L E S 6
Theseus en de Minotauros
Tekst 6C
De redding
Theseus moet een monster verslaan en daarna de uitgang terugvinden. Lukt dat in het donker?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 6
Theseus en de Minotauros
Tekst 6C
De redding
Theseus moet een monster verslaan en daarna de uitgang terugvinden. Lukt dat in het donker?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 6 Theseus en de Minotauros, tekst 6C De redding. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: Antoine-Louis Barye, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6C De redding
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe een Minoïsch paleis eruitzag en welke rol de stier speelde.
2
Je kunt vrouwelijke woorden op -os zoals ἡ νῆσος herkennen.
3
Je kunt attributief en predicatief gebruik herkennen en vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Oog in oog met het monster
Theseus staat in het donkere labyrint tegenover de Minotauros. Volgens de oude schrijver Apollodoros heeft hij geen wapen bij zich. Hoe verslaat hij het monster?
Met een list van Daidalos
Hij laat het verdwalen
Met zijn blote vuisten
Met een speer van Ariadne
Startvraag: bij Apollodoros (Epitome 1, 9) doodt Theseus de Minotauros met zijn vuisten. Op vazen en in latere kunst heeft hij vaak een zwaard of een knots. Een list van Daidalos is wel de draad, maar die helpt bij het terugvinden van de weg, niet bij het gevecht. Op de foto: een munt uit Knossos met het labyrint. Doorvraag: waarom zou een Griekse schrijver Theseus zonder wapen laten vechten? (vergelijk Herakles en de leeuw) Image credit: Bautsch, CC0, Wikimedia Commons
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
De Minoïsche paleizen
Het grootste paleis staat in Knossos. Het heeft honderden kamers op meerdere verdiepingen, met trappen, gangen, binnenplaatsen en voorraadkamers vol kruiken met olie en graan.
Latere Grieken zagen de ruïnes met al die gangen. Misschien ontstond zo het verhaal van het labyrint. Het woord hangt misschien samen met labrys, de dubbele bijl die je overal in het paleis ziet.
Achtergrond: de rode zuilen en de stierfresco bij de noordingang zijn reconstructies van Arthur Evans; de zuilen liepen naar beneden smaller toe. Het paleis had geen stadsmuur, wat laat zien dat de Minoërs zich op hun eiland veilig voelden. Doorvraag: waarom zou een paleis zoveel voorraadkamers nodig hebben? Image credit: Mustang Joe, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6C Woorden
Grieks
betekenis
ἡ νῆσος
eiland (vrouwelijk!)
ἡ νύξ
nacht
τὸ θηρίον
(wild) dier, monster
φεύγω
ik vlucht
σῴζω
ik red
Grieks
betekenis
ἀκολουθέω + dat.
ik volg
ἰσχυρός
sterk
καλός
mooi
σκοτεινός
donker
ἐκ (ἐξ) + gen.
uit
Leerwoorden tekst 6C. Bij de bijvoeglijke naamwoorden staat alleen de mannelijke vorm; ze gaan als καλός, καλή, καλόν (na ρ staat in het vrouwelijk een α: ἰσχυρά). Wijs op ἡ νῆσος: de uitgang lijkt mannelijk, maar het lidwoord laat zien dat het woord vrouwelijk is. ἀκολουθέω heeft een dativus bij zich (τῷ μίτῳ, de draad volgen). ἐξ staat voor een klinker. Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6C De redding (1)
Theseus gaat het labyrint binnen. De draad van Ariadne rolt achter hem af.
1
Σκοτεινὸς ὁ λαβύρινθος.
Ὁ Θησεὺς τὸν μίτον ἔχει καὶ βαδίζει.
Ἐξαίφνης τὸν Μινώταυρον βλέπει.
Τὸ θηρίον ἰσχυρὸν καὶ δεινόν.
5
Ὁ δὲ Θησεὺς οὐ φεύγει·
ταῖς πυγμαῖς τὸ θηρίον τύπτει
καὶ ἀποκτείνει.
Ἔπειτα τῷ μίτῳ ἀκολουθεῖ.
ἐξαίφνης plotseling
ταῖς πυγμαῖς met zijn vuisten
τύπτει slaat
τῷ μίτῳ de draad (dativus)
Vertaling regel 1-8: Het labyrint (is) donker. Theseus heeft de draad en loopt. Plotseling ziet hij de Minotauros. Het monster (is) sterk en gevaarlijk. Maar Theseus vlucht niet: hij slaat het monster met zijn vuisten en doodt het. Daarna volgt hij de draad.
Tip: in regel 1 en 4 ontbreekt ἐστίν. Je ziet aan de plaats van het bijvoeglijk naamwoord (buiten lidwoord en zelfstandig naamwoord) dat je 'is' moet invullen: dat is predicatief gebruik, de grammatica van vandaag. Bron: Apollodoros, Epitome 1, 9; Plutarchos, Theseus 19. Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Tekst 6C De redding (2)
Ἡ Ἀριάδνη πρὸς τῇ θύρᾳ μένει.
10
Οὕτως ὁ Θησεὺς τοὺς νέους σῴζει.
Ἐν τῇ νυκτὶ εἰς τὰ πλοῖα φεύγουσιν,
καὶ ἡ Ἀριάδνη τῷ Θησεῖ ἀκολουθεῖ.
Οἱ Ἀθηναῖοι ἐκ τῆς Κρήτης πλέουσιν.
Ἔπειτα εἰς τὴν Νάξον ἥκουσιν.
15
Ἡ Νάξος νῆσος καλή.
πρὸς τῇ θύρᾳ bij de deur
οὕτως zo
ἐν τῇ νυκτί 's nachts
ἥκουσιν komen aan
ἡ Νάξος Naxos (eiland)
Vertaling regel 9-15: Ariadne wacht bij de deur. Zo redt Theseus de jongeren. 's Nachts vluchten ze naar de schepen, en Ariadne volgt Theseus. De Atheners varen weg uit Kreta. Daarna komen ze aan op Naxos. Naxos (is) een mooi eiland.
Tip: Ἡ Νάξος is net als ἡ νῆσος een vrouwelijk woord op -ος. Volgens Plutarchos (Theseus 19) maakt Theseus vóór de vlucht gaten in de schepen van de Kretenzers, zodat ze hem niet kunnen achtervolgen. Doorvraag: waarom vluchten ze juist 's nachts? Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
K E N N I S
1
Hoe vindt Theseus de weg terug uit het labyrint?
Ariadne roept hem vanaf de deur
Hij volgt de draad van Ariadne
Daidalos wijst hem de uitgang
Hij kent het labyrint al
Antwoord B: in regel 8 staat τῷ μίτῳ ἀκολουθεῖ, hij volgt de draad. Ariadne wacht wel bij de deur (regel 9), maar roept niet. Daidalos geeft het idee, maar is er zelf niet bij. Doorvraag: in welke naamval staat τῷ μίτῳ, en waarom?
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Verering van de stier
Op Kreta speelt de stier een grote rol. Op fresco's springen jongeren over de rug van een stier: de stierensprong. Was het een sport of een ritueel voor de goden? Dat weten we niet.
Ook de mythe draait om een stier. Poseidon stuurt Minos een prachtige stier om te offeren. Minos houdt hem zelf; als straf krijgt zijn vrouw Pasiphaë een kind dat half stier is: de Minotauros.
Achtergrond: Apollodoros 3, 1, 3-4. De fresco (Heraklion, rond 1450 voor Christus) laat drie fasen van de sprong zien: grijpen bij de hoorns, de salto over de rug, de landing. De lichte figuren worden vaak als meisjes uitgelegd, de donkere als jongens. Doorvraag: zie je een verband tussen deze fresco en het verhaal van de veertien jongeren? Image credit: Jebulon, CC0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
W O O R D E N O P - O S E N P R E D I C A T I E F G E B R U I K
Sommige woorden op -os zijn vrouwelijk: ἡ νῆσος, ἡ ὁδός (weg), ἡ παρθένος. Ze gaan als ὁ θεός, maar met een vrouwelijk lidwoord: τὴν νῆσον, τῆς νήσου, τῇ νήσῳ.
Attributief: het bijvoeglijk naamwoord staat binnen het lidwoord-blok. Vertaal: het mooie eiland.
Predicatief: het staat erbuiten. Vertaal met 'is': het eiland is mooi.
Grieks
vertaling
ἡ καλὴ νῆσος
het mooie eiland
ἡ νῆσος ἡ καλή
het mooie eiland
ἡ νῆσος καλή
het eiland is mooi
καλὴ ἡ νῆσος
het eiland is mooi
O N T H O U D
Staat het bijvoeglijk naamwoord buiten het blok van lidwoord en zelfstandig naamwoord, dan vul je 'is' in.
Grammatica: laat leerlingen bij elke rij met een boogje aangeven wat bij het lidwoord hoort. In de tekst staan twee predicatieve zinnen zonder ἐστίν (regel 1 en 4). Zonder lidwoord kan καλὴ νῆσος allebei betekenen: 'een mooi eiland' of 'een eiland is mooi'; dan beslist de zin. Doorvraag: hoe zeg je 'de donkere nacht'? (ἡ σκοτεινὴ νύξ) Image credit: LessonUp
Attributief of predicatief? Vul in.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
K E N N I S
2
ὁ ἰσχυρὸς Θησεύς: ἰσχυρός staat attributief.
ὁ λαβύρινθος σκοτεινός: σκοτεινός staat predicatief.
De vertaling is dus: het labyrint is donker.
Antwoord: attributief (de sterke Theseus), predicatief (het labyrint is donker), is. Wie bij de tweede ook attributief invult, kijkt alleen of er een lidwoord staat en niet waar het bijvoeglijk naamwoord staat. 'was' kan niet: het Grieks heeft hier geen verleden tijd.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
Welke Griekse woordgroep betekent: het eiland is mooi?
ἡ καλὴ νῆσος
ἡ νῆσος ἡ καλή
καλὴ νῆσος
ἡ νῆσος καλή
Antwoord D: καλή staat buiten het blok ἡ νῆσος, dus predicatief: het eiland is mooi. A en B zijn attributief (het mooie eiland); B lijkt op D, maar het tweede lidwoord ἡ trekt καλή binnen het blok. C heeft geen lidwoord en betekent meestal 'een mooi eiland'.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Σκοτεινὴ ἡ νύξ· οἱ δὲ νέοι εἰς τὰ πλοῖα φεύγουσιν.
Vertaling: de nacht is donker; en de jongeren vluchten naar de schepen. Σκοτεινή staat predicatief vooraan, dus vul je 'is' in. Wie 'de donkere nacht' vertaalt, ziet niet dat het bijvoeglijk naamwoord buiten het lidwoord staat.
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ ἀνδρεῖος Θησεὺς τὸ θηρίον ἀποκτείνει· σοφὴ γὰρ ἡ Ἀριάδνη.
Vertaling: de dappere Theseus doodt het monster, want Ariadne is slim. In de eerste helft staat ἀνδρεῖος attributief (de dappere), in de tweede σοφή predicatief (is slim). Extra: maak van de eerste helft ook een predicatieve zin (ἀνδρεῖος ὁ Θησεύς).
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Ook deze Griekse woorden leven nog in het Nederlands.
ἡ νῆσος
eiland
Peloponnesos, Polynesië, Indonesië
ὁ μίτος
draad
mitose, mitochondriën
ἡ ὁδός
weg
methode, periode
Grieks in het Nederlands: de Peloponnesos is het eiland van Pelops; Polynesië betekent 'veel eilanden' (πολύς komt in les 7). Bij mitose, de celdeling, zie je onder de microscoop draadjes; mitochondriën zijn 'draadkorreltjes' in de cel. Een methode is letterlijk een weg (ἡ ὁδός) naar iets toe. Doorvraag: wat betekent dan Micronesië? Image credit: LessonUp
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
T O E P A S S I N G
6
Theseus wordt de held genoemd. Maar zonder Ariadne kwam hij nooit uit het labyrint. Wie is de echte held?
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: Theseus vecht en riskeert zijn leven; Ariadne bedenkt (met Daidalos) de oplossing en verraadt haar familie; zonder elkaar was het niet gelukt. Doorvraag: waarom vertellen verhalen vaak maar over één held?
L E S 6 · T H E S E U S E N D E M I N O T A U R O S
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Paleizen en de stier vertellen
Vrouwelijke woorden op -os
Attributief en predicatief vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 7A
Theseus en Ariadne op Naxos
Theseus en Ariadne vluchten samen van Kreta. Op het eiland Naxos gaat het mis.
G R A M M A T I C A
νοῦς, μέγας en πολύς
Vooruitblik: 7A Theseus en Ariadne op Naxos. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Angelica Kauffmann, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp