Mediawijsheid en AI (Beeld & Geluid) - De nieuwe lesbewerker

• New lesson editor
• Mediawijsheid
• Middelbare school
• vmbo t, mavo, havo, vwo
• Leerjaar 1-6

Instructions

DISCLAIMER: 

Deze les is gemaakt in de nieuwe lesbewerker. 

De les liever gebruiken in de klassieke lesbewerker? 

Klik dan hier.

Afbeelding

Reihaneh Golpayegani, Telling Tales

https://betterimagesofai.org

Mediawijsheid & AI:

Hoe leer je bewust en kritisch omgaan met artificial intelligence?

Co-funded by the

Erasmus+ Programme

of the European Union

Welkom bij deze les! 

Vandaag duiken we in een onderwerp dat ons allemaal aangaat: artificiële intelligentie, oftewel AI. 

De laatste jaren is AI steeds meer een onderdeel van ons dagelijks leven geworden en heeft het een enorme invloed op hoe we informatie ontvangen en verwerken. 

ADVIES VOOR START LES:

Laat studenten ter voorbereiding de SchoolTV-chatbot doornemen. 

De chatbot licht stap voor stap toe hoe AI precies werkt en hoe bepaalde  input de output beïnvloedt. 

Deze tool is gebaseerd op de EDUBOX Artificiële Intelligentie van VRT.

Voordat je van start gaat…

• Bekijk de docententeksten en activerende vragen per slide.

• Bepaal je eigen leerdoelen voor jouw les.

• Check de mediafragmenten en online tools (o.a. Slide 7 & 15). Als ze niet openen neem contact op met https://beeldengeluidopschool.nl/

• Print de werkbladen voor de groepsopdracht op Slide 13.

• Meer mediafragmenten over Ai vind je ook op beeldengeluidopschool.nl

• Wil je op de hoogte blijven? Meld je dan aan voor Lesmateriaal AI dan ontvang je actuele mediafragmenten die bij de kerndoelen Digitale Geletterdheid.

DISCLAIMER:

Deze les is gemaakt in de nieuwe lesbewerker.

De les liever gebruiken in de klassieke lesbewerker? Klik dan hier.

INSTRUCTIES

Slide 3 t/m 7 dienen ter voorbereiding voor de docent.

De klassikale les begint vanaf slide 8.

Maak

opdracht

Media

fragment

Optionele slide

Klassikaal

bespreken

Extra informatie bij slide

AI & Mediawijsheid

INTRODUCTIE

BENEDMO heeft in samenwerking Beeld & Geluid een les over Mediawijsheid & AI  ontwikkeld voor bovenbouw voortgezet onderwijs. In deze les duiken de leerlingen in de snelle ontwikkeling van artificiële intelligentie (AI) en de impact daarvan op het informatielandschap en onze mediaconsumptie. Van gepersonaliseerde aanbevelingen tot  gegenereerde beelden: AI speelt een steeds prominentere rol in hoe leerlingen informatie consumeren en hoe de wereld zich aan hen presenteert.

De les bestaat uit klassengesprekken, opdrachten en fragmenten uit het archief van Beeld & Geluid. In het eerste deel van de les reflecteren leerlingen op het beeld dat zij van AI hebben en hoe media hierover berichten. Met als doel om samen met de leerlingen een genuanceerd beeld te vormen, vanuit de centrale vraag: Hoe gebruiken wij Ai? 

In het tweede deel staat de betrouwbaarheid van informatie centraal. Wat doet een deepfake met het  vertrouwen van jongeren in beeld? Zijn ze zich bewust van mogelijke  vooroordelen in AI-data en de gevolgen daarvan? En wat betekent de ontwikkeling van generatieve AI voor de kwaliteit van toekomstige informatie? 

De les stimuleert leerlingen om een kritische houding te ontwikkelen, gericht op zorgvuldig bronnengebruik en het controleren van feiten, zodat zij weloverwogen en verantwoord met AI in hun mediaconsumptie omgaan.

Afbeelding

Elise Racine, Street fair

https://betterimagesofai.org

Zie ook https://www.vrt.be/nl/edubox/catalogus

Begrippenlijst AI

In brede zin verwijst AI naar machines die zelfstandig kunnen leren en handelen. Deze machines kunnen zelf beslissingen nemen, zoals ook dieren en mensen dat doen.

Artificiële intelligentie (AI)

Vorm van AI die nieuwe content (tekst, afbeeldingen, video's, code) kan creëren in plaats van alleen bestaande data te analyseren of classificeren.

Generatieve AI

Een methode om computersystemen te leren van data, zonder expliciet geprogrammeerd te zijn voor elke taak. Het 'leert' door patronen te herkennen in grote hoeveelheden gegevens.

Machine Learning

Een computerprogramma dat een menselijk gesprek kan voeren, via tekst of spraak. Vaak gebaseerd op Generatieve AI (zoals Large Language Models).

Chatbot

Een hyperrealistische, gesynthetiseerde afbeelding, audio of video die door AI is gemaakt, waarbij het lijkt alsof iemand iets zegt of doet wat in werkelijkheid niet gebeurd is.

Deepfake

Wanneer een Generatieve AI (zoals een chatbot) feitelijk onjuiste of verzonnen informatie presenteert als zijnde waar.

Hallucinatie

Een theoretische dreiging waarbij toekomstige AI-modellen getraind worden met steeds meer AI-gegenereerde data in plaats van menselijke data. Dit zou een vermindering van de kwaliteit en diversiteit van de output van AI-systemen veroorzaken. Een term die de duurzaamheid en echtheid van online content in twijfel trekt.

Model Collapse

Begrippenlijst AI

Een term voor de enorme hoeveelheid low-cost, generieke of oppervlakkige content (teksten, afbeeldingen, video's) die snel en op grote schaal door Generatieve AI wordt geproduceerd. Het benadrukt de vervlakking en de lage waarde van veel online content, waardoor het moeilijker wordt om kwalitatieve informatie te vinden

AI-pulp

Een situatie waarin een gebruiker alleen informatie ziet die overeenkomt met diens eerdere opvattingen en online gedrag, doordat algoritmes selectief content aanbieden.

Filterbubbel

Desinformatie is opzettelijk verspreide onjuiste informatie om te misleiden. AI kan de schaal, snelheid en overtuigingskracht van beide vergroten door het snel en realistisch genereren van valse content (teksten, deepfakes) en het gericht verspreiden via algoritmes. Niet de techniek an sich is misleidend, maar de manier waarop mensen ai inzetten voor manipulatieve doeleinden.

Desinformatie

Systematische fout of vooringenomenheid in een AI-model, vaak veroorzaakt doordat de trainingsdata al vooroordelen bevatten (bijv. op basis van ras, geslacht, of cultuur). Dit kan leiden tot oneerlijke of discriminerende uitkomsten in aanbevelingen of beslissingen van de AI.

Bias

Begrippenlijst MEDIAWIJSHEID

Aan het einde van deze les,

kun jij :

• De rol van AI in het informatielandschap herkennen en analyseren;

• De impact van AI op betrouwbare informatie en media kritisch evalueren;
  

• Weloverwogen keuzes maken voor verantwoord gebruik van AI in eigen informatievoorziening;

Afbeelding

Dominika Čupková & Archival Images of AI + AIxDESIG, You Might Also Like

https://betterimagesofai.org

Aan het einde van deze les,

kun jij :

• De rol van AI in het informatielandschap herkennen en analyseren;

• De impact van AI op betrouwbare informatie en media kritisch evalueren;
  

• Weloverwogen keuzes maken voor verantwoord gebruik van AI in eigen informatievoorziening;

Alvast een paar tips!

Check altijd de bronnen

Vergelijk meerdere perspectieven

Wees kritisch

op de prompt

Gebruik AI als hulpmiddel, niet als vervanging

Deel bewust

Weet je nog?

Op platformen zoals social media, zoekmachines en videodiensten bepaalt AI mede wat jij te zien krijgt, maar er zijn ook andere vormen van AI, zoals machine learning die leert van data, en generatieve AI die zelf nieuwe teksten, beelden of muziek kan maken.

AI is statistiek. Het AI systeem analyseert data, zoekt naar patronen, en berekent een voorspelling.

Die hoeft niet altijd te kloppen.

Als voorbereiding op vandaag hebben jullie thuis aan de slag kunnen gaan met de Schooltv chatbot. 

Klassikale vraag:

Wat was de opdracht precies en wat hebben jullie ontdekt?

Antwoord:

De chatbot liet al mooi zien dat AI systemen getraind zijn op data en daaruit patronen destilleren om voorspellingen te doen. Niet altijd correct, zoals sommigen van jullie misschien wel hebben ervaren.

Aanbevelingen

Visueel

gegenereerde AI

Chat bots

Ai in jouw dagelijks leven

Toelichting slide:

AI is een overkoepelende term voor diverse systemen, variërend van pragmatische AI die gespecialiseerd is in concrete taken zoals het voorspellen van verkeer of het doen van gepersonaliseerde aanbevelingen op Spotify, tot de meer opvallende Generatieve AI (GenAI), die de laatste jaren razendsnel is ontwikkeld en in staat is om zelf nieuwe content te creëren, zoals teksten (chatbots), code of unieke beelden (Instagram-visuals). 

Hoewel AI in veel onzichtbare vormen aanwezig is in ons dagelijks leven, richten we ons in deze les specifiek op Generatieve AI, aangezien deze vorm de creatieve mogelijkheden en ethische uitdagingen rondom digitale creatie en informatie direct beïnvloedt.

Zien = geloven?

Bekijk samen dit fragment

Dreamschool (NTR) - Een gastles over nepnieuws (01-04-2023)

Toelichting slide:

Nu AI zo alomtegenwoordig is, wordt het steeds belangrijker om kritisch te kijken. 

We gaan een fragment bekijken uit Dreamschool, waarin leerlingen geconfronteerd worden met een deepfake die is gemaakt van van hun docent. 

Dit fragment laat zien hoe AI ingezet kan worden om te misleiden, en hoe moeilijk het soms is om echt van nep te onderscheiden. 

Activerende vraag: 

Wat doet dit deepfake voorbeeld met jullie beeld van online beelden en video's? 

Hoe zeker ben je nog van wat je ziet?

Achtergrondinformatie over AI-gegenereerd nepnieuws:

Pointer: “Op welke plekken word je online misleid door AI-gegenereerd nepnieuws?” (14 april 2025) 

Link https://pointer.kro-ncrv.nl/op-welke-plekken-word-je-online-misleid-door-ai-gegenereerd-nepnieuws?utm_source=substack&utm_medium=email

Introductie werkblad:

AI roept vaak sterke gevoelens op. Voordat we verder duiken in de feiten, wil ik weten: hoe ervaren jullie AI? 

Welke associaties en emoties komen er bij jullie op? 

In groepjes gaan jullie aan de slag met de werkbladen. 

Kies de emotie(s) die AI bij jou oproept en licht op een post-it toe waarom. 

Daarna bespreken we dit kort klassikaal.

Let op:

Het werkblad PDF (A3 formaat) kun je vinden bij ‘bijlagen’ in LessonUp.

Na bespreken van antwoorden (verwijzingen slide 14 t/m 17)

De emoties die AI oproept, komen vaak voort uit hoe we erover praten en wat de media erover vertellen. 

Laten we eens kijken naar een paar concrete voorbeelden van die beeldvorming.

AI als emotionele steun

Luister samen dit radio-fragment:

Radio 1 - ”1 op de 10 jongeren gebruikt AI als therapeut”

Toelichting slide:

AI kan mensen een gevoel van herkenning geven of hen ondersteunen bij persoonlijke vragen. We gaan luisteren naar een fragment van Radio 1, waarin een jongen vertelt hoe hij AI gebruikt om advies te vragen en persoonlijke dingen te bespreken. 

Activerende vraag:

Hoe menselijk ervaren jullie een AI-chatbot eigenlijk? 

Gebruiken jullie AI wel eens op deze manier?

Waar ligt voor jullie de grens?

Bekijk samen deze video

….één AI-chatvraag evenveel stroom kan verbruiken als een LED-lamp die een uur brandt?

AI als emotionele steun

Toelichting slide:

Dit screenshot illustreert hoe laagdrempelig we AI-chatbots zoals Gemini of ChatGPT menselijke eigenschappen toekennen. 

Een simpel 'dankjewel!' en 'graag gedaan!' lijkt zo menselijk, maar het is een systeem dat puur op basis van data en algoritmes een respons genereert. 

Wist je dat?!

Generatieve AI (GenAI), hoewel creatief en overal zichtbaar in ons dagelijks leven, is niet kostenloos: het heeft een zware materiële voetafdruk. Wist je dat één complexe chatvraag aan een GenAI-tool evenveel stroom kan verbruiken als een LED-lamp die een uur brandt? Dit komt doordat het trainen en gebruiken van deze modellen – van een simpele chatvraag tot het genereren van een complex beeld – immense datacenters vereist. Deze centra verbruiken gigantische hoeveelheden elektriciteit, en ook miljarden liters water voor koeling, wat in droge gebieden tot lokale watertekorten kan leiden. Bovendien is de benodigde gespecialiseerde hardware afhankelijk van de winning van zeldzame grondstoffen en draagt de snelle veroudering ervan bij aan de groeiende berg e-waste. Kritische betrokkenheid bij GenAI vereist daarom inzicht in deze onzichtbare infrastructuurkosten, die vaak ten koste gaan van mens en milieu.

AI als hoop voor de toekomst

Bekijk samen dit fragment

Nieuwsuur - ”AI om administratieve lasten in de zorg te verminderen” (23-05-2025)

Toelichting slide:

Naast persoonlijke ondersteuning biedt AI ook hoop voor grote maatschappelijke vraagstukken. 

In dit Nieuwsuur-fragment zien we hoe AI een belangrijke bijdrage kan leveren aan de zorg, bijvoorbeeld bij snellere diagnoses of efficiëntere administratie. 

Het potentieel voor verbetering is enorm.

Activerende vraag: Waarvoor kan AI volgens jullie nog meer als oplossing dienen? 

Mogelijke antwoorden:

Denk aan andere sectoren zoals het bedrijfsleven, klimaatonderzoek, of bijvoorbeeld onderwijs.

Zorgen over AI

Bekijk samen dit fragment

EenVandaag ”Nederland moet zich beter voorbereiden op de impact van AI” (23-05-2025)

Toelichting slide:

Tegenover die hoopvolle beelden staan ook zorgen. In dit fragment lichten Kim Putters en Alexander Klöpping toe hoe AI onze keuzemogelijkheden, zelfbeschikking en baanzekerheid kan beïnvloeden. 

AI kan ons helpen met werkstukken, maar wat betekent het voor de toekomst van werk? Het is belangrijk om hier kritisch over na te denken.

Bruggetje naar volgende slide:

AI kan ons dus enthousiasmeren, zorgen bezorgen, hoop geven of geliefd laten voelen. 

Maar hoe zit het met de betrouwbaarheid van de informatie die we op ons beeldscherm te zien krijgen, en de invloed van AI daarop?

AI: het antwoord op al jouw vragen?

Bekijk samen dit fragment [t/m 01:26]

NOS Jeugdjournaal

“Hoe AI onze levens verandert” (24-05-2025)

Toelichting slide:

We zagen het al bij de Schooltv chatbot: AI geeft ons vaak kant-en-klare antwoorden, zonder dat we zelf door talloze bronnen hoeven te spitten. 

Dat klinkt efficiënt, maar is het ook betrouwbaar? 

Het fragment van Schooltv laat zien dat een AI-chat niet altijd correct is. AI is in essentie statistiek: het analyseert data, zoekt patronen en doet een voorspelling. 

Die hoeft niet altijd te kloppen.

Activerende vraag: Gebruiken jullie AI als de eerste bron als je iets belangrijks wilt weten? Waarom wel/niet?

Achtergrondinformatie over betrouwbaarheid van chatbots:

Elger: “BBC-onderzoek laar zien hoe slecht AI-chatbots omgaan met nieuws” (22 februari 2025) 

Link: https://www.elger.fm/bbc-onderzoek-laat-zien-hoe-slecht-ai-chatbots-omgaan-met-nieuws/?ref=elger-newsletter

AI is niet altijd neutraal…

Bekijk samen dit fragment

EenVandaag - “Discriminerende algoritmes’ (25-02-2023)

Toelichting slide:

Een cruciaal inzicht is dat AI nooit volledig neutraal is. Het is getraind op data, en als die data vooroordelen bevat, zal de AI die vooroordelen overnemen en soms zelfs versterken. 

Student Robin, zelf een vrouw van kleur, vertelt in dit fragment hoe haar gezicht niet werd herkend door antispieksoftware. 

Dit soort bias is een bekend probleem: zelfrijdende auto's herkennen mensen van kleur soms minder goed, en AI kan informatie 'hallucineren' – dat wil zeggen, feiten verzinnen die heel logisch klinken maar niet kloppen.

Bekijk samen dit fragment [06:40 - 10:22]

EenVandaag - “Hoe kunstmatige intelligentie zichzelf kapot maakt’ (27-11-2024)

Meer AI is niet altijd beter!

Stephen Kelly / Getty Images

‘Is AI-slop breaking the internet?’ The Week (06-01-2025)

Toelichting slide:

Deze illustratie visualiseert een toekomstig probleem voor AI: 'model collapse'. AI-modellen worden steeds vaker getraind op data die al door andere AI-systemen is gegenereerd. 

Dit is een vicieuze cirkel: de kwaliteit van de data neemt af, en daarmee ook de betrouwbaarheid en originaliteit van de AI-output. 

Denk aan een kopie van een kopie van een kopie: de kwaliteit én de betrouwbaarheid gaat achteruit.

Achtergrondinformatie over AI-pulp:

NRC: “AI-pulp maakt het internet nog smoezeliger” (25 februari 2025) 

Link: https://www.nrc.nl/nieuws/2025/02/25/ai-pulp-maakt-internetten-er-niet-leuker-op-a4884371

Stel je voor….

Toelichting slide:

Stel je voor dat dit een schone, heldere rivier is. Zo stellen we ons een ideale informatiestroom voor: betrouwbaar, transparant en vol waardevolle kennis. 

Een rivier waar je uit zou kunnen drinken.

Bewuste sabotage

Afbeelding: PXhere (link)

Toelichting slide:

Stel je voor dat de informatiestroom, de basis van wat wij online leren, vervuild raakt. De rivier wordt vervuild met onbetrouwbaar, misleidende, bevooroordeelde of zelfs verzonnen informatie. 

Hoe weten we dan nog wat we kunnen geloven?

Voorbeeld:

Dit onderzoek van KRO-NCRV Pointer toont aan dat dit al gebeurt:

Het zogeheten 'Pravda-netwerk' is een groep van honderden websites die elke dag duizenden pro-Russische nepberichten in verschillende talen publiceren. Deze sites zijn niet gemaakt voor mensen om te lezen, maar voor de automatische zoekprogramma's ('crawlers') die de basis-informatie verzamelen waarmee AI-chatbots worden getraind.

Omdat de AI traint op deze nep-data, wordt propaganda (zoals verzonnen verhalen over 'doodverklaarde NAVO-piloten' of 'drugs van de Oekraïense overheid') door populaire chatbots, zoals Copilot en Mistral, soms gewoon als feit gepresenteerd wanneer je een vraag stelt.

Wat Dit Betekent: Dit voorbeeld laat zien dat desinformatie niet langer alleen mensen probeert te beïnvloeden, maar de AI-systemen zelf die wij gebruiken om informatie te zoeken. Het is cruciaal dat we de tactieken herkennen en kritisch blijven nadenken over de "feiten" die AI ons geeft.

Bewuste sabotage

Afbeelding: PXhere (link)

Verwerkingsopdracht

Brainstorm in jouw groepje over een

onderwerp waar jullie veel van afweten

Bedenk een prompt voor een AI chatbot over dit onderwerp

Analyseer de tekst: klopt de informatie?

Hoe weet je dat? Welke bronnen zijn gebruikt?

Afbeelding

Janet Turra & Cambridge Diversity Fund , Ground Up and Spat Out

https://betterimagesofai.org

Toelichting slide:

Nu jullie meer weten over de beperkingen van AI, gaan we dit zelf testen. In kleine groepjes brainstormen jullie over een onderwerp waar jullie veel van afweten. 

Bedenk vervolgens een prompt voor een AI-chatbot, zoals ChatGPT, over dit onderwerp. 

Analyseer daarna de tekst die de AI genereert: klopt de informatie? Hoe check je dat? Welke bronnen lijkt de AI gebruikt te hebben, of verzint hij dingen?

Hulpmiddel

Check de pagina van VRT met handige tools die helpen bij het schrijven van een goede prompt (Raad de prompt + Schrijf zelf de prompt).

Activerende vraag:

Welke onjuistheden vonden jullie in de door AI gegenereerde tekst, en hoe kwamen jullie erachter?

Let op:

De verwerkingsopdracht is bedoeld als huiswerk.

Check altijd de bronnen

Vergelijk meerdere perspectieven

Wees kritisch op de prompt (VRT tool)

Gebruik AI als hulpmiddel, niet als vervanging

Deel bewust

Tips!

Uitgebreide tips toelichting:

Check altijd de bronnen: Ga er nooit zomaar vanuit dat AI de waarheid vertelt. Zoek altijd naar de oorspronkelijke bronnen en controleer de feiten onafhankelijk

Vergelijk meerdere perspectieven: AI kan neigen naar één bepaald perspectief (door de data waarmee het is getraind). Zoek actief naar diverse bronnen en meningen om een compleet beeld te krijgen.

Wees kritisch op de prompt: De kwaliteit van de AI-output hangt sterk af van de prompt die je geeft. Wees specifiek, duidelijk en bedenk wat voor soort bias je prompt mogelijk introduceert.

Gebruik AI als hulpmiddel, niet als vervanging: Zie AI als een startpunt of assistent voor informatievergaring of creatie, niet als de eindredacteur of de enige waarheid. Jouw eigen kritische denkvermogen blijft onmisbaar.

Besef de kosten: Denk aan de impact op het milieu, maar ook aan de kosten voor privacy en de mogelijkheid van bias. Alles heeft een prijs, ook 'gratis' AI-tools.

Deel bewust: Als je AI-gegenereerde content deelt, wees dan transparant over de herkomst en moedig anderen aan om kritisch te blijven. Zo help je de 'informatierivier' schoon te houden voor iedereen.

Bekijk ook deze tips van IsDatEchtZo:

https://www.isdatechtzo.nl/wat-is-nepnieuws/moeten-we-ons-zorgen-maken-over-ai-en-desinformatie/ 

Nu weet je:

Waar en hoe je in het dagelijks leven AI tegenkomt.
(Bijv. in apps, sociale media, navigatie, chatbots, etc.)

Hoe je op een constructieve manier kunt deelnemen aan gesprekken over de rol van AI in de samenleving. (Bijv. door feiten te kennen, beeldvorming te doorgronden en verschillende perspectieven te overwegen)

Wat de gevolgen zijn van AI voor onze informatievoorziening. (Bijv. filterbubbels, deepfakes, betrouwbaarheid van bronnen.)

Hoe je kritisch kunt nadenken over het gebruik en de beoordeling van AI. (Bijv. door vragen te stellen over bias, transparantie, ethiek en betrouwbaarheid.)

Afbeelding

Suraj Rai & Digit, Continued Opportunity

https://betterimagesofai.org