Opstand in de Nederlanden - 4DS - ok

• Geschiedenis
• Secundair onderwijs

De politiek van Filips II leidt tot een scheuring in de Nederlanden

Hoofdvraag:

Waarom en hoe vielen de 17 Provinciën uiteen in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden in de 16e-17e eeuw? Wat waren de gevolgen?

Vergelijking Vlaamse en Nederlandse Canon

Het woord 'canon' (met de klemtoon op de eerste lettergreep: de Cánon) betekent oorspronkelijk 'richtlijn' of 'maatstaf' en in die zin is het hier bedoeld: de Canon gaat over culturele en historische onderwerpen die we als samenleving belangrijk genoeg vinden om aan nieuwe generaties en nieuwe inwoners mee te geven.

Beide canons behandelen:

religieuze spanningen, de Beeldenstorm, de rol van Filips II

De Nederlandse Canon legt vooral de nadruk op:

- religieuze verdeeldheid tussen katholieken en protestanten

- de vervolging van protestanten door Filips II

- de strijd tegen zijn tirannie

focus op de weg naar onafhankelijkheid

De Vlaamse Canon legt meer nadruk op:

economische crisis

sociale spanningen (bv. textielarbeiders)

kenmerken van een burgeroorlog

focus op interne verdeeldheid

Besluit:

De Nederlandse Canon benadrukt vooral de godsdienstige en politieke strijd tegen Filips II,

terwijl de Vlaamse Canon meer aandacht heeft voor sociale en economische oorzaken van de opstand.

We weten dus:

- Politieke redenen van onrust 

- Religieuze redenen van onrust

- Economische redenen van onrust

Centralisatiepolitiek van de vorst

Beleid van Filips II valt niet goed bij stedelijke elite en adel (vervreemding)

Belastingen

Plakkaten en inquisitie tegen protestantisme

Belastingen

Vlaamse Textielnijverheid krijgt zware concurrentie

Inflatie

Stijgende werkloosheid

Klimaat zorgt voor stijgende graanprijzen

Lees nu de lestekst p.31/32: oorzaken van de verdeeldheid

geuzen

Berlaymont zei dit in het Frans: 'N'ayez pas peur, Madame, ce ne sont que des gueux?' De term 'gueux' betekent 'bedelaars'.

Welke 2 verzoeken richtten de edelen aan Filips II via de landvoogdes?

(1) het opheffen van de vervolging van de protestanten door de inquisitie en plakkaten

(2) het samenroepen van de Staten-Generaal om nieuwe voorschriften vast te leggen.

Getuigenverklaringen

Onderzoeksvraag: 

Hoe gebruikten de protestanten prenten en illustraties als propagandamiddel ten tijde van de Beeldenstorm’?

Visuele Bron

Onbekende auteur/1566/Beeldenstorm

Voor Beeldenstorm

Visuele Bron

Frans Hogenberg/1566/Beeldenstorm

Tegen Beeldenstorm

Mening

Ja - Duivel

Mening

Ja - het maakte niet uit hoeveel mensen het als kunst beschouwden

Bruikbaar? Betrouwbaar?

Bruikbaar: Ja

Betrouwbaar: De bron is eerder betrouwbaar voor de onderzoeksvraag want  je onderzoekt hoe protestanten propaganda gebruiken ten tijde van de Beeldenstorm - auteur is protestants én tijdgenoot.

Bron is wel heel subjectief - maar net daarom bruikbaar voor de vraag.

Bruikbaar? Betrouwbaar?

Neen - geeft de tegenstand 

Hoe verspreidde de Beeldenstorm zich?

Startte in Frans Vlaanderen en verspreidde zich in enkele weken naar het Noorden van Nederland.

Ze beperkte zicht tot een strook van vernieling van Zuid naar Noord

Executies

+1100 

o.m. Graaf van Egmont en Graaf van Horne

Belastingen

Vaste belastingen (tiendepenning) werd ingevoerd zonder toestemming van de gewesten

Spaanse Furie

Pacificatie van Gent

Koning Filips II slaagde er niet in de Spaanse militairen op tijd hun soldij te betalen. Sommige soldaten hadden al tweeënhalf jaar geen soldij ontvangen. Het koninklijke Spaanse leger besloot daarom om zelf het een en ander bij elkaar te roven uit Antwerpen.

Op 4 november, omstreeks half één in de middag, drongen Spaanse soldaten woningen binnen. Ze doodden talrijke inwoners, verkrachtten op grote schaal vrouwen en stalen het geld en de sieraden die ze op hun pad tegenkwamen. Drie dagen lang werd Antwerpen geplunderd, waarbij men niemand spaarde. In de stad aanwezige Waalse en Duitse soldaten, die betaald waren om de stad te verdedigen, sloten zich aan bij de Spaanse muiters en deden met ze mee.

Bron: Historiek.nl

Op 8 november 1576 ondertekenen de zeventien opstandige gewesten de Pacificatie van Gent. Eensgezind bepaalde men dat de Spaanse troepen de Nederlanden moesten verlaten. De ondertekening vond enkele dagen na de Spaanse Furie plaats, waarbij Spaanse troepen een bloedbad hadden aangericht in de stad Antwerpen.

www.standaard.be

Unie Van Atrecht (1579)

• Zuidelijke gewesten
  
• Katholiek
• Vrede met Filips II
• Unie van Atrecht

Unie van Utrecht

• Noordelijke gewesten
• Protestant/calvinistisch
  
• Trouw aan Willem van Oranje

Wat zijn, volgens de Akte van Verlatinge (zie vorige slide) , de twee plichten van een goede vorst?

Wat verklaren de Gewesten van de Nederlanden hier?
Hoe noemen ze hun vorst hier?

1. Filips II is een goede vorst die het beste voorheeft met zijn onderdanen. Hij wordt geliefd genoemd.
2. Filips II heeft geen recht op macht over de Nederlanden indien hij zijn bewind verder zet. Als hij verandert, mag hij blijven. Hij wordt een windhaan genoemd.
3. Filips II is een slechte vorst en moet vermoord worden en vervangen door zijn zoon. Hij wordt een moordenaar genoemd.
4. Filips II heeft geen recht op macht over de Nederlanden. Hij wordt een tiran genoemd.

De kernboodschap staat in de laatste zin. Wat is die boodschap?

In 2014 kwam president Obama dit document bekijken in het Rijksmuseum. Waarom is dit document historisch zo belangrijk?

1. Het is geschreven door Willem Van Oranje en Obama is een afstammeling van hem.
2. De Amerikaanse grondwet is deels geïnspireerd op deze akte.
3. Het is het enige document uit de 16e eeuw dat bewaard is gebleven.
4. Obama is gek op historische artefacten

Willem van Oranje

Willem van Oranje

- Willem van Oranje wordt Calvinistisch en aangeduid als leider van de opstandelingen

- Filips II verklaarde in 1580 Willem van Oranje vogelvrij

- Willem van Oranje publiceerde de Apologie, om zichzelf te verdedigen

- 1584: Willem van Oranje wordt doogeschoten door Balthazar Gerards

Val van Antwerpen 1585

Val van Antwerpen (1585)

De Spaanse gouverneur-generaal Farnese heroverde de Zuidelijke Nederlanden. De volledige herovering lukte niet omdat hij daarna met zijn troepen de Armada moest ondersteunen in de strijd tegen Engeland en later tegen Frankrijk om de dochter van Filips II op de troon te zetten. Beide ondernemingen mislukten.

Calvinistische Republiek der Verenigde Provinciën (1588)

Confederatie - losse verbintenis tussen zelfstandige gewesten Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Friesland, Groningen en Drenthe. Het bestuur was in handen van de Staten-Generaal die uit afgevaardigden van de verschillende gewesten samengesteld was en verantwoordelijk was voor de buitenlandse politiek en landsverdediging.

De republiek had een zeemacht en een landleger waarmee een reeks steden en vestingen werden veroverd. Dit leverde hen de erkenning op als onafhankelijke staat door Engeland en frankrijk.

1598: Zuidelijke Nederlanden olv Albrecht en Isabella

In 1598 schonk Filips II bij zijn dood de Nederlanden aan zijn dochter Isabella, de echtgenote van aartshertog Albrecht van Oostenrijk. De oorlog duurde voort.

Spaanse Armada

'Brain drain'

vrede...

• Verlies van de Spaanse Armada (1588)
  
  
• 1609-1621: Twaalfjarig bestand
  
  
• 1648 Vrede van Münster

1588 Republiek der 7 Provinciën

vs. De Spaanse Nederlanden

• Republiek: geen koning, maar burgerbestuur.
  
• Ieder 7 provinciën/gewesten bestuurd door provinciale staten.
• Spaanse Nederlanden onder bestuur van de Spaanse vorst.

Wat was het gevolg van de vrede van Munster?

Scheiding

Noorden protestants

Zuiden Katholiek

Gevolgen vandaag?

politiek: landen België en Nederland verwijzen naar verdeling toen

religieus: protestantse noorden (Nederland) vs katholieke zuiden (België)

Oorzaken van de verdeeldheid

• De toenemende centralisatiepolitiek van Filips II zorgt voor frustratie bij de adel.

• Religieuze spanningen nemen toe door de verspreiding van het protestantisme en de strenge vervolging.

• Economische crisis (werkloosheid, stijgende graanprijzen) en nieuwe belastingen zorgen voor sociale onrust.

Er ontstaat groeiende oppositie in de Nederlanden.

Smeekschrift der Edelen (1566)

Edelen vragen aan Filips II:

- opschorting van de kettervervolging

- afschaffing van de inquisitie

Gevolg:

Tijdelijke versoepeling van de vervolging

Protestanten treden openlijk op via hagepreken

Dit leidt tot de Beeldenstorm (1566)

Na de hagepreken vernielen calvinisten katholieke beelden, kerken en kloosters; de Beeldenstorm verspreidt zich van de Zuidelijke naar de Noordelijke Nederlanden.

Protest tegen de katholieke kerk en vervolging → begin van de opstand tegen Filips II.

Reactie: Alva en de Bloedraad

Filips II reageert op de Beeldenstorm door de hertog van Alva als landvoogd naar de Nederlanden te sturen. Hij richt de Raad van Beroerten of Bloedraad op om de opstandelingen te bestraffen en laat verschillende edelen (o.a. Horne en Egmont) executeren.

Gevolg

De harde repressie en nieuwe belastingen leiden in 1568 tot een gewapende opstand (Tachtigjarige Oorlog), die uitgroeit tot een burgeroorlog tussen inwoners van de Nederlanden (katholieken vs. protestanten, aanhangers van Filips II vs. opstandelingen). Na de plundering van Antwerpen tijdens de Spaanse Furie (1576) verenigen de gewesten zich in de Pacificatie van Gent om zich gezamenlijk tegen Spanje te verzetten, maar deze eenheid valt later uiteen in de Unie van Atrecht (zuidelijke, katholieke gewesten die zich met Filips II verzoenen) en de Unie van Utrecht (noordelijke, protestantse gewesten die het verzet voortzetten).

Plakkaat van Verlatinghe (1581)

De Staten-Generaal van de zeven noordelijke gewesten zetten Filips II af als hun vorst omdat hij hun rechten en privileges niet respecteert en hen niet beschermt. Ze beschouwen hem als een tiran en verklaren dat een vorst in dat geval mag worden afgezet. Na de Val van Antwerpen (1585), de laatste grote herovering door Spanje in de Zuidelijke Nederlanden, vluchten veel protestanten, intellectuelen en ondernemers naar het noorden. Zo ontstaat in 1588 de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën.

1648

Met de Vrede van Münster komt er een einde aan de Tachtigjarige Oorlog. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden wordt officieel erkend als onafhankelijke staat, terwijl de Zuidelijke Nederlanden onder Spaans bestuur blijven.

Gevolgen van de scheiding

De Nederlanden worden definitief opgesplitst in:

• de Noordelijke Nederlanden → onafhankelijke Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
• de Zuidelijke Nederlanden → blijven onder Spaans bestuur

Er ontstaat een religieuze scheiding:

• Noorden → overwegend protestants
• Zuiden → katholiek

Veel intellectuelen, kunstenaars, ondernemers,...

migreren van de Zuidelijke naar de Noordelijke Nederlanden

Dit zorgt voor een brain drain in het zuiden en versterkt de economie en cultuur in het noorden

Spaanse Furie

Pacificatie van Gent: eenheid in verzet