Uiteenzetting schrijven

• New lesson editor
• Nederlands
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 5

Van mindmap naar uiteenzetting

De les bouwt voort op de vorige les over kenmerken en structuur van een uiteenzetting. Vandaag ligt de nadruk op het schrijfproces: van onderwerp kiezen naar ordenen in een bouwplan.

Lesdoel

• Ik weet wat een uiteenzetting is en hoe ik deze kan herkennen.

• Ik kan over een onderwerp dat ik goed ken een eenvoudige uiteenzetting voorbereiden met een mindmap en een bouwplan.

Lees je samenvatting nog eens door.

Bespreek in groepjes (5 min)

In de vorige les heb je kennisgemaakt met de uiteenzetting en met vijf tekststructuren.

1. Hoe herken je een uiteenzetting?

2. Welke vijf structuren zijn besproken?

3. Wat staat er in de inleiding, kern en slot bij de verschillende structuren?

Schrijven in stappen

• Een goede uiteenzetting ontstaat niet in één keer

• Je begint met ideeën verzamelen

• Daarna breng je orde aan in die ideeën

• Pas daarna schrijf je alinea's en zinnen uit

• Vandaag oefenen we vooral de voorbereiding

Benadruk dat leerlingen nog niet meteen een volledige nette tekst hoeven te schrijven. De focus ligt op inhoud kiezen en logisch ordenen.

Kies een onderwerp dat dichtbij jou ligt.

• Kies iets waar je veel van weet

• Bijvoorbeeld: sport, werk, hobby, game of muziek

• Hoe beter je het onderwerp kent, hoe makkelijker je kunt uitleggen

• Een eenvoudige uiteenzetting vraagt om duidelijke kennis

Stuur leerlingen weg van te brede of te vage onderwerpen. 'Voetbal' kan bijvoorbeeld smaller: 'mijn positie in voetbal' of 'hoe een training verloopt'.

Over welk onderwerp zou jij veel informatie kunnen geven?

Gebruik de inzendingen om te sturen naar geschikte, concrete onderwerpen. Vraag eventueel door bij brede antwoorden als 'sport' of 'muziek': wat precies?

Tweegesprek: interview

Je hebt net aangegeven waarover je veel kunt vertellen. Je gaat elkaar nu interviewen (3 minuten p.p.). Je probeert zoveel mogelijk te weten te komen.

Je krijgt een praatplaat met vragen die je zouden kunnen helpen.

Van interview naar papier

Je gaat nu aan de slag om de informatie op een logischer manier in te delen, zodat je een uiteenzetting zou kunnen schrijven over je onderwerp. Dit gaan we eerst schematisch doen m.b.v. een mindmap.

Wat is een mindmap?

• In het midden staat je onderwerp

• Daaromheen komen hoofdtakken met grote deelonderwerpen

• Aan elke hoofdtak voeg je vertakkingen toe met details

• Zo zie je snel wat je al weet

Maak nu een bruikbare mindmap? (5 min)

• Schrijf eerst alleen kernwoorden op

• Maak minimaal 4 hoofdtakken

• Voeg bij elke hoofdtak meerdere vertakkingen toe

• Zet verwante ideeën bij elkaar

• Werk breed: eerst verzamelen, daarna pas selecteren

Als leerlingen geneigd zijn zinnen te schrijven, stuur dan terug naar kernwoorden. Dat houdt de mindmap overzichtelijk en maakt ordenen later makkelijker.

Van losse ideeën naar hoofdpunten

Een mindmap helpt je om hoofd- en bijzaken te scheiden.

De hoofdtakken worden vaak de belangrijkste onderdelen van je uiteenzetting. De vertakkingen geven voorbeelden, uitleg of extra informatie die later in alinea's kan komen.

Hier maak je de overgang naar het bouwplan expliciet: wat nog visueel en los staat in de mindmap, krijgt straks een vaste plek in de tekst.

Waarom een bouwplan helpt

• Een bouwplan zet je ideeën in volgorde

• Je voorkomt herhaling en losse sprongen

• Je ziet wat in de inleiding, het midden en het slot hoort

• Zo wordt je uiteenzetting duidelijker voor de lezer

Je mindmap verdelen over het bouwplan: de kern

• Kies eerst een geschikte tekststructuur (vraag-antwoordstructuur; verklaringsstructuur; probleem-oplossingstructuur; onderzoeksstructuur; verleden-heden-toekomststructuur)

• Kies uit je mindmap de sterkste hoofdtakken; (kies er vier en verdeel deze)

• Zet die in een logische volgorde in de kern;

• Bedenk per onderdeel welke vertakkingen erbij horen;

• Gebruik niet alles: kies wat echt helpt om uit te leggen;

• Gebruik steekwoorden.

Koppel terug aan de bekende opbouw uit de vorige les: inleiding, kern, slot. Het bouwplan is de brug tussen ideeën en tekststructuur.

Vul nu de overige vakken van het bouwplan in.

• Hoe ga je de aandacht trekken?

• Onderwerp noemen

• Lezer introduceren in het thema

Slot

Inleiding

• Slot: kort afronden

• Geen nieuwe hoofdpunten meer toevoegen

• Tekst rondmaken (terugkomen op de inleiding)

• Uitsmijter (aandacht voor de laatste zin)

Houd dit eenvoudig; de klas kent deze opbouw al. De functie van deze slide is vooral het terughalen van voorkennis voordat ze het bouwplan invullen.

Van voorbereiding naar schrijven

Mindmap → hoofdpunten kiezen → bouwplan invullen → tekst schrijven

Als deze voorbereiding klopt, schrijf je sneller en overzichtelijker. Je weet dan al wat je per deel wilt vertellen.

Zo kun je dus ook de tekst over literatuurgeschiedenis gaan uitwerken.

Gebruik deze slide als samenvatting van het proces van vandaag. Eventueel kun je hier nog eens benoemen dat een duidelijke voorbereiding de samenhang in de uiteenzetting versterkt.

Wat is de beste eerste stap na je mindmap?

A

nieuwe hoofdpunten bedenken

B

de tekst helemaal uitschrijven

C

hoofdtakken ordenen

D

een slotzin schrijven

Deze vraag checkt of leerlingen het proces begrijpen: eerst kiezen en ordenen, daarna pas schrijven.

Van mindmap naar bouwplan

Een bouwplan zet je ideeën in volgorde. In de inleiding noem je het onderwerp. In het midden werk je de hoofdtakken uit. In het slot voeg je geen nieuwe hoofdpunten meer toe.

bouwplan

inleiding

midden

slot

mindmap

kern

begin

vertakkingen

Laat leerlingen de koppeling maken tussen de bekende tekstopbouw en het invullen van het bouwplan.

Waar heb jij nu het meest houvast aan?

1

onderwerp kiezen

2

mindmap maken

3

bouwplan invullen

4

tekstindeling

Wat uit deze les ga jij straks echt gebruiken?

Laat leerlingen kort terugblikken op hun leerproces. Mogelijke antwoorden gaan over onderwerp afbakenen, hoofd- en bijzaken scheiden, of onderdelen verdelen over inleiding, midden en slot.

Wat vond jij vandaag het lastigst?

Gebruik dit als afsluitende reflectie. Antwoorden kunnen gaan over genoeg hoofdtakken bedenken, kiezen wat belangrijk is, of logische volgorde bepalen.

Begrippen

uiteenzetting - informatieve tekst waarin een onderwerp duidelijk wordt uitgelegd

mindmap - visueel schema waarin je ideeën rond een centraal onderwerp verzamelt

hoofdtak - belangrijk deelonderwerp in een mindmap

vertakking - detail of voorbeeld dat bij een hoofdtak hoort

bouwplan - schema waarin je de onderdelen van je tekst ordent

inleiding - begin van de tekst waarin je het onderwerp introduceert

slot - afsluiting waarin je de tekst afrondt