλέουσιν.
Ἡ δὲ Ἀριάδνη τοῦ βασιλέως κόρη ἐστίν.
15
Ἡ Ἀριάδνη τὸν Θησέα βλέπει
καὶ εὐθὺς φιλεῖ.
τὸ πλοῖον schip
μέλαν (onz.) zwart
τὸ ἱστίον zeil
λευκός wit
δίδωσιν geeft
τὸ σημεῖον teken
ἡ νίκη overwinning
τοῦ βασιλέως van de koning
ἡ κόρη dochter
Vertaling regel 9-16: Maar Aigeus huilt. Het schip heeft een zwart zeil; maar de vader geeft Theseus een wit zeil. Het witte zeil (is) het teken van de overwinning. De jongeren varen naar Kreta. Ariadne is de dochter van de koning. Ariadne ziet Theseus en wordt meteen verliefd op hem.
Tip: het zwarte zeil is een teken van rouw. Volgens Plutarchos (Theseus 17) moet de stuurman bij een goede afloop het witte zeil hijsen. Vraag de klas te onthouden wat er met de zeilen gebeurt: in tekst 7C komt het terug. In regel 12 ontbreekt ἐστίν, net als in tekst 3A; in regel 16 ontbreekt het lijdend voorwerp (hem). Beide vul je in het Nederlands aan. Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
K E N N I S
1
Welke persoon is de vorm πλέω in deze zin?
Ἐγὼ εἰς τὴν Κρήτην πλέω.
1e persoon enkelvoud (ik)
3e persoon enkelvoud (hij)
1e persoon meervoud (wij)
2e persoon enkelvoud (jij)
Antwoord A: de uitgang -ω hoort bij ik; ἐγώ bevestigt dat. Wie 3e persoon enkelvoud kiest, ziet het verschil tussen -ω en -ει (uit les 3) niet. Wie 1e persoon meervoud kiest, denkt aan 'wij' omdat er veertien jongeren meegaan; de uitgang zou dan -ομεν zijn. Doorvraag: hoe zeg je 'wij varen'? (πλέομεν)
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
H E T P R A E S E N S : A L L E P E R S O N E N
Aan de uitgang van een Grieks werkwoord zie je wie iets doet. Een los woord voor 'ik' of 'jij' is dus niet nodig.
Bij πέμπω komen de uitgangen direct achter de stam.
Bij φιλέω eindigt de stam op -ε. Die ε smelt samen met de uitgang: φιλέει wordt φιλεῖ. Zo gaat ook οἰκέω (wonen).
sturen
houden van
ik
πέμπω
φιλῶ
jij
πέμπεις
φιλεῖς
hij, zij
πέμπει
φιλεῖ
wij
πέμπομεν
φιλοῦμεν
jullie
πέμπετε
φιλεῖτε
zij (mv.)
πέμπουσι(ν)
φιλοῦσι(ν)
O N T H O U D
πέμπω, πέμπεις, πέμπει, πέμπομεν, πέμπετε, πέμπουσι(ν). Bij φιλέω smelt de ε samen met de uitgang: φιλέει wordt φιλεῖ.
Grammatica: het praesens in alle personen kwam in les 4 al aan bod; hier oefenen we het opnieuw en komen de samengetrokken werkwoorden op -έω erbij. De woordenboekvorm van φιλῶ is φιλέω. Laat leerlingen de rijen hardop vervoegen en bij φιλέω steeds de samentrekking benoemen: ε + ω wordt ω, ε + ει wordt ει, ε + ο wordt ου. Let op: πλέω trekt alleen samen als er ε of ει volgt (πλεῖς, πλεῖ, πλεῖτε, maar πλέομεν, πλέουσι). Doorvraag: welke werkwoorden in de tekst zijn samengetrokken? (οἰκεῖ, φιλεῖ) Image credit: LessonUp
Vul de goede vorm van het werkwoord in.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
K E N N I S
2
Ἐγὼ τὸ ἱστίον βλέπω.
Σὺ μέλαν ἱστίον ἔχεις.
Οἱ Ἀθηναῖοι τοὺς νέους πέμπουσιν.
Antwoord: βλέπω (bij ἐγώ hoort -ω), ἔχεις (bij σύ hoort -εις), πέμπουσιν (meervoudig onderwerp, -ουσι). Vertaling: ik zie het zeil; jij hebt een zwart zeil; de Atheners sturen de jongeren. Wie βλέπει of ἔχει kiest, kijkt niet naar het onderwerp ἐγώ of σύ. Wie πέμπομεν kiest, vertaalt οἱ Ἀθηναῖοι als 'wij Atheners'.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Theseus zegt tegen Ariadne: 'Wij varen naar Athene.' Welke vorm hoort daarbij?
πλέουσιν
πλέω
πλέομεν
πλεῖτε
Antwoord C: πλέομεν, eerste persoon meervoud (-ομεν). πλέουσιν is 'zij varen', πλέω 'ik vaar', πλεῖτε 'jullie varen'. Wie πλέουσιν kiest, denkt bij 'wij' aan een groep, maar ziet niet dat de spreker er zelf bij hoort. Wie πλεῖτε kiest, ziet de samentrekking en raakt de persoon kwijt: -ετε is jullie.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Σὺ εἰς τὴν Κρήτην πλεῖς· ἐγὼ δὲ δακρύω.
Vertaling: jij vaart naar Kreta, maar ik huil. Aigeus zegt dit tegen Theseus. πλεῖς is samengetrokken uit πλέ-εις, net als φιλεῖς. Wie 'hij vaart' vertaalt, ziet de -ς van de tweede persoon over het hoofd.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ Μινώταυρος τοὺς νέους ἐσθίει, ἐγὼ δὲ τὸν Μινώταυρον ἀποκτείνω.
Vertaling: de Minotauros eet de jongeren, maar ik dood de Minotauros. Let op het verschil tussen ἐσθίει (hij) en ἀποκτείνω (ik). Extra voor snelle leerlingen: zet de tweede helft in de tweede persoon enkelvoud (σὺ δὲ τὸν Μινώταυρον ἀποκτείνεις).
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Drie woorden uit deze les leven nog in het Nederlands.
ὁ βασιλεύς
koning
basiliek, basilicum
ἡ παρθένος
meisje, maagd
Parthenon
νέος
jong, nieuw
neon, neologisme
Grieks in het Nederlands: een basiliek was eerst een koninklijke zuilenhal (βασιλικὴ στοά); basilicum is het koninklijke kruid. Het Parthenon is de tempel van Athena Parthenos, de maagd. Neon betekent letterlijk 'het nieuwe' (gas), een neologisme is een nieuw woord. Doorvraag: ken je nog een woord met neo-? Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
T O E P A S S I N G
6
Theseus kiest zelf om naar het monster te gaan. Zou jij dat doen voor je stad? Waarom wel of niet?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: Theseus is de zoon van de koning en wil laten zien dat hij een held is; hij wil zijn stad verlossen van de schatting; zijn vader is bang hem te verliezen. Vergelijk met Herakles: die moest zijn opdrachten doen, Theseus kiest zelf.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Theseus en Aigeus vertellen
Uitgangen praesens herkennen
Zinnen met ik, jij en wij vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 6B
De draad van Ariadne
Niemand vindt de weg uit het labyrint. Ariadne heeft een slim plan om Theseus te helpen.
G R A M M A T I C A
Werkwoord: εἰμί 'zijn', gebiedende wijs en aangesproken persoon (vocativus)
Vooruitblik: 6B De draad van Ariadne. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Johann Heinrich Tischbein, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp