Les geschiedenis vwo 4 tijdvak 2 Imperium Romanum HSH

• New lesson editor

Geschiedenis vwo 4, periode 3, HSH

Tijdvak 2: Het Romeinse Rijk

Tijdvak 2: Tijd van Grieken en Romeinen

Tijdvak 1: Tijd van jagers en boeren (jagers-verzamelaars  boeren in Mesopotamië  boeren in Egypte) (tot 3.000 v.Chr.)

- Prehistorie.

Tijdvak 2: Tijd van Grieken en Romeinen (3.000 v.Chr.-500 n.Chr.)

= (Klassieke) Oudheid

146 v.Chr.: verovering Griekenland

door de Romeinen.

Planning + lesdoel

• Terugblikopdrachten: 8-klapper en

• Uitleg/checkvraag: oorzaken groei Romeinse Rijk.

• Uitleg: bestuur Romeins Imperium.

• Oefenen: factoren groei Romeinse Rijk / eenzijdige bronnen Romeinse politici.

• Oefenen: topografie Romeinse Rijk.

Leerdoelen:

- Je kunt chronologisch beschrijven hoe de Romeinen hun imperium uitbreidden en hoe zij dit Imperium bestuurde: koningschap  republiek  keizerrijk. (T1)

- Je kunt uitleggen wat de oorzaken zijn van de groei van het Romeinse Rijk. (T1)

- Je kunt praktijkvoorbeelden van romanisering (wederzijds) uitleggen en analyseren. (I)

Terugblikvraag: 10-klapper: maak de zinnen af

Maak de volgende zinnen af met een hele zin:

1. Hunebedden (grote graven) komen alleen voor in landbouwsamenlevingen, omdat…

2. Een hiërarchie of gelaagde samenleving houdt in dat…

3. Een verschil en overeenkomst tussen de aristocratie en de oligarchie is

4. De gevolgen van de Griekse kolonisatie waren…

5. Het ostracisme (schervengericht) beschermde de democratie, omdat…

6. De discussies over burgerschap in Griekenland gingen over de vragen…

7. Het verschil tussen de godsdienstige en wetenschappelijke manier van verklaren is…

8. De klassieke vormentaal bestond uit de onderdelen…

9. De onderdelen van een klassieke tempel zijn…

10. Bij het beoordelen van betrouwbaarheid stel je deze twee vragen: …

Checkvraag: wetenschappelijk denken: leg uit…

- Waarom wetenschappelijk? Leg uit…

- Hoe geschiedenis/oorlog godsdienstig en wetenschappelijk verklaren?

Griekse wereld: verband denken politiek en wetenschappelijk denken

Verschillende poleis werden verschillende bestuurd: voorbeelden:

• Athene was aan aristocratie, maar werd een democratie.

• Sparta was met name een monarchie en oligarchie.

Gaf discussies in de Griekse wereld over:

• Welke bestuursvorm is het beste? Hoe politieke macht verdelen?

• Wie krijgt er burgerschap in de polis? Rijken, armen, mannen, vrouwen, migranten, vrije mensen, onvrije mensen, etc.

  • Burgerschap = het hebben van politieke en maatschappelijke rechten als inwoner van een stad/land.

Discussie gevoerd o.a. door filosofen = wetenschappelijk denken: verklaringen niet godsdienstig zoeken, maar met eigen verstand, eigen waarnemingen en logische redenaties.

Passend bij kenmerkend aspect 4: De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en denken over politiek en burgerschap in de Griekse stadstaat

Vermenging Griekse vormentaal met Romeinse vormentaal

De Romeinen nemen de Griekse vormentaal grotendeels over, enkele verschillen/toevoegingen:

• Beeldhouwkunst: Romeinse beelden zijn realistisch en gekleed.

• Architectuur: klassieke tempels, maar toevoegen boogconstructies en gebruik beton.

Pantheon in Rome: koepelconstructie

Chronologie tijdvak prehistorie, Oudheid en vroege middeleeuwen (vwo 4)

Jagers-verzamelaars, prehistorie (TV1)

Agrarische revolutie en landbouwsamenlevingen (TV1)

Vroege middeleeuwen (500-1000): verspreiding christendom, ontstaan islam, feodalisme en hofstelsel (TV3)

Bloei Griekse stadstaten (4e/5e eeuw v.Chr., TV2)

Imperium Romanum en ontstaan christendom (TV2)

Eerste stedelijke gemeenschappen, Mesopotamië en Egypte (TV1)

In de buurt

Centrale vraag Romeinse Rijk

Hoe konden de Romeinen zo’n ongelofelijk groot rijk veroveren en besturen (op het gebied van politiek, economie, sociaal en cultuur)?

= k.a. 6: De groei van het Romeins Imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich over Europa verspreidde.

Imperium Romanum (Romeinse Rijk): van West-Europa tot Noord-Afrika tot Klein-Azië.

Rome

Volubilis (Marokko)

In de buurt

Legende: Romulus en Remus

Legende over hoe Rome is gesticht (ontstaan): Romulus en Remus

• Werden opgevoed door wolven;

• Stichtten samen de stad Rome in 753 v.Chr. langs de rivier de Tiber.

In de buurt

Rome: handel en contact met Griekenland

Rome lag langs de rivier de Tiber. Bij een rivier kun je handel drijven en kwamen dus ook verschillende (handels)wegen samen  goede handelsplek.

Rome zelf verkocht veel zout, wat een duur product was.

De Romeinen dreven handel met de Griekse koloniën in Zuid-Italië. De Romeinen kregen olijfolie en wijn en via de Grieken leerden de Romeinen het alfabet, de bouw van havens en het gebruik van munten kennen.

Dit stimuleerde (hielp) de handel en daarmee de groei (expansie) van Rome.

In de buurt

Groei Imperium Romanum

Groei Imperium Romanum = Romeinse Rijk: van stadstaat naar wereldrijk rondom de Middellandse Zee:

Delen Imperium Romanum: Noord-Afrika, Egypte, Nabije Oosten (Turkije), Balkan, delen Centraal-Europa, Zuid-Europa, delen West-Europa, deel Groot-Brittannië.

In de buurt

Redenen grote groei Imperium Romanum

Redenen/factoren:

1. Het sterke, professionele en gedisciplineerde leger van de Romeinen;

2. De goede verdedigbare grenzen van het Rijk, zoals bergen, woestijnen, rivieren (limes) en de Muur van Hadrianus.

3. De goede infrastructuur in het Rijk (vooral wegen), waardoor soldaten en handelaren zich makkelijk konden verplaatsen binnen het Rijk.

• Geeft makkelijk transport en langeafstandshandel van Romeinse goederen.

1. Goed en effectief bestuur, waardoor in het gehele Rijk dezelfde regels golden.

• Vooral tijdens Pax Romana: Romeinse vrede, vanaf 1e eeuw.

1. Samenwerken met Romeinen geeft voordelen, zoals Romeins burgerschap (bondgenoten).

• Veel vorsten werken samen, zodat ze hun macht behouden en voor burgerschap.

In de buurt

Natuurlijke grenzen Rijk

Natuurlijke grenzen = grenzen door de natuur, zoals rivieren of bergen

Dit gaf hulp bij bescherming van de Romeinse grenzen, want het aanvallen van buiten het Rijk wordt moeilijker.

In de buurt

Vorsten, burgerschap en romanisering

Slimme strategie van de Romeinen:

Als veroverde vorsten samenwerkten en meewerkten met de Romeinen, dan kregen zij voorrechten, in de handel en in het bestuur, en kregen zij Romeins burgerrecht.

• Gevolg: veel vorsten/koningen wilden hun macht behouden, dus ze wilden de Romeinen te vriend houden. Daarom gingen zij samenwerken en namen ze de Romeinse cultuur over (= romanisering);

Mogelijkheid: Romeins burgerrecht na 20 jaar in militaire dienst

Checkvraag: bronnen en factoren groei Romeinse Rijk

Welke bron hoort bij welke factor voor de groei Romeinse Rijk?

1. Sterk, professioneel leger.

2. Goed verdedigbare grenzen.

3. Goed en effectief bestuur.

4. Goede infrastructuur in het rijk.

5. Samenwerken geeft voordelen.

A. Romeinse munten

B. Romeins amfitheater in Nimes (Frankrijk)

C. Romeinse overwinningsboog Trajanus

D. Romeinse stad Nijmegen

E. Olifant wordt in een schip geladen

In de buurt

Overzicht bestuur Romeinse Rijk

Koningstijd (753-509 v.Chr.)

• De koning / monarch / rex heeft alle macht (weinig kennis van, want weinig bronnen).

Republiek (509-27 v.Chr.)

• De macht wordt gedeeld (niet bij één persoon) en steeds nieuwe leiders gekozen (macht niet erfelijk).

• Twee consuls (voorzitters senaat, legeraanvoerder), senaat hoogste macht.

44 v.Chr.: moord op Caesar.

44-27 v.Chr.: burgeroorlogen op de macht na de moord op Caesar.

Keizertijd (27 v.Chr.-476 n.Chr.)

• De keizer heeft alle macht.

• Senaat en consuls nog weinig macht.

monarchie

monarchie

oligarchie

In de buurt

Van koningstijd naar republiek

De laatste koning (monarch, rex), Tarquinius Superbus, was wreed en arrogant en werd weggejaagd uit Rome.

Rome werd een republiek in 509 v.Chr., waarin de macht was verdeeld over verschillende leiders en functies en steeds nieuwe leiders werden gekozen (macht niet erfelijk)

• Doel republiek: één man (koning) mocht nooit meer alle macht krijgen, een koning willen we nooit meer.

Macht in de Romeinse Republiek lag bij de senaat

en de consuls. Het volk had ook inspraak, maar het was

minder democratisch dan in Athene.

In de buurt

Bestuur Romeinse Republiek

Twee consuls

• Hoogste bestuurders (machtig!);

• Jaarlijks opnieuw gekozen voor Romeinse burgers;

• Functies: aanvoerders leger en voorzitters senaat.

Republiek: bestuur verdeeld over functies + niet erfelijk.

Senaat

• Grote politieke macht/invloed;

• Raad van rijke en machtige Romeinen (patriciërs), met ervaring in bestuur.

• Functie: stemmen over wetten.

Volksvergadering

• Stemmen over beslissingen over oorlog en vrede;

• Iedere Romeinse burger stemrecht, maar stem rijke Romein telde meer mee dan stem arme Romein.

Volkstribuun

• Functie: opkomen voor de belangen van het gewone volk (plebejers) van Rome.

• Veto-recht (‘ik verbied)’: slechte beslissingen voor volk tegenhouden.

Lijkt op: monarchie

Lijkt op: oligarchie

Lijkt op: democratie

In de buurt

Burgerschap in Rome en Athene

Burgerschap = wie heeft politieke rechten (en plichten) en mag dus een stem uitbrengen in de volksvergadering?

Overeenkomst Rome en Athene: vrouwen, kinderen en slaven geen politieke rechten (geen stemrecht in volksvergadering).

Verschil Rome en Athene: in Athene konden buitenlanders geen burgerschap krijgen  in Rome konden niet-Romeinen burgerschap krijgen, bijv. door:

• Trouwe gehoorzaamheid van een Germaanse vorst;

• 25 jaar in dienst in het Romeinse leger.

= een verklaring voor grote groei Romeinse rijk: aantrekkelijk om met Romeinen samen te werken voor meer rechten.

Romeins militair diploma

In de buurt

Start keizertijd bij Augustus

Na de moord op Caesar kwamen er burgeroorlogen in Rome, die uiteindelijk werden gewonnen in 27 v.Chr. door Octavianus (adoptiezoon van Caesar)

Octavianus werd de eerste keizer en kreeg de titel: Augustus (‘De Verhevene’)

Vanaf 27 v.Chr.: keizertijd (alleenheerser), want keizer Augustus was:

• Opperbevelhebber van het leger;

• Toezichthouder op de financiën van Rome;

• Hoogste priester (religieuze macht);

• Bezitter van Egypte met een grote graanvoorraad  populair bij volk;

Senaat en consuls bleven bestaan, maar hadden weinig politieke invloed.

Onder Augustus: Pax Romana (Romeinse vrede)

In de buurt

Checkvraag samen: politieke macht

Wie hadden de grootste politieke macht in de Romeinse Republiek? Kies er drie:

A. Senaat;

B. Plebejers (arme burgers);

C. Patriciërs (rijke burgers);

D. Boeren;

E. Consuls;

F. Slaven;

G. Vrouwen;

H. Volksvergadering.

• Op welke manier kwam de macht nooit bij één persoon in de Republiek?

• Romeinse republiek een democratie?

Checkvraag: eenzijdige bronnen: Romeinse leiders

Bello Gallico is het eigen verslag van Caesar over oorlogen tegen de Galliërs (Germanen).

- Welk eenzijdig beeld van de oorlog? Waarom waarschijnlijk eenzijdig?

Aan de slag…: oefenbronnen betrouwbaarheid + topografie (15 min.)

Maken: twee oefenbronnen over betrouwbaarheid + topografie (= leerstof).

Denk na over identiteit maker bron en daaruit: wat is intentie/doel bronmaker.

- ik weet…

- ik zie/lees…

- dus…

https://schooltv.nl/video/het-romeinse-rijk-groot-machtig-en-rijk/#q=romeinen

In de buurt

Betrouwbaarheid: Bello Gallico (5 min.)

Bron.

Fragment over Caesars veroveringen in Gallië uit boek De Bello Gallico (Over de Gallische Oorlog), geschreven door generaal Julius Caesar, die zelf met zijn Romeinse leger Gallië versloeg en veroverde (eerste eeuw v.Chr.):

'Gallië in zijn geheel is in drie delen verdeeld, waarvan de Belgen het ene, de Aquitaniër het andere en zij die in hun eigen taal Kelten, maar in de onze Galliërs heten, het derde bewonen. (…) Van hen allen zijn de Belgen het dapperst; eensdeels, omdat zij zich zeer verre houden van de beschaving en de verfijning der provincie (nu in Frankrijk de Provence genoemd) en zeer zelden met vreemde kooplieden in aanraking komen, die weeldeartikelen [luxe artikelen] invoeren, welke er toe bijdragen om het karakter te verslappen, anderdeels, omdat zij de naaste buren zijn der Germanen, die aan gene zijde van den Rijn wonen, met wie zij voortdurend in oorlog zijn.’

1. Welke reden voor de groei van het Romeinse Rijk zie je vooral terug in de bron?

2. Hoe beschrijft Caesar de Belgen? Onderstreep de zin in de bron.

3. Generaal Caesar versloeg de Galliërs en dus ook de Belgen in de periode 58-50 v.Chr. en veroverde het voor het Romeinse Rijk. In die periode probeerde Caesar ook meer politieke macht te krijgen in Rome. Leg een reden uit waarom het voordelig was voor de macht van Caesar om de Belgen te beschrijven als heel dapper?

4. Noem één argument waarom de bron wel betrouwbaar is en één argument waarom de bron niet betrouwbaar is.

Planning + lesdoel

• Terugblikopdrachten: associaties, chronologie, checkvraag / topo nakijken.

• Uitleg/checkvraag: Romeinse sociale structuur.

• Uitleg: oorzaken ondergang Romeinse Rijk.

• Oefenen: chronologieopdracht opkomst en ondergang Imperium Romanum.

Leerdoelen:

- Je kunt de sociale structuur van het Romeinse Rijk beschrijven, o.a. via patriciërs en proletariaat/plebejers. (T1)

- Je kunt de oorzaken voor de neergang van het Romeinse Rijk benoemen. (T1)

- Je kunt chronologisch beschrijven hoe de ondergang van het West-Romeinse Rijk plaatsvond. (T1)

Terugblikopdracht: associaties maken

Zet steeds vijf begrippen neer die passen bij:

1. Kenmerken eerste stedelijke gemeenschappen.

2. Kenmerken Griekse cultuur (wetenschap, vormentaal, etc.).

3. Redenen/factoren groei Romeinse Rijk.

4. Bestuur Romeinse Rijk.

Checkvraag: chronologische volgorde (2 min.)

Zet de volgende gebeurtenissen op de juiste chronologische volgorde:

A. Rome verjaagt zijn koning en wordt een republiek waarin bestuurstaken worden verdeeld.

B. Er ontstaat landbouw in gebieden in het Midden-Oosten (Mesopotamië en Egypte).

C. Het Spijkerschrift ontstaat in Mesopotamië.

D. Jagers maken grotschilderingen van dieren.

E. De Griekse poleis starten met het koloniseren van het Middellandse Zeegebied.

F. Bij de Slag bij Poitiers raken Frankische, christelijke legers in oorlog met islamitische legers bij Noord-Afrika.

G. Na burgeroorlogen wordt Augustus de eerste keizer van het Romeinse Rijk.

Checkvragen: propaganda in Romeinse Rijk?

Zuil van keizer Trajanus, 113. Gemaakt na overwinning op de opstandige Daciërs (Roemenië).

- Betrouwbaar? Doel? Eenzijdig?

Betrouwbare bronnen: argument?

Nakijken topografie Oudheid (vwo 4, periode 3)

Centrale Zee = Middellandse Zee.

Rivieren: Eufraat en Tigris = Mesopotamië (Irak/Iran) / Nijl = Egypte / Donau = Centraal-Europa / Rijn = Duitsland en Nederland.

Bespreken huiswerkopgave

In de buurt

Sociale groepen in oude Rome

Hoe zag de samenleving eruit in Rome?

Grote sociale ongelijkheid (hiërarchie, gelaagd) en moeilijk in een hogere groep komen (weinig sociale mobiliteit)

- Sociale gelijkheid ≠ politieke gelijkheid:

Patriciërs = rijke burgers (veel grondbezit, veel politieke macht, vaak geboorteadel).

Plebejers/proletariaat = gewone en arme bevolking, bijv. boer of ambachtsman.

Slaaf = onvrij persoon

Patriciërs

Plebejers

Tot slaaf gemaakten

In de buurt

Instapafbeelding: wie zijn dit? Waar? Wat doen ze?

In de buurt

Van Pax Romana naar crisis van de derde eeuw

Pax Romana = periode van rust, orde en politieke stabiliteit vanaf keizer Augustus tot en met de 2e eeuw n.Chr.

3e eeuw = crisis van de derde eeuw, redenen (economie, politiek, leger):

1. Grote groepen Germanen vallen het Romeinse Rijk binnen op zoek naar landbouwgronden en welvaart.

2. Grote pokkenepidemie  grote sterfte bevolking  gevolg: daling belastinginkomsten.

3. Ruzie en onrust in het leger en bestuur: tussen 235 en 284 meer dan 50 verschillende keizers…

Juist voor beschermen rijk soldaten nodig, maar belastinginkomsten dalen.

In de buurt

Oplossing crisis: splitsing Rijk (395)

De nieuwe keizers Diocletianus en Constantijn probeerden meer belasting op te halen, zodat er meer soldaten voor het leger konden worden betaald.

Oplossing keizer Theodosius: splitsen rijk in twee delen (395): het West-Romeinse Rijk en het Oost-Romeinse Rijk, want kleinere delen zijn makkelijker te besturen en verdedigen (sneller en effectiever besturen).

In de buurt

Checkvraag tussendoor samen

Checkvraag tussendoor: causaliteit (5 min.)

Combineer de volgende begrippen in oorzaak/gevolg: pokken / splitsen rijk / groei Romeinse Rijk / invallen Germaanse volkeren / ruzie in bestuur keizerrijk / grote welvaart / dalende belastingen.

Kies er zes en zet de oorzaak/gevolg neer, met een korte uitleg (korte zin).

In de buurt

Oorzaken val West-Romeinse Rijk

Het limessysteem (grensbewaking via kleine wachttorens, forten en legioenskampen in het binnenland) werkte goed als bescherming tegen kleine groepen Germanen, maar niet tegen invallen van grote groepen Germanen (invasies)

Uiteindelijk val het West-Romeinse Rijk in het jaar 476, oorzaken:

1. Verdeeldheid en chaos in Romeinse bestuur (intern): geen goed en effectief bestuur en legerleiding meer in het Rijk, geen bescherming/bewaking grenzen rijk.

2. Volksverhuizingen (extern): verschillende Germaanse volken (bijv. Vandalen, Saksen, Visigoten en Franken) trekken het West-Romeinse Rijk binnen op zoek naar landbouwgronden, welvaart en uit angst voor de Hunnen.

• Gevolg: chaos in het Rijk…

Val rijk = einde rijk

In de buurt

Volksverhuizingen (4e/5e eeuw)

= Germaanse stammen trekken het West-Romeinse Rijk binnen en gaan daar wonen  zoekend naar landbouwgronden, welvaart en uit angst voor de Hunnen (ruitervolk uit Azië)

Angst voor de Hunnen uit Azië, dus Germaans volkeren trekken naar het westen (Romeinse Rijk)

In de buurt

Gevolgen ineenstorten West-Romeinse Rijk (476)

Afzetten van kinderkeizer Romulus Augustus, de laatste keizer van het West-Romeinse Rijk, 476:

Gevolg ineenstorten Romeinse Rijk:

• Chaos!

• Onveiligheid in West-Europa, want:

  • Overal rondtrekkende groepen/stammen.

  • Centraal gezag en dus bescherming valt weg.

Gevolg: grotendeels verdwijnen langeafstandshandel en geldeconomie…

Eerste stappen naar: hofstelsel (agrarische samenleving) en feodale stelsel. (tijdvak 3)

Economie West-Europa na 500 (vroege middeleeuwen)

• Wegennet valt uit elkaar.

• Langeafstandshandel verdwijnt grotendeels (door onveiligheid en wegvallen centraal gezag), vooral in voedsel en goederen.

• Grotendeels verdwijnen geldeconomie.

• Steden krimpen en verdwijnen grotendeels (dorpjes over).

• West-Europa gaat van agrarisch-urbaan naar agrarisch en autarkisch (zelfvoorzienend)

Overzichtsschema volksverhuizingen

In de buurt

Het Oost-Romeinse Rijk of Byzantijnse Rijk

Het Oost-Romeinse Rijk bleef veel langer bestaan dan het West-Romeinse Rijk, want het oosten was veel rijker (door de handel)

Gevolg: het Oost-Romeinse Rijk kon aanvallen van de Hunnen en van Germaanse stammen afkopen.

Hoofdstad Oost-Romeinse Rijk: Constantinopel (huidige Istanbul).

Groot belang Oost-Romeinse Rijk: keizer Justinianus:

• Liet wetsteksten verzamelen: Corpus Iuris Civilis.

= basis van de huidige wetgeving van Europa en de VS, zoals het erfrecht (testament).

In de buurt

Val Oost-Romeinse Rijk (1453)

Het Oost-Romeinse Rijk viel in 1453: toen veroverden de Osmanen (Turken) onder leiding van Mehmet II de stad Constantinopel:

In de buurt

Checkvraagvraag (3 min.)

Zet de volgende zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Schrijf alleen de juiste letters op in je schrift:

1. De crisis van de derde eeuw.

2. De moord op Julius Caesar, burgeroorlogen in Romeinse republiek.

3. Het einde van het West-Romeinse Rijk, o.a. door de volksverhuizingen.

4. De Pax Romana, die begon bij keizer Augustus.

5. Het einde van het Oost-Romeinse Rijk / Byzantijnse Rijk door de veroveringen van Constantinopel.

6. De koningstijd van Romeinse Rijk (vanaf Romulus).

In de buurt

Checkvraag (2 min.)

Welke van de twee oorzaken van de val van het West-Romeinse Rijk (volksverhuizingen of chaos in het bestuur) zie je terug in de bron? In welke zin zie je dat (ik zie…)

Welk rijk bestond langer: Oost of West?

Zelfstandig oefenen: tijdbalkopdracht Romeinse Rijk

Van geschiedenisdidactiek  overzicht creëren en factoren/oorzaken onderscheiden uit bronnen, belangrijke vaardigheid.

Planning + lesdoel

• Terugblikvraag: 9-klapper / bronvraag / twee checkvragen samen.

• Uitleg/checkvraag: Romeinse en Germaanse maatschappij.

• Uitleg: handel, romanisering en Grieks-Romeinse vormentaal.

• Oefenen: barbaars/beschaafd.

• Oefenen: docu met kijkvraag.

Leerdoelen:

• Je kunt verschillen tussen de Romeinse en Germaanse maatschappijtypen en samenlevingen benoemen en herkennen. (T1)

• Je kunt praktijkvoorbeelden van romanisering (wederzijds) uitleggen en analyseren. (I)

• Je kunt uitleggen welke contacten de Romeinen onderhielden met Germaanse volkeren bij de limes. (T2)

• Je kunt verschillen noemen tussen de Griekse en Romeinse vormentaal. (T1)

Terugblikvraag: 10-klapper: maak de zinnen af… (5 min.)

1. De kenmerken van het communisme (tijdens de Koude Oorlog) waren…

2. Politieke en sociale kenmerken van de vroegstedelijke gemeenschappen in Mesopotamië en Egypte waren: …

3. Een bestuur door één persoon, op basis van erfelijkheid, noemen we een…

4. Een bestuur door een kleine groep, op basis van erfelijkheid, noemen we een…

5. Veel niet-Romeinse vorsten/groepen wilden met de Romeinen samenwerken, omdat…

6. De klassieke vormentaal bestond uit de onderdelen: …

7. De drie belangrijkste sociale groepen in de Romeinse hiërarchie waren: …

8. De crisis van de derde eeuw was een grote crisis voor de Romeinen, omdat…

9. De interne oorzaak van de Val van het West-Romeinse Rijk (476) was…

10. De externe oorzaak van de Val van het West-Romeinse Rijk (476) was…

Checkvraag: oorzaak Val West-Romeinse Rijk (2 min.)

Lees de bron.

• Welke oorzaak voor de Val van het West-Romeinse Rijk wijst de bron aan? Onderstreep in de bron.

• Is dit een interne of externe oorzaak?

• Deze bron komt uit 2013. Waarom is deze bron toch betrouwbaar?

Bron. Gedeelte uit Romeinen en barbaren. De ondergang van het Romeinse Rijk in het westen, J. Wijnendaele (Leuven, 2013).

Vaak wordt gewezen op de invallen van Germaanse stammen waardoor de druk op de grenzen te groot werd en het rijk viel. Echter, een belangrijker oorzaak waren de slechte keizers. Dit is gemakkelijk te bewijzen. In de 3e eeuw viel het rijk ook al bijna uit een, maar door maatregelen van bijvoorbeeld keizer Constantijn de Grote gebeurde dit niet. Goede keizers konden de invallende stammen tegenhouden. Helaas maakten andere keizers hun werk weer kapot. Zij vochten telkens om de macht waardoor het leger verzwakte. Natuurlijk, als de Germanen braaf aan de andere kant van de grens waren gebleven, had het rijk langer kunnen bestaan. Maar als de keizers beter hadden geregeerd en niet met elkaar overhoop hadden gelegen was dat zeker gebeurd.

Checkvraag samen: betrouwbaarheid bronnen

Betrouwbaarheid van bronnen:

1. Ooggetuige.

2. Doel/intentie bronmaker.

Veroveringen in Gallië (Frankrijk/België) door generaal Julius Caesar (tijdens Romeinse Republiek).

• Eenzijdig beeld? Betrouwbaar?

• Politiek motief (doel)?

• Generaal bedreiging voor senaat (hoogste bestuursorgaan)? Waarom?

Betrouwbaar?

Romeinen en Germanen op de kaart

Germaans gebied (volken ten noorden van de Rijn, bijv. Bataven)

Grens (limes) = rivier de Rijn

Gallisch gebied (met name Frankrijk en België), onderdeel Romeinse Rijk, veroverd door Caesar in 58 v.Chr.

In de buurt

Noordgrens Romeinse Rijk

De rivier de Rijn was de noordgrens van het Romeinse Rijk (natuurlijke grens, dus goed verdedigbaar).

Die grens, in het Latijn de limes, werd bewaakt door een wachttorens, forten en grote legerkampen in het binnenland.

Via die forten dreven de Romeinen ook handel met de Germanen, de inwoners van Noord-Nederland.

De Rijn

Romeins fort (onderdeel van de limes, grens)

In de buurt

Verschillen levenswijze Romeinen en Germanen

De Germanen waren de inwoners van Noord-Nederland. Van hen hebben we geen geschreven bronnen, want de Germanen hadden nog geen schrift (prehistorie).

Agrarisch = landbouw, urbaan = stedelijk (stad)

In de buurt

Romeinse steden in Nederland

De Romeinen bouwden in Zuid-Nederland steden, zoals Noviomagus (Nijmegen)  Nederland krijgt steeds meer een agrarisch-urbane cultuur (een stedelijke cultuur).

Romeinse badhuizen (thermen) en Romeins amfitheater.

In de buurt

Romanisering

Romanisering = het overnemen van (delen van) de cultuur van de Romeinen door niet-Romeinse volken, zoals de Germanen.

Voorbeelden van romanisering:

• Latijnse taal en Latijnse namen;

• Architectuur (bijvoorbeeld villa’s, aquaducten, theaters en tempels);

• Beeldhouwkunst;

• Geloof (Romeinse goden, later christendom).

• Kledingstijl (toga’s).

In de buurt

Vorsten, burgerschap en romanisering

Slimme strategie van de Romeinen:

Als veroverde vorsten samenwerkten en meewerkten met de Romeinen, dan kregen zij voorrechten, in de handel en in het bestuur, en kregen zij Romeins burgerrecht.

• Gevolg: veel vorsten/koningen wilden hun macht behouden, dus ze wilden de Romeinen te vriend houden. Daarom gingen zij samenwerken en namen ze de Romeinse cultuur over (= romanisering);

Mogelijkheid: Romeins burgerrecht na 20 jaar in militaire dienst

In de buurt

Checkvraag: romanisering

Welke twee letters zijn geen voorbeelden van romanisering?

1. Gallische stammen gaan het Latijn gebruiken als schrift.

2. Een Romein gaat Germaanse goden aanbidden.

3. Galliërs gaan ook Romeinse toga’s dragen.

4. Romeinen en Germanen handelen met elkaar in lokale producten.

5. Germanen gaan goden vereren via Romeinse rituelen, zoals stenen standbeelden.

Waarom handelaren belangrijk bij de romanisering?

Romeins aquaduct in Frankrijk, voorbeeld architectuur

Latijnse tekst op een altaar uit Zuid-Nederland

Onderlinge contacten tussen Germanen en Romeinen én foederati

Onderling contact tussen Romeinen en Germanen bij de limes door:

- Handel;

- Germanen in Romeinse leger;

- Germanen in Romeinse Rijk wonen (voor bijvoorbeeld welvaart).

Gevolg: uitwisselen van producten en gewoonten, dus romanisering  = een vorm van acculturatie (overnemen van cultuureigenschappen van een ander volk).

Soms intensieve contacten, omdat de Romeinen actief bondgenoten zochten bij Germaanse stammen en hen inschakelden bij de verdediging van de grenzen van het rijk (foederati).

- Voordelen? Nadelen?

Voorbeeld uitwisseling (en romanisering): verspreiding olijfolie

Vindplaatsen van aardewerken scherven van olijfoliekruiken.

• Gebruik in ‘hogere’ Romeinse keuken en als salaris aan soldaten. Romanisering?

• Hoe verspreiden? Waarom daar?

Olijfolie geproduceerd in Griekenland, Italië en Spanje.

In de buurt

Voorbeeld romanisering: Nehalennia-altaren (rond 200 n.Chr.)

Altaar = offerplaats voor de goden, hier bij de plekken Domburg en Colijnsplaats in Zeeland (Gallië).

• Gevonden bij archeologische opgravingen.

Nehalennia = een beschermgodin voor handelaren rond de Noordzee, die erg populair was bij zeelieden uit Duitsland, Gallië en Brittannië rond 200 n.Chr.

Gegevens voor romanisering?

1. Voor de komst van de Romeinen maakten de bewoners rond de Noordzee vrijwel geen afbeeldingen van hun goden.

2. De tekst onder godin is in het Latijn.

Deae Nehalenniae Vegisonius Martinus, cives Secuanus, nauta, V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito) = Aan de godin Nehalennia heeft Vegisonius Martinus, burger uit het land van de Secuani, schipper, zijn belofte ingelost, gaarne en met reden.

Checkvraag tussendoor: mijlpalen Decius

Bron.

Archeologen vinden in 1997 bij een opgraving in het Wateringse Veld (vlakbij Den Haag) vier Romeinse mijlpalen. De laatste paal is geplaatst door de plaatselijke bevolking, de Cananefaten, in 250 n.Chr., tijdens het bewind van keizer Decius. De Latijnse tekst op de mijlpaal voor keizer Decius luidt in vertaling (mijl = eenheid voor afstand, net zoals meter):

Voor de opperbevelhebber en keizer Gaius Messius Quintus Trajanus Decius, de vrome, de gelukkige, de onoverwinnelijke, Augustus, opperpriester met tribuunsmacht, consul voor de tweede maal, vader des vaderlands, proconsul, (hebben) de Cananefaten (deze paal opgericht).

 

Vraag: Je doet onderzoek naar de Romeinen in Nederland. Je wilt deze bron gebruiken bij twee hoofdstukken uit je onderzoek:

1. De infrastructuur (wegen, bruggen, havens) van het Romeinse Imperium en

2. De romanisering van Germaanse stammen.

 

Leg uit dat de bron bij beide hoofdstukken past.

Kenmerkend aspect: confrontatie Germanen en Romeinen

K.A.: De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur in Noordwest-Europa.

Romeinen en Germanen komen elkaar tegen bij de rivier de Rijn (limes), de noordgrens van het Romeinse Rijk.

Kenmerkend aspect gaat vooral over militaire (gewelddadige) confrontatie, maar ook contact tussen Germanen (agrarisch) en Romeinen (agrarisch-urbaan) door handel, Germanen in Romeinse legers en Germanen die in Romeins gebied gaan wonen.

4e/5e eeuw: Germaanse stammen trekken Romeinse Rijk binnen (volksverhuizingen).

In de buurt

Voorbeeld confrontatie: Bataafse Opstand (69)

De Romeinen bleven wel de baas in door hun veroverde gebieden. Zo moesten de overwonnen stammen:

- belasting betalen: voedsel of vee.

- jonge mannen moesten dienen in het Romeinse leger.

Soms kwamen stammen in opstand tegen de Romeinen, zoals de opstand van de Bataven (69 na Christus) onder leiding van Julius Civilis. Waarom toen? De Romeinen waren zwak, want keizer Nero was net dood en generaals vochten om de troon.

Uiteindelijk hard neergeslagen door de Romeinen…

Julius Civilis, leider van de Bataafse Opstand, beloofde dat hij zijn haar zou laten knippen als hij de Romeinen zou verslaan. Dit deed hij ook na de verovering van een groot legerkamp. Zijn zoontje schiet intussen wat Romeinse krijgsgevangenen dood (schilderij uit 1613). Betrouwbaar?

Kenmerkend aspect 5: de klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur

Klassieke Oudheid = tijd van Grieken en Romeinen.

Klassieke cultuur = de Grieks-Romeinse cultuur.

• Klassiek = een voorbeeld voor altijd, perfect voorbeeld.

Grieks-Romeinse, klassieke vormentaal, twee onderdelen:

1. Beeldhouwkunst (maken van beelden);

2. Architectuur/bouwkunst (bijvoorbeeld tempels, bouwstijlen).

Vanaf 5e/4e eeuw v.Chr.: Griekse klassieke vormentaal, grotendeels overgenomen door Romeinen (Grieks-Romeins).

- 146 v.Chr.: Romeinen veroveren Griekenland.

Klassieke vormentaal: architectuur (Grieks)

Klassieke vormentaal = Griekse architectuur en beeldhouwkunst.

Klassieke Griekse tempels voor verering van de vele goden: zuilen met daarboven een kapiteel (symmetrisch).

Klassieke vormentaal: beeldhouwkunst (Grieks)

De Grieken keken goed naar het menselijk lichaam en probeerden zo het zo precies mogelijk na te maken (levensecht, eren van lichaam): kenmerken Griekse beelden:

- 3D.

- Naakt.

- Anatomisch correct (het lichaam klopt).

- Geperfectioneerd.

Hoogontwikkelde beeldhouwkunst door wetenschappelijk bestuderen menselijk lichaam

Vermenging Griekse vormentaal met Romeinse vormentaal

De Romeinen nemen de Griekse vormentaal grotendeels over, enkele verschillen/toevoegingen:

• Beeldhouwkunst: Romeinse beelden zijn realistisch en gekleed.

• Architectuur: klassieke tempels, maar toevoegen boogconstructies en gebruik beton.

Pantheon in Rome: koepelconstructie

In de buurt

Romeinse godsdienst  Jodendom en christendom

Romeinse godsdienst is polytheïstisch (geloof in meerdere goden).

• Invloed van Grieken op Romeinse godsdienst: overnemen goden: Griekse god van de zee Poseidon wordt de Romeinse god van de zee Neptunus.

Jodendom en christendom zijn de eerste monotheïstische godsdiensten (geloof in één god).

Checkvraag k.a.’s: diploma

Bekijk de bron. Bij welk kenmerkend aspect of welke kenmerkende aspecten uit tijdvak 2 hoort de bron? En waarom?

1. De ontwikkeling van het wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.

2. De groei van het Romeins imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich over Europa verspreidde.

3. De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.

4. De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.

Checkvraag k.a.’s: Tésera

Bekijk de bron. Bij welk kenmerkend aspect of welke kenmerkende aspecten uit tijdvak 2 hoort de bron? En waarom?

1. De ontwikkeling van het wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.

2. De groei van het Romeins imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich over Europa verspreidde.

3. De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.

4. De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.

Aan de slag…: opdracht romanisering en oude examenvragen (SO-opdracht) (15 min.)

Inleveren: maandag 2 juni aan begin van de les. Niet af = blijven totdat het af is…

Gebruik voor het maken van de vragen gebruik van je eigen verstand en niet ChatGPT. Doe je dat wel dan leer je niks én dan wordt er een onvoldoende ingevoerd. Ik vind het veel interessanter om jouw gedachten te lezen. Lever je alles ingevuld in, dan komt er sowieso een voldoende op SOM. Succes!

 

Onderdeel I: kwadrant barbaars / beschaafd, vier bronnen en verwerkingsvragen

Onderdeel II: 3 oude examenvragen

Let bij de drie vragen op je redenatie: geef ik volledig en uitgebreid antwoord? Bij bronvragen: gebruik: ik weet… (begrip/ontwikkeling in de vraag uitleggen), ik zie/lees… (bronverwijzing), dus… (uitleg bron in eigen woorden, antwoord geven op de vraag).

Onderdeel III: korte essayvraag: eenzijdigheid tijdvak 2

Welkom bij geschiedenis

Ga aub zitten volgens plattegrond, pak je map/schrift, pennen en Heilige Boekje tijdvak 1 t/m 3.

Mobiel in je tas.

Planning + lesdoel

• Terugblikvragen: 6 in 3 / samen bron lezen / checkvraag samen.

• Uitleg/checkvraag: kenmerken en ontstaan christendom / bron brand Nero samen.

• Uitleg: groei christendom.

• Oefenen: welk woord weg…

Lesdoelen:

• Je kunt het verschil tussen polytheïstische en monotheïstische godsdiensten uitleggen. (T1)

• Je kunt uitleggen wanneer en waardoor het christendom uit het Jodendom ontstond. (T1)

• Je kunt de veranderende omgang van de Romeinen met het christendom verklaren. (I)

Terugblikvraag: 6 in 3

Beantwoord de volgende vragen zo goed mogelijk, je weet altijd meer!

Sociale verschillen tussen

Kenmerken Griekse democratie…

Checkvraag: chronologievraag (2 min.)

Zet de volgende gebeurtenissen op de juiste chronologische volgorde:

A. In Mesopotamië vindt als eerste plaats ter wereld de agrarische revolutie plaats.

B. Val van het West-Romeinse Rijk.

C. Verzamelaars trekken naar een volgend gebied omdat de bessenstruiken leeg zijn.

D. Keizer augustus wordt de eerste keizer en maakt een einde aan de tijd van de republiek.

E. Val van het Oost-Romeinse Rijk.

F. In Egypte wordt het Hiërogliefenschrift uitgevonden en gebruikt bij de bestuurlijke en economische administratie.

G. Crisis van de derde eeuw.

Snelle checkvraag samen: vormentaal + eenzijdige bronnen

Grieks-Romeinse vormentaal = … + …

Veroveringen in Gallië (Frankrijk/België) door generaal Julius Caesar (tijdens Romeinse Republiek).

• Eenzijdig beeld? Betrouwbaar?

• Politiek motief (doel)?

• Generaal bedreiging voor senaat (hoogste bestuursorgaan)? Waarom?

Oefenexamenvraag samen: groei/ondergang Rijk

Welke kenmerkende aspecten erbij?

- De ontwikkeling van het wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.

- De groei van het Romeins imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich over Europa verspreidde.

- De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse cultuur van Noordwest-Europa.

- De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.

K.A. 9 (tijdvak 2, Oudheid): De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten.

Startverhaal: martelaarschap Ignatius

Ignatius van Antiochië (1e eeuw n.Chr.) was bisschop in het huidige Syrië.

• Christelijke minderheid.

• Arrestatie en als straf naar arena in Rome.

Hij schrijft zeven brieven aan christenen, waaronder ‘Brief aan de Romeinen’, waarin hij schrijft over zijn aanstaande martelaarschap.

- Belangrijke bron over vroege christendom. Betrouwbaar?

Martelaar = Iemand die is gestorven voor zijn geloof (en waar anderen een voorbeeld/inspiratie uit halen.)

Hij kreeg een publiekelijke executie als christenleider. Waarom publiekelijk? Waarom groeit het christendom toch?

https://www.youtube.com/watch?v=7IRPGKP1kJc

Detail van een vloermozaïek van een Romeinse villa.

In de buurt

Romeinse godsdienst  Jodendom en christendom

Romeinse godsdienst is polytheïstisch (geloof in meerdere goden).

• Invloed van Grieken op Romeinse godsdienst: overnemen goden: Griekse god van de zee Poseidon wordt de Romeinse god van de zee Neptunus.

Jodendom en christendom zijn de eerste monotheïstische godsdiensten (geloof in één god).

In de buurt

Verschillen Jodendom en christendom

Messias = ‘de gezalfde’, ‘de verlosser’, verwijst naar Jezus van Nazareth.

Evangeliën = vier Bijbelse boeken over het leven van Jezus.

In de buurt

Christendom: bedreiging voor het Romeins gezag/autoriteiten

Christenen vormden een sterke bedreiging voor het gezag van de Romeinse keizers/autoriteiten, want:

1. Christenen geloofden in één God, niet in de Romeinse goden.

2. Christenen luisteren niet naar het gezag van de keizer, maar naar ‘koning’ Jezus.

Gevolg:

In de vroege periode van het christendom kwamen er strenge christenvervolgingen (straffen, berechten), zoals verbranden, kruisigen of vechten als gladiator.

Kruisiging Jezus door lokale Romeinse bestuurder Pontius Pilatus

In de buurt

Voorbeeld: keizer Nero en de brand van Rome (64)

Nero maakte de christenen tot zondebok en startte de grote vervolgingen (straffen, berechten) van de christenen.

• Zondebok = groep die je de schuld geeft van alle slechte ontwikkelingen.

Keizer Nero (regeren: 54-68)

In de buurt

Groei christendom in Romeinse Rijk

Christendom in vroege beginperiode vooral populair bij armen, vrouwen en slaven, want:

1. Jezus stond voor naastenliefde (iedereen hoort erbij) en iedereen mag erbij ongeacht jouw status of macht.

2. Iedereen kon een plek in de hemel krijgen na de dood, als je goed had geleefd op aarde.

• Goed perspectief voor deze groepen zonder veel (politieke en sociale) rechten.

Ondanks strenge vervolgingen toch groei van de aanhang van het christendom, uiteindelijk ook onder rijke burgers (vanaf 3e eeuw).

In welke eeuw zouden christenen extra streng zijn vervolgd? Waarom die eeuw?

In de buurt

Checkvraag: Tertullianus (2 min.)

Gebruik de bron.

1. Heeft de schrijver Tertullianus vooral kritiek op het monotheïsme of het polytheïsme van de Romeinse godsdienst?

2. Hoe kun je de opvatting van Tertullianus over de Romeinse godsdienst verklaren? Maak dit de bron meer of minder betrouwbaar?

3. Zou Tertullianus gevaar lopen door het verspreiding van zijn mening in de bron?

Checkvraag tussendoor: ontwikkeling en gevolg koppelen (3 min.), bijv. A1, B2, C3, etc.

In de buurt

Bron samen: christenvervolging Nero (64)

Lees de bron.

1. Hoe zou jij de behandeling van de christenen door Nero na de brand in Rome omschrijven?

2. Voor welke vraag geef Tacitus meer betrouwbare informatie? Leg uit.

• Wie heeft de brand in Rome in 46 aangestoken?

  • Hoe reageerden de Romeinse autoriteiten op het opkomend christendom?

In de buurt

Christendom: bedreiging voor het Romeins gezag/autoriteiten

Christenen vormden een sterke bedreiging voor het gezag van de Romeinse keizers/autoriteiten, want:

1. Christenen geloofden in één God, niet in de Romeinse goden.

2. Christenen luisteren niet naar het gezag van de keizer, maar naar ‘koning’ Jezus.

Gevolg:

In de vroege periode van het christendom kwamen er strenge christenvervolgingen (straffen, berechten), zoals verbranden, kruisigen of vechten als gladiator.

Kruisiging Jezus door lokale Romeinse bestuurder Pontius Pilatus

In de buurt

Keizer Constantijn (280-337)

Een mozaïek van keizer Constantijn in de Hagia Sophia in Constantinopel (Istanboel) uit het jaar 1000.

Wat zien we? Waarom bijzonder?

In de buurt

Verandering: acceptatie christendom

Christendom blijft verder groeien (vooral in de steden in het oosten en later ook onder rijke burgers):

• Gevolg: uiteindelijk ook verandering in houding tegenover christendom.

313: Tolerantie-edict van Milaan: edict (bevel, wet) waarin keizer Constantijn zei dat alle godsdiensten in het Romeinse Rijk vreedzaam naast elkaar moesten leven. Iedere godsdienst kreeg gelijke rechten, ook het christendom  geen christenvervolgingen meer.

391: Christendom staatsgodsdienst door keizer Theodosius: christendom enige toegestane godsdienst in het Rijk.

Welke verandering? Welke continuïteit?

Continuïteit = iets dat in een periode hetzelfde blijft  verandering/discontinuïteit = iets dat in een periode anders wordt/verandert

Religieuze continuïteit Oudheid/middeleeuwen: christendom in West-Europa

476: Val van het West-Romeinse Rijk, gaf veranderingen en continuïteiten:

• Veranderingen (discontinuïteiten):

  • Wegvallen centraal bestuur, toename onveiligheid.

  • Afname langeafstandshandel en verdwijnen geldeconomie.

  • Ontstaan autarkische, agrarische samenlevingen.

• Continuïteiten:

  • Christendom blijft dominante godsdienst in West-Europa.

  • Voortgaande verspreiding van het christendom in Europa (kerstening).

  • (Voortbestaan systeem keizers en bestuur/kennis in Oost-Romeinse Rijk.)

In de buurt

Hiërarchie in de katholieke kerk (christelijke kerk)

Hiërarchie = duidelijke machtsstructuur: wie heeft een hogere positie dan de ander? (rangorde)

Geestelijkheid = mensen met een officiële functie binnen de katholieke kerk (soms ook met politieke macht):

1. Paus (leider katholieke kerk)

2. Bisschoppen

3. Priesters

4. Monniken en nonnen

Geeft: sterke kerkelijke organisatie en bestuur.

Tegenovergestelde van geestelijken zijn leken (gelovigen zonder functie binnen de kerk)

Hoog (ook politieke macht)

Laag

In de buurt

Oorzaken grote groei christendom in Europa vanaf 500

Oorzaken groei christendom in Europa vanaf 500:

1. Samenwerking katholieke kerk (paus) en Frankische vorsten: samenwerken bij bekeren van heidense volken (‘kerstenen’).

2. Snel groeiende rijkdom van de katholieke kerk.

3. Goede organisatie van de kerk: bisschoppen hielden toezicht in hun gebieden en hadden banden met politieke macht.

Oefenen: verwerking: twee keuzes (10 min.)

Keuze uit twee manieren van verwerken:

1. Maak een mindmap/schema in je schrift van de belangrijkste veranderingen en continuïteiten tussen: jagers, boeren, eerste stedelingen, Grieken, romeinen, vroege middeleeuwen.

   1. Gebruik je aantekeningen + Heilige Boekje.

2. Maak de welk woord weg… steeds één woord kiezen en argumentatie geven. Klaar: verzin zelf een welk woord weg inclusief antwoordmodel.

Appel – mandarijn – banaan – sinaasappel.

Meerdere opties, maar het gaat om je argumentatie.